ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ದ್ವಿತೀಯಂ ಜಲಧಾರಸ್ಯ ಸುಕುಮಾರಮಿತಿ ಸ್ಮೃತಮ್। ರೈವತಸ್ಯ ತು ಕೌಮಾರಂ ಶ್ಯಾಮಸ್ಯ ತು ಮಣೀಚಕಮ್ ।। ೪೯.

ಜಲಧಾರ ಪ್ರದೇಶದ ಎರಡನೇ ಭಾಗವನ್ನು ಸುಕುಮಾರ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ರೈವತ ಪ್ರದೇಶದದು ಕೌಮಾರ, ಶ್ಯಾಮ ಪ್ರದೇಶದದು ಮಣೀಚಕ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಅಸ್ತಸ್ಯಾಪಿ ಶುಭಂ ವರ್ಷಂ ವಿಜ್ಞೇಯಂ ಕುಸುಮೋತ್ತರಮ್। ಆಮ್ಬಿಕೇಯಸ್ಯ ಮೋದಾಕಂ ಕೇಸರೇಷು ಮಹಾದ್ರುಮಮ್ ।। ೪೯.

ಅಸ್ತ ಪ್ರದೇಶದ ಶುಭವಾದ ಭಾಗವನ್ನು ಕುಸುಮೋತ್ತರ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಅಂಬಿಕೆಯ ಪ್ರದೇಶದದು ಮೋದಕ, ಕೇಶರಿ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಮಹಾದ್ರುಮ ಎಂದು ಹೆಸರಿದೆ.

ದ್ವೀಪಸ್ಯ ಪರಿಮಾಣಞ್ಚ ಹ್ರಸ್ವದೀರ್ಘತ್ವಮೇವ ಚ। ಶಾಕದ್ವೀಪೇನ ವಿಖ್ಯಾತಸ್ತಸ್ಯ ಮಧ್ಯೇ ವನಸ್ಪತಿಃ । ಶಾಕೋ ನಾಮ ಮಹಾವೃಕ್ಷಸ್ತಸ್ಯ ಪೂಜಾಂ ಪ್ರಯುಞ್ಜತೇ ।। ೪೯.

ಆ ದ್ವೀಪದ ಅಗಲ, ಉದ್ದ ಎಲ್ಲವೂ ಶಾಕದ್ವೀಪ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಶಾಕ ಎಂಬ ದೊಡ್ಡ ಮರವಿದೆ. ಆ ಮರವನ್ನು ಅಲ್ಲಿನವರು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಏತೇನ ದೇವಗನ್ಧರ್ವಾಃ ಸಿದ್ಧಾಶ್ಚ ಸಹ ಚಾರಣೈಃ। ವಿಹರನ್ತಿ ರಮನ್ತೇ ಚ ದೃಶ್ಯಮಾನಾಶ್ಚ ತೈಃ ಸಹ ।। ೪೯.

ಅಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಸಿದ್ಧರು ಮತ್ತು ಚಾರಣರು ಕೂಡಾ ವಾಸಿಸಿ ಸಂತೋಷದಿಂದ ವಿಹರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಪರಸ್ಪರ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

ತತ್ರ ಪುಣ್ಯಾ ಜನಪದಾಶ್ಚಾತುರ್ವರ್ಣಸಮನ್ವಿತಾಃ। ತೇಷು ನದ್ಯಶ್ಚ ಸಪ್ತೈವ ಪ್ರತಿವರ್ಷಂ ಸಮುದ್ರಗಾಃ । ವಿದ್ಧಿ ನಾಮ್ನಶ್ಚ ತಾಃ ಸರ್ವಾ ಗಙ್ಗಾಸ್ತಾಃ ಸಪ್ತಧಾ ಸ್ಮೃತಾಃ ।। ೪೯.

ಅಲ್ಲಿ ಪುಣ್ಯವಂತಾದ ಜನಪದಗಳು ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿವೆ. ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಏಳು ನದಿಗಳು ಹರಿದು, ಪ್ರತಿವರ್ಷವೂ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಸೇರುತ್ತವೆ. ಆ ಎಲ್ಲ ನದಿಗಳನ್ನು ಗಂಗೆಯ ಏಳು ರೂಪಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಪ್ರಥಮಾ ಸುಕುಮಾರೀತಿ ಗಙ್ಗಾ ಶಿವಜಲಾ ತಥಾ। ಅನು ತಪ್ತಾ ಚ ನಾಮ್ನೈವ ನದೀ ಸಮ್ಪರಿಕೀರ್ತ್ತಿತಾ ।। ೪೯.

ಮೊದಲನೆಯದು ಸುಕುಮಾರಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಗಂಗೆ, ಅದನ್ನು ಶಿವಜಲವೂ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ನಂತರ ತಪ್ತ ಎಂಬ ನದಿಯೂ ಇದೆ.

ಕುಮಾರೀ ನಾಮತಃ ಸಿದ್ಧಾ ದ್ವಿತೀಯಾ ಸಾ ಪುನಃ ಸತೀ । ನನ್ದಾ ಚ ಪಾರ್ವತೀ ಚೈವ ತೃತೀಯ ಪರಿಕೀರ್ತ್ತಿತಾ ।। ೪೯.

ಎರಡನೆಯದು ಕುಮಾರಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನದು, ಅದು ಸಿದ್ಧ ಮತ್ತು ಪುನಃ ಪವಿತ್ರವಾದದ್ದು; ಮೂರನೆಯದು ನಂದಾ ಮತ್ತು ಪಾರ್ವತಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.

ಶಿವೇತಿಕಾ ಚತುರ್ಥೀ ಸ್ಯಾತ್ ತ್ರಿದಿವಾ ಚ ಪುನಃ ಸ್ಮೃತಾ। ಇಕ್ಷುಶ್ಚ ಪಞ್ಚಮೀ ಜ್ಞೇಯಾ ತಥೈವ ಚ ಪುನಃ ಕ್ರತುಃ ।। ೪೯.

ನಾಲ್ಕನೆಯದು ಶಿವೇತಿಕ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಅದನ್ನು ತ್ರಿದಿವ ಎಂದೂ ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಐದನೆಯದು ಇಕ್ಷು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು, ಅದನ್ನು ಕ್ರತು ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಧೇನುಕಾ ಚ ಮೃತಾ ಚೈವ ಷಷ್ಠೀ ಸಂಪರಿಕೀರ್ತ್ತಿತಾ। ಏತಾಃ ಸಪ್ತ ಮಹಾಗಙ್ಗಾಃ ಪ್ರತಿವರ್ಷಂ ಶಿವೋದಕಾಃ। ಭಾವಯನ್ತಿ ಜನಂ ಸರ್ವಂ ಶಾಕದ್ವೀಪನಿವಾಸಿನಮ್ ।। ೪೯.

ಆರುನೆಯದು ಧೇನುಕ ಮತ್ತು ಮೃತ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಈ ಏಳು ಮಹಾ ಗಂಗೆಗಳು ಪ್ರತಿವರ್ಷವೂ ಶಿವನ ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿ, ಶಾಕದ್ವೀಪದ ಎಲ್ಲ ನಿವಾಸಿಗಳನ್ನು ಪೋಷಿಸುತ್ತವೆ.

ಅನುಗಚ್ಛನ್ತಿ ತಾಸ್ತ್ವನ್ಯಾ ನದೀನದ್ಯಃ ಸಹಸ್ರಶಃ। ಬಹೂದಕ ಪರಿಸ್ರಾವಾ ಯತೋ ವರ್ಷತಿ ವಾಸವಃ ।। ೪೯.

ಈ ನದಿಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಇನ್ನೂ ಸಾವಿರಾರು ನದಿಗಳು ಮತ್ತು ಹರಿವಿನ ನೀರುಗಳು, ತುಂಬು ನೀರಿನಿಂದ ಹರಿದು, ಇಂದ್ರನು ಮಳೆ ಸುರಿಸುವ ಎಲ್ಲ ಕಡೆ ಹರಡುತ್ತವೆ.

ತಾಸಾನ್ತು ನಾಮಧೇಯಾನಿ ಪರಿಮಾಣಂ ತಥೈವ ಚ। ನ ಶಕ್ಯಂ ಪರಿಸಂಖ್ಯಾತುಂ ಪುಣ್ಯಾಸ್ತಾಃ ಸರಿದುತ್ತಮಾಃ। ತಾಃ ಪಿಬನ್ತಿ ಸದಾ ಹೃಷ್ಟಾ ನದೀರ್ಜನಪದಾಸ್ತು ತೇ ।। ೪೯.

ಆ ನದಿಗಳ ಹೆಸರನ್ನೂ, ಅವುಗಳ ಗಾತ್ರವನ್ನೂ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಎಣಿಸುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಆ ಪುಣ್ಯವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ನದಿಗಳನ್ನು ಅಲ್ಲಿನ ಜನರು ಸದಾ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಕುಡಿಯುತ್ತಾರೆ.

ಶಂಶಪಾಯನ ವಿಸ್ತೀರ್ಣೋ ದ್ವೀಪೋಽಸೌ ಚಕ್ರಸಂಸ್ಥಿತಃ। ನದೀಜಲೈಃ ಪ್ರತಿಚ್ಛನ್ನಃ ಪರ್ವತೈಶ್ಚಾಭ್ರಸನ್ನಿಭೈಃ ।। ೪೯.

ಶಂಶಪಾಯನ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಆ ದ್ವೀಪವು ವಿಶಾಲವಾಗಿದ್ದು, ಚಕ್ರದ ಆಕಾರದಲ್ಲಿದೆ. ಅದು ನದಿಗಳ ನೀರಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡಿದ್ದು, ಮೇಘದಂತೆ ಕಾಣುವ ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ.

ಸರ್ವಧಾತುವಿಚಿತ್ರೈಶ್ಚ ಮಣಿ ವಿದ್ರುಮಭೂಷಿತೈಃ। ಪುರೈಶ್ಚ ವಿವಿಧಾಕಾರೈಃ ಸ್ಫೀತೈರ್ಜನಪದೈರಪಿ ।। ೪೯.

ಅದು ವಿವಿಧ ಧಾತುಗಳು, ಮಣಿಗಳು, ಪಗಡಿಗಳು ಮತ್ತು ವಿಭಿನ್ನ ರೂಪದ ಶ್ರೀಮಂತ ನಗರಗಳು, ಸಮೃದ್ಧ ಜನಪದಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ವೃಕ್ಷೈಃ ಪುಷ್ಪಫಲೋಪೇತೈಃ ಸಮನ್ತಾದ್ಧನಧಾನ್ಯವಾನ್। ಕ್ಷೀರೋದೇನ ಸಮುದ್ರೇಣ ಸರ್ವತಃ ಪರಿವಾರಿತಃ। ಶಾಕದ್ವೀಪಸ್ತು ವಿಸ್ತಾರಾತ್ ಸಮೇನ ತು ಸಮನ್ತತಃ ।। ೪೯.

ಅದು ಹೂವು ಮತ್ತು ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಮರಗಳಿಂದ, ಧನ ಮತ್ತು ಧಾನ್ಯದಿಂದ ತುಂಬಿದೆ. ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗೂ ಕ್ಷೀರಸಮುದ್ರದಿಂದ ಆವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಶಾಕದ್ವೀಪವು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಹರಡಿದೆ.

ತಸ್ಮಿನ್ ಜನಪದಾಃ ಪುಣ್ಯಾಃ ಪರ್ವತಾನ್ತರಿತೇ ಶುಭಾಃ । ವರ್ಣಾಶ್ರಮಸಮಾಕೀರ್ಣಾ ದೇಶಾಸ್ತೇ ಸಪ್ತ ವೈ ಸ್ಮೃತಾಃ ।। ೪೯.

ಅಲ್ಲಿ ಪುಣ್ಯವಂತಾದ ಜನರು ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟ ಶುಭ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆ ಏಳು ದೇಶಗಳು ಎಲ್ಲ ವರ್ಣ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಮಗಳಿಂದ ಕೂಡಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ನ ಸಙ್ಕರಶ್ಚ ತೇಷ್ವಸ್ತಿ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಕೃತಃ ವ್ಕಚಿತ್ । ಧರ್ಮಸ್ಯ ಚಾವ್ಯಭೀಚಾರಾದೇಕಾನ್ತಸುಖಿತಾಃ ಪ್ರಜಾಃ ।। ೪೯.

ಅವರಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗಲೂ ಜಾತಿ ಅಥವಾ ಆಶ್ರಮದ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುವವರಿಲ್ಲ; ಧರ್ಮವನ್ನು ಸದಾ ಅನುಸರಿಸುವುದರಿಂದ, ಆ ಜನರು ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಂತೋಷದಿಂದಿರುತ್ತಾರೆ.

ನ ತೇಷು ಲೋಭೋ ಮಾಯಾ ವಾ ಈರ್ಷ್ಯಾಸೂಯಾಽಧೃತಿಃ ಕುತಃ। ವಿಪರ್ಯಯೋ ನ ತೇಷ್ವಸ್ತಿ ಏತತ್ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಂ ಸ್ಮೃತಮ್ ।। ೪೯.

ಅವರಲ್ಲಿ ಲೋಭ, ಮೋಹ, ಈರ್ಷೆ, ಅಸೂಯೆ ಅಥವಾ ಮನಸ್ಸಿನ ಸ್ಥಿರತೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು ಎಂದೂ ಇಲ್ಲ; ತಪ್ಪು ವರ್ತನೆ ಕೂಡ ಇಲ್ಲ. ಇದು ಅವರ ಸ್ವಭಾವವೇ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಕರೋತ್ಪತ್ತಿರ್ನತೇಷ್ವಸ್ತಿ ನ ದಣ್ಡೋ ನ ಚ ದಣ್ಡಕಾಃ। ಸ್ವಧರ್ಮೇಣೈವ ಧರ್ಮಜ್ಞಾಸ್ತೇ ರಕ್ಷನ್ತಿ ಪರಸ್ಪರಮ್ ।। ೪೯.

ಅವರಲ್ಲಿ ದುಷ್ಕೃತ್ಯಗಳು ಹುಟ್ಟುವುದೇ ಇಲ್ಲ, ದಂಡ ಅಥವಾ ದಂಡಿಸುವವರೂ ಇಲ್ಲ; ಧರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದವರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯದಿಂದ ಪರಸ್ಪರವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಏತಾವದೇವ ಶಕ್ಯಂ ವೈ ತಸ್ಮಿನ್ ದ್ವೀಪೇ ನಿವಾಸಿನಾಮ್। ಪುಷ್ಕರಂ ಸಪ್ತಮಂ ದ್ವೀಪಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ನಿಬೋಧತ ।। ೪೯.

ಆ ದ್ವೀಪದ ನಿವಾಸಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಇಷ್ಟೇ ಹೇಳಬಹುದು; ಈಗ ಏಳನೇ ದ್ವೀಪವಾದ ಪುಷ್ಕರದ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಕೇಳಿರಿ.

ಪುಷ್ಕರೇಣ ತು ದ್ವೀಪೇನ ವೃತಃ ಕ್ಷೀರೋದಕೋ ಬಹಿಃ। ಶಾಕದ್ವೀಪಸ್ಯ ವಿಸ್ತಾರಾದ್‌ದ್ವಿಗುಣೇನ ಸಮನ್ತತಃ ।। ೪೯.

ಪುಷ್ಕರ ದ್ವೀಪದ ಹೊರಭಾಗವನ್ನು ಹಾಲಿನ ಸಮುದ್ರವು ಸುತ್ತಿಕೊಂಡಿದೆ; ಅದು ಶಾಕದ್ವೀಪಕ್ಕಿಂತ ಎರಡುಪಟ್ಟು ವಿಶಾಲವಾಗಿದೆ.

ಪುಷ್ಕರೇ ಪರ್ವತಃ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಏಕ ಏವ ಮಹಾಶಿಲಃ। ಚಿತ್ರೈ ರ್ಮಣಿಮಯೈಃ ಶೀಲೈಃ ಶಿಖರೈಸ್ತು ಸಮುಚ್ಛ್ರಿತೈಃ ।। ೪೯.

ಪುಷ್ಕರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಮತ್ತು ಭವ್ಯವಾದ ಪರ್ವತವಿದೆ; ಅದು ಒಂದೇ ದೊಡ್ಡ ಶಿಲೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿದ್ದು, ವಿವಿಧ ಮಣಿಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿದ ಎತ್ತರದ ಶಿಖರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.

ದ್ವೀಪಸ್ಯ ತಸ್ಯ ಪೂರ್ವಾರ್ದ್ಧೇ ಚಿತ್ರಸಾನುಃ ಸ್ಥಿತೋ ಮಹಾನ್। ಪರಿಮಣ್ಡಲಸಹಸ್ರಾಣಿ ವಿಸ್ತೀರ್ಣಃ ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿಃ ।। ೪೯.

ಆ ದ್ವೀಪದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಸಾನು ಎಂಬ ಮಹಾಪರ್ವತ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ; ಅದು ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ಸಾವಿರ ಯೋಜನಗಳ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.

ಊರ್ದ್ದ್ವಞ್ಚೈವ ಚತುಸ್ತ್ರಿಶತ್ಸಹಸ್ರಾಣಿ ಸಮಾಚಿತಃ। ದ್ವೀಪಾರ್ದ್ಧಸ್ಯ ಪರಿಸ್ತೋಮಃ ಪರ್ವತೋ ಮಾನಸೋತ್ತಮಃ ।। ೪೯.

ಅದು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಯೋಜನ ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಏರಿದೆ; ಆ ಪರ್ವತ ಮಾನಸ ಎಂಬ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಪರ್ವತವು ದ್ವೀಪದ ಅರ್ಧ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಗಡಿ ಆಗಿದೆ.

ಸ್ಥಿತೋ ವೇಲಾಸಮೀಪೇ ತು ನವಚನ್ದ್ರ ಇವೋದಿತಃ। ಯೋಜನಾನಾಂ ಸಹಸ್ರಾಣಿ ಊರ್ದ್ಧ್ವಂ ಪಞ್ಚಶದುಚ್ಛ್ರಿತಃ ।। ೪೯.

ಅದು ಕಡಲ ತೀರದ ಹತ್ತಿರ ಇದ್ದು, ಹೊಸದಾಗಿ ಉದಯವಾಗಿರುವ ಚಂದ್ರಕಲೆಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಐವತ್ತು ಸಾವಿರ ಯೋಜನ ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಏರುತ್ತದೆ.

ತಾವದೇವ ಸ ವಿಸ್ತೀರ್ಣಃ ಸರ್ವತಃ ಪರಿಮಣ್ಡಲಃ। ಸ ಏವಂ ದ್ವೀಪಪಶ್ಚಾರ್ದ್ಧೇ ಮಾನಸಃ ಪೃಥಿವೀಧರಃ ।। ೪೯.

ಅದು ಎಷ್ಟು ಎತ್ತರವೋ ಅಷ್ಟೇ ಅಗಲವಿದೆ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ವೃತ್ತಾಕಾರದಾಗಿದೆ; ಹೀಗೆ ದ್ವೀಪದ ಪಶ್ಚಿಮಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಾನಸ ಎಂಬ ಪರ್ವತವು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಧರಿಸಿ ನಿಂತಿದೆ.

ಏಕ ಏವ ಮಹಾಸಾನುಃ ಸನ್ನಿವೇಶಾದ್ದ್ವಿಧಾ ಕೃತಃ। ಸ್ವಾದೂದಕೇನೋದಧಿನಾ ಸರ್ವತಃ ಪರಿವಾರಿತಃ ।। ೪೯.

ಅಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ದೊಡ್ಡ ಪರ್ವತಶ್ರೇಣಿಯಿದೆ, ಆದರೆ ಅದರ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ; ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸುತ್ತಲು ತಾಜಾ ನೀರಿನ ಸಮುದ್ರವಿದೆ.

ಪುಷ್ಕರದ್ವೀಪವಿಸ್ತಾರಾದ್ವಿಸ್ತೀರ್ಣೋಽಸೌ ಸಮನ್ತತಃ। ತಸ್ಮಿನ್ ದ್ವೀಪೇ ಸ್ಮೃತೌ ದ್ವೌ ತು ಪುಣ್ಯೌ ಜನಪದೌ ಶುಭೌ। ಅಭಿತೋ ಮಾನಸಸ್ಯಾಥ ಪರ್ವತಸ್ಯಾನುಮಣ್ಡಲೌ ।। ೪೯.

ಪುಷ್ಕರದ ವಿಸ್ತಾರಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನದಾಗಿ ಅದು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡಿದೆ; ಆ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪುಣ್ಯ ಮತ್ತು ಶುಭ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ, ಅವು ಮಾನಸ ಪರ್ವತದ ಎರಡೂ ಬದಿಗಳನ್ನು ಸುತ್ತಿವೆ.

ಮಹಾವೀತನ್ತು ಯದ್ವರ್ಷಂ ಬಾಹ್ಯತೋ ಮಾನಸಸ್ಯ ತತ್। ತಸ್ಯೈವಾಭ್ಯನ್ತರೇ ಯತ್ತು ಧಾತಕೀಖಣ್ಡಮುಚ್ಯತೇ ।। ೪೯.

ಮಹಾವೀತಂತು ಎಂಬ ಪ್ರದೇಶ ಮಾನಸ ಪರ್ವತದ ಹೊರಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ; ಅದರೊಳಗೆ ಧಾತಕೀಖಂಡ ಎಂದು ಕರೆಯುವ ಭಾಗವಿದೆ.

ದಶವರ್ಷಸಹಸ್ರಾಣಿ ತತ್ರ ಜೇವನ್ತಿ ಮಾನವಾಃ। ಆರೋಗ್ಯಸುಖಭೂಯಿಷ್ಠಾ ಮಾನಸೀಂ ಸಿದ್ಧಿಮಾಸ್ಥಿತಾಃ ।। ೪೯.

ಅಲ್ಲಿ ಮಾನವರು ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ಬದುಕುತ್ತಾರೆ; ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂತೋಷದಿಂದ ತುಂಬಿರುತ್ತಾರೆ, ಮನಸ್ಸಿನ ಪರಿಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ.