ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ಪುಣ್ಯತೀರ್ಥೇ ಹಿಮವತೋ ದಕ್ಷಿಣಸ್ಯಾಚಲಸ್ಯ ಹಿ। ಪೂರ್ವಪಶ್ಚಾಯತಸ್ಯಾಸ್ಯ ದಕ್ಷಿಣೇನ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮಾಃ ।। ೪೫.

ಹಿಮವಂತದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಪುಣ್ಯತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ, ಪೂರ್ವದಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮದವರೆಗೆ ಹರಡುವ ಈ ಪರ್ವತದ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ, ದ್ವಿಜೋತ್ತಮರೆ, (ಭಾರತವರ್ಷವಿದೆ).

ತಥಾ ಜನಪದಾನಾಂ ಚ ವಿಸ್ತರಂ ಶ್ರೋತುಮರ್ಹಥ। ಅತ್ರ ವೋ ವರ್ಣಯಿಷ್ಯಾಮಿ ವರ್ಷೇಽಸ್ಮಿನ್ ಭಾರತೇ ಪ್ರಜಾಃ ।। ೪೫.

ಹಾಗೆಯೇ ಈ ಭಾರತಖಂಡದ ವಿವಿಧ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ನೀವು ಕೇಳಬೇಕು. ಇಲ್ಲಿ ನಾನು ಈ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಜನರ ಬಗ್ಗೆ ನಿಮಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಇದಂ ತು ಮಧ್ಯಮಂ ಚಿತ್ರಂ ಶುಭಾಶುಭಫಲೋದಯಮ್। ಉತ್ತರಂ ಯತ್ಸಮುದ್ರಸ್ಯ ಹಿಮವದ್ದಕ್ಷಿಣಂ ಚ ಯತ್ ।। ೪೫.

ಈ ಮಧ್ಯಭಾಗ ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ, ಇದು ಶುಭ ಮತ್ತು ಅಶುಭ ಫಲಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಇದು ಸಮುದ್ರದ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿಯೂ, ಹಿಮಾಲಯದ ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿಯೂ ಇದೆ.

ವರ್ಷಂ ಯದ್ಭಾರತಂ ನಾಮ ಯತ್ರೇಯಂ ಭಾರತೀ ಪ್ರಜಾ। ಭರಣಾಞ್ಚ ಪ್ರಜಾನಾಂ ವೈ ಮನುರ್ಭರತ ಉಚ್ಯತೇ। ನಿರುಕ್ತವಚನಾಚ್ಚೈವ ವರ್ಷಂ ತದ್ಭಾರತಂ ಸ್ಮೃತಮ್ ।। ೪೫.

ಈ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಭಾರತವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಇಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಜನರು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಜನರನ್ನು ಪೋಷಿಸಿದ ಮಾನುವನ್ನು ಭರತನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಈ ದೇಶ ಭಾರತವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.

ತತಃ ಸ್ವರ್ಗಶ್ಚ ಮೋಕ್ಷಶ್ಚ ಮಧ್ಯಶ್ರಾನ್ತಶ್ಚ ಗಮ್ಯತೇ। ನ ಖಲ್ವನ್ಯತ್ರ ಮರ್ತ್ತ್ಯಾನಾಂ ಭೂಮೌ ಕರ್ಮ ವಿಧೀಯತೇ ।। ೪೫.

ಇಲ್ಲಿಂದ ಸ್ವರ್ಗವೂ, ಮೋಕ್ಷವೂ, ಮಧ್ಯಸ್ಥಿತಿಯೂ ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಕರ್ಮ ನಿರ್ಧರಿಸಿರುವುದು ಬೇರೆಡೆ ಇಲ್ಲ.

ಭಾರತಸ್ಯಾಸ್ಯ ವರ್ಷಸ್ಯ ನವ ಭೇದಾಃ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾಃ। ಸಮುದ್ರಾನ್ತರಿತಾ ಜ್ಞೇಯಾಸ್ತೇ ತ್ವಗಮ್ಯಾಃ ಪರಸ್ಪರಮ್ ।। ೪೫.

ಈ ಭಾರತಖಂಡದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ಒಂಬತ್ತು ವಿಭಾಗಗಳಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅವುಗಳನ್ನು ಸಮುದ್ರಗಳು ವಿಭಜಿಸಿವೆ ಮತ್ತು ಅವು ಪರಸ್ಪರ ತಲುಪಲಾಗದಂತಿವೆ.

ಇನ್ದ್ರದ್ವೀಪಃ ಕಸೇರುಶ್ಚ ತಾಮ್ರವರ್ಣೋ ಗಭಸ್ತಿಮಾನ್। ನಾಗದ್ವೀಪಸ್ತಥಾ ಸೌಮ್ಯೋ ಗನ್ಧರ್ವಸ್ತ್ವಥ ವಾರುಣಃ ।। ೪೫.

ಇಂದ್ರದ್ವೀಪ, ಕಸೇರು, ತಾಮ್ರವರ್ಣ, ಗಭಸ್ತಿಮಾನ್, ನಾಗದ್ವೀಪ, ಸೌಮ್ಯ, ಗಂಧರ್ವ ಮತ್ತು ವಾರುಣ ಎಂಬುವುಗಳೆಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಅಯನ್ತು ನವಮಸ್ತೇಷಾಂ ದ್ವೀಪಃ ಸಾಗರಸಂವೃತಃ। ಯೋಜನಾಂನಾಂ ಸಹಸ್ರಂ ತು ದ್ವೀಪೋಽಯಂ ದಕ್ಷಿಣೋತ್ತರಮ್ ।। ೪೫.

ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂಬತ್ತನೆಯದು ಈ ದ್ವೀಪ, ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿದೆ. ಈ ದ್ವೀಪ ದಕ್ಷಿಣದಿಂದ ಉತ್ತರದವರೆಗೆ ಸಾವಿರ ಯೋಜನ ವಿಸ್ತಾರವಿದೆ.

ಆಯತೋ ಹ್ಯಾಕುಮಾರಿಕ್ಯಾದಾಙ್ಗಾಪ್ರಭವಾಚ್ಚ ವೈ। ತಿರ್ಯಗುತ್ತರವಿಸ್ತೀರ್ಣಃ ಸಹಸ್ರಾಣಿ ನವೈವ ತು ।। ೪೫.

ಇದು ಕುಮಾರಿಕೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಅಂಗದ ಮೂಲವರೆಗೆ ಹರಡಿದೆ. ಇದರ ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಅಗಲವು ಒಂಬತ್ತು ಸಾವಿರದಷ್ಟು ಇದೆ.

ದ್ವೀಪೋ ಹ್ಯುಪನಿವಿಷ್ಟೋಽಯಂ ಮ್ಲೇಚ್ಛೈರನ್ತೇಷು ನಿತ್ಯಶಃ। ಪೂರ್ವೇ ಕಿರಾತಾ ಹ್ಯಸ್ಯಾನ್ತೇ ಪಶ್ಚಿಮೇ ಯವನಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ ।। ೪೫.

ಈ ದ್ವೀಪದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗಲೂ ಮ್ಲೇಛರು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಕಿರಾತರು, ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಯವನರು ನೆಲೆಸಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಃ ಕ್ಷತ್ರಿಯಾ ವೈಶ್ಯಾ ಮಧ್ಯೇ ಶೂದ್ರಾಶ್ಚ ಭಾಗಶಃ। ಇಜ್ಯಾಯುದ್ಧವಣಿಜ್ಯಾಭಿರ್ವರ್ತ್ತಯನ್ತೋ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಾಃ ।। ೪೫.

ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಕ್ಷತ್ರಿಯರು, ವೈಶ್ಯರು ಇದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಶೂದ್ರರು ಭಾಗಭಾಗವಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಯಜ್ಞ, ಯುದ್ಧ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.

ತೇಷಾಂ ಸಂವ್ಯವಹಾರೋಽಯಂ ವರ್ತ್ತತೇ ತು ಪರಸ್ಪರಮ್। ಧರ್ಮಾರ್ಥಕಾಮಸಂಯುಕ್ತೋ ವರ್ಣಾನಾಂ ತು ಸ್ವಕರ್ಮಸು ।। ೪೫.

ಅವರ ಪರಸ್ಪರ ವ್ಯವಹಾರಗಳು ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮಗಳೊಂದಿಗೆ, ಪ್ರತಿ ವರ್ಣವು ತನ್ನ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಸಙ್ಕಲ್ಪಪಞ್ಚಮಾನಾಂ ತು ಆಶ್ರಮಾಣಾಂ ಯಥಾವಿಧಿ। ಇಹ ಸ್ವರ್ಗಾಪವರ್ಗಾರ್ಥಂ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ಯೇಷು ಮಾನುಷೀ ।। ೪೫.

ಐದು ಸಂकल्पಗಳಂತೆ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಮಗಳ ಕ್ರಮದಂತೆ, ಇಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರು ಸ್ವರ್ಗ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾರೆ.

ಯಸ್ತ್ವಯಂ ನವಮೋ ದ್ವೀಪಸ್ತಿರ್ಯಗಾಯತ ಉಚ್ಯತೇ। ಕೃತ್ಸ್ನಂ ಜಯತಿ ಯೋ ಹ್ಯೇನಂ ಸ ಸಮ್ರಾಡಿಹ ಕೀರ್ತ್ತ್ಯತೇ ।। ೪೫.

ಈ ಒಂಬತ್ತನೆಯ ದ್ವೀಪವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಜಯಿಸಿದವನು ಇಲ್ಲಿ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಅಯಂ ಲೋಕಸ್ತು ವೈ ಸಮ್ರಾಡನ್ತರಿಕ್ಷೋ ವಿರಾಟ್ ಸ್ಮೃತಃ। ಸ್ವರಾಡನ್ಯಃ ಸ್ಮೃತೋ ಲೋಕಃ ಪುನರ್ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ವಿಸ್ತರಮ್ ।। ೪೫.

ಈ ಲೋಕವನ್ನು ಚಕ್ರವರ್ತಿ, ಮಧ್ಯಾಕಾಶವನ್ನು ವಿರಾಟ್ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಲೋಕವನ್ನು ಸ್ವರಾಜ್ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅದರ ವಿವರವನ್ನು ನಾನು ಮತ್ತೆ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಸಪ್ತ ಚಾಸ್ಮಿನ್ ಸುಪರ್ವಾಣೋ ವಿಶ್ರುತಾಃ ಕುಲಪರ್ವತಾಃ। ಮಹೇನ್ದ್ರೋ ಮಲಯಃ ಸಹ್ಯಃ ಶುಕ್ತಿಮಾನೃಕ್ಷಪರ್ವತಃ। ವಿನ್ಧ್ಯಶ್ಚ ಪಾರಿಯಾತ್ರಶ್ಚ ಸಪ್ತೈತೇ ಕುಲಪರ್ವತಾಃ ।। ೪೫.

ಈ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಏಳು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕುಲಪರ್ವತಗಳಿವೆ: ಮಹೇಂದ್ರ, ಮಲಯ, ಸಹ್ಯ, ಶುಕ್ತಿಮಾನ್, ಋಕ್ಷ, ವಿಂಧ್ಯ ಮತ್ತು ಪಾರಿಯಾತ್ರ. ಇವು ಏಳು ಕುಲಪರ್ವತಗಳು.

ತೇಷಾಂ ಸಹಸ್ರಶಶ್ಚಾನ್ಯೇ ಪರ್ವತಾಸ್ತು ಸಮೀಪಗಾಃ। ಅಭಿಜಾತಾಃ ಸರ್ವಗುಣಾ ವಿಪುಲಾಶ್ಚಿತ್ರಸಾನವಃ ।। ೪೫.

ಅವುಗಳ ಬಳಿ ಇನ್ನೂ ಸಾವಿರಾರು ಪರ್ವತಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳು ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿವೆ, ವಿಶಾಲವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ವಿಭಿನ್ನ ಶಿಖರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.

ಮನ್ದರಃ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಷ್ಠೋ ವೈಹಾರೋ ದರ್ದುರಸ್ತಥಾ। ಕೋಲಾಹಲಃ ಸಸುರಸಃ ಮೈನಾಕೋ ವೈದ್ಯುತಸ್ತಥಾ ।। ೪೫.

ಮಂದರ ಎಂಬ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರ್ವತ, ವೈಹಾರ, ದರ್ಧುರ, ಕೊಲಾಹಲ, ಸಸುರಸ, ಮೈನಾಕ ಮತ್ತು ವೈದ್ಯುತ ಎಂಬ ಪರ್ವತಗಳೂ ಇವೆ.

ಪಾತನ್ಧಮೋ ನಾಮ ಗಿರಿಸ್ತಥಾ ಪಾಣ್ಡುರಪರ್ವತಃ। ಗನ್ತುಪ್ರಸ್ಥಃ ಕೃಷ್ಣಗಿರಿರ್ಗೋಧನೋ ಗಿರಿರೇವ ಚ ।। ೪೫.

ಪಾತಂಧಮ ಎಂಬ ಪರ್ವತ, ಪಾಂಡುರಪರ್ವತ, ಗಂತುಪ್ರಸ್ಥ, ಕೃಷ್ಣಗಿರಿ, ಗೋಧಾನ ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು ಪರ್ವತವೂ ಇದೆ.

ಪುಷ್ಪಗಿರ್ಯುಜ್ಜಯನ್ತೌ ಚ ಶೈಲೋ ರೈವತಕಸ್ತಥಾ। ಶ್ರೀಪರ್ವತಶ್ಚ ಕಾರುಶ್ಚ ಕೂಟಶೈಲೋ ಗಿರಿಸ್ತಥಾ ।। ೪೫.

ಪುಷ್ಪಗಿರಿ, ಉಜ್ಜಯಂತ, ರೈವತಕ ಪರ್ವತ, ಶ್ರೀಪರ್ವತ, ಕಾರು, ಕೂಟಶೈಲ ಮತ್ತು ಗಿರಿ ಎಂಬ ಪರ್ವತಗಳಿವೆ.

ಅನ್ಯೇ ತೇಭ್ಯಃ ಪರಿಜ್ಞಾತಾ ಹ್ರಸ್ವಾಃ ಸ್ವಲ್ಪೋಪಜೀವಿನಃ। ತೈರ್ವಿಮಿಶ್ರಾ ಜತಪದಾ ಆರ್ಯಮ್ಲೇಚ್ಛಾಶ್ಚ ನಿತ್ಯಶಃ ।। ೪೫.

ಇನ್ನೂ ಇತರ ಪರ್ವತಗಳು ಕೂಡ ಇವೆ; ಅವು ಚಿಕ್ಕದಾಗಿವೆ, ಬದುಕಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಸಹಾಯ ಮಾಡುವಂತಿಲ್ಲ. ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಆರ್ಯರು ಮತ್ತು ಮ್ಲೇಛರು ಸೇರಿಕೊಂಡು ಸದಾ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಪೀಯನ್ತೇ ಯೈರಿಮಾ ನದ್ಯೋ ಗಙ್ಗಾ ಸಿನ್ಧುಃ ಸರಸ್ವತೀ। ಶತದ್ರುಶ್ಚನ್ದ್ರಭಾಗಾ ಚ ಯಮುನಾ ಸರಯೂಸ್ತಥಾ ।। ೪೫.

ಯಾರು ಗಂಗಾ, ಸಿಂಧು, ಸರಸ್ವತಿ, ಶತದ್ರು, ಚಂದ್ರಭಾಗಾ, ಯಮುನಾ ಮತ್ತು ಸರಯೂ ನದಿಗಳ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಾರೆ.

ಇರಾವತೀ ವಿತಸ್ತಾ ಚ ವಿಪಾಶಾ ದೇವಿಕಾ ಕುಹೂಃ । ಗೋಮತೀ ಧುತಪಾಪಾ ಚ ಬಾಹುದಾ ಚ ದೃಷದ್ವತೀ ।। ೪೫.

ಇರಾವತಿ, ವಿತಸ್ತಾ, ವಿಪಾಶಾ, ದೇವಿಕಾ, ಕುಹೂ, ಗೋಮತಿ, ಧುತಪಾಪಾ, ಬಾಹುದಾ ಮತ್ತು ದೃಢದ್ವತಿ ಎಂಬ ನದಿಗಳು ಕೂಡ ಇವೆ.

ಕೌಶಿಕೀ ಚ ತೃತೀಯಾ ತು ನಿಶ್ಚೀರಾ ಗಣ್ಡಕೀ ತಥಾ। ಇಕ್ಷು ರ್ಲೋಹಿತ ಇತ್ಯೇತಾ ಹಿಮವತ್ಪಾದನಿಃಸೃತಾಃ ।। ೪೫.

ಕೌಶಿಕಿ, ತೃತೀಯಾ, ನಿಶ್ಚೀರಾ, ಗಣ್ಡಕಿ, ಇಕ್ಷು ಮತ್ತು ಲೋಹಿತಾ—ಈ ಎಲ್ಲ ನದಿಗಳು ಹಿಮವಂತ ಪರ್ವತದ ಪಾದದಿಂದ ಹರಿದು ಬರುತ್ತವೆ.

ವೇದಸ್ಮೃತಿರ್ವೇದವತೀ ವೃತ್ರಘ್ನೀ ಸಿನ್ಧುರೇವ ಚ। ವರ್ಣಾಶಾ ಚನ್ದನಾ ಚೈವ ಸತೀರಾ ಮಹತೀ ತಥಾ ।। ೪೫.

ವೇದ, ಸ್ಮೃತಿ, ವೇದವತಿ, ವೃತ್ರಘ್ನಿ, ಸಿಂಧುರ, ವರ್ಣಾಶಾ, ಚಂದನಾ, ಸತೀರಾ ಮತ್ತು ಮಹತೀ ಎಂಬ ನದಿಗಳು ಕೂಡ ಇವೆ.

ಪರಾ ಚರ್ಮ್ಮಣ್ವತೀ ಚೈವ ವಿದಿಶಾ ವೇತ್ರವತ್ಯಪಿ। ಶಿಪ್ರಾ ಹ್ಯವನ್ತೀ ಚ ತಥಾ ಪಾರಿಯಾತ್ರಾಶ್ರಯಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ ।। ೪೫.

ಪರಾ, ಚರ್ಮಣ್ವತಿ, ವಿಧಿಶಾ, ವೇತ್ರವತಿ, ಶಿಪ್ರಾ ಮತ್ತು ಅವಂತಿ—ಈ ನದಿಗಳನ್ನು ಪಾರಿಯಾತ್ರ ಪ್ರದೇಶದವೆಯೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಶೋಣೋ ಮಹಾನದಶ್ಚೈವ ನರ್ಮದಾ ಸುಮಹಾದ್ರುಮಾ। ಮನ್ದಾಕಿನೀ ದಶಾರ್ಣಾ ಚ ಚಿತ್ರಕೂಟಾ ತಥೈವ ಚ ।। ೪೫.

ಶೋಣ, ಮಹಾನದ, ನರ್ಮದಾ (ದೊಡ್ಡ ಮರಗಳಿರುವದು), ಮಂದಾಕಿನಿ, ದಶಾರ್ಣಾ ಮತ್ತು ಚಿತ್ರಕೂಟಾ ಎಂಬ ನದಿಗಳು ಕೂಡ ಇವೆ.

ತಮಸಾ ಪಿಪ್ಪಲಾ ಶ್ರೋಣೀ ಕರತೋಯಾ ಪಿಶಾಚಿಕಾ। ನೀಲೋತ್ಪಲಾ ವಿಪಾಶಾ ಚ ಜಮ್ಬುಲಾ ವಾಲುವಾಹಿನೀ ।। ೪೫.

ತಮಸಾ, ಪಿಪ್ಪಲಾ, ಶ್ರೋಣಿ, ಕರಟೋಯಾ, ಪಿಶಾಚಿಕಾ, ನೀಲೋತ್ಪಲಾ, ವಿಪಾಶಾ, ಜಂಬುಲಾ ಮತ್ತು ವಾಲುವಾಹಿನಿ ಎಂಬ ನದಿಗಳು ಇವೆ.

ಸಿತೇರಜಾ ಶುಕ್ತಿಮತೀ ಮಕುಣಾ ತ್ರಿದಿವಾ ಕ್ರಮಾತ್ । ಋಕ್ಷಪಾದಾತ್ ಪ್ರಸೂತಾಸ್ತಾ ನದ್ಯೋ ಮಣಿನಿಭೋದಕಾಃ ।। ೪೫.

ಸಿತೆರಜಾ, ಶುಕ್ತಿಮತಿ, ಮಕುಣಾ ಮತ್ತು ತ್ರಿದಿವಾ ಎಂಬ ನದಿಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಋಕ್ಷ ಪರ್ವತದ ಪಾದದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿ, ಮಣಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ನೀರನ್ನು ಹೊತ್ತಿವೆ.