ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ಸಂವತ್ಸರಸ್ತು ಪ್ರಥಮೋ ದ್ವಿತೀಯಃ ಪರಿವತ್ಸರಃ। ಇದ್ವತ್ಸರಸ್ತೃತೀಯಸ್ತು ಚತುರ್ಥಶ್ಚಾನುವತ್ಸರಃ ।। ೩೧.

ಮೊದಲನೆಯದು ವರ್ಷ, ಎರಡನೆಯದು ಪರಿವತ್ಸರ, ಮೂರನೆಯದು ಇಡ್ವತ್ಸರ, ನಾಲ್ಕನೆಯದು ಅನುವತ್ಸರ.

ವತ್ಸರಃ ಪಞ್ಚಮಸ್ತೇಷಾಂ ಕಾಲಃ ಸ ಯುಗಸಂಜ್ಞಿತಃ। ತೇಷಾನ್ತು ತತ್ತ್ವಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಕೀರ್ತ್ತ್ಯಮಾನಂ ನಿಬೋಧತ ।। ೩೧.

ಈ ಐದರಲ್ಲಿ ಐದನೆಯದು ವತ್ಸರ. ಈ ಕಾಲವನ್ನು ಯುಗ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಈಗ ಅವುಗಳ ನಿಜವಾದ ಅರ್ಥವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ, ಗಮನಿಸಿ ಕೇಳು.

ಋತುರಗ್ನಿಸ್ತು ಯಃ ಪ್ರೋಕ್ತಃ ಸ ತು ಸಂವತ್ಸರೋ ಮತಃ। ಆದಿತ್ಯೇ ಯಸ್ತ್ವಸೌ ಸಾರಃ ಕಾಲಾಗ್ನಿಃ ಪರಿವತ್ಸರಃ ।। ೩೧.

ಋತುಗಳ ಅಗ್ನಿಯನ್ನೇ ವರ್ಷ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿರುವ ಸಾರವೇ ಕಾಲಾಗ್ನಿ, ಅದನ್ನು ಪರಿವತ್ಸರ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಶುಕ್ಲಕೃಷ್ಣಾ ಗತಿಶ್ಚಾಪಿ ಅಪಾಂ ಸಾರಮಯಃ ಖಗಃ। ಸ ಇಡಾವತ್ಸರಃ ಸೋಮಃ ಪುರಾಣೇ ನಿಶ್ಚಯೋ ಮತಃ ।। ೩೧.

ಶುಕ್ಲ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣ ಗತಿಯು, ನೀರಿನ ಸಾರದಿಂದ ರೂಪುಗೊಂಡ ಹಕ್ಕಿಯು ಇಡ್ವತ್ಸರ. ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಇದರ ನಿರ್ಧಾರ ಸೋಮನು.

ಯಶ್ಚಾಯಂ ತಪತೇ ಲೋಕಾಂಸ್ತನುಭಿಃ ಸಪ್ತಸಪ್ತಭಿಃ। ಆಶುಕರ್ತ್ತಾ ಚ ಲೋಕಸ್ಯ ಸವಾಯುರಿತಿ ವತ್ಸರಃ ।। ೩೧.

ಯಾರು ತನ್ನ ಏಳು ರೂಪಗಳ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಬೆಳಗುತ್ತಾರೆ, ಲೋಕದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ, ಅವನನ್ನೇ ವತ್ಸರ, ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ವಾಯು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಅಹಙ್ಕಾರಾತ್ ರುದನ್ ರುದ್ರಃ ಸದ್ಭೂತೋ ಬ್ರಹ್ಮಣಸ್ತ್ರಯಃ। ಸ ರುದ್ರೋ ವತ್ಸರಸ್ತೇಷಾಂ ವಿಜಜ್ಞೇ ನೀಲಲೋಹಿತಃ। ತೇಷಾಂ ಹಿ ತತ್ತ್ವಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಕೀರ್ತ್ಯಮಾನಂ ನಿಬೋಧತ ।। ೩೧.

ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಅಳುತ್ತಾ ರುದ್ರನು ಹುಟ್ಟಿದನು, ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ನಿಜವಾಗಿ ಅವನು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯಾದನು. ಆ ನೀಲ-ಕೆಂಪು ರುದ್ರನೇ ಅವರ ವತ್ಸರ. ಈಗ ಅವುಗಳ ನಿಜವಾದ ಅರ್ಥವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ, ಗಮನಿಸಿ ಕೇಳು.

ಅಙ್ಗಪ್ರತ್ಯಙ್ಗಸಂಯೋಗಾತ್ ಕಾಲಾತ್ಮಾ ಪ್ರಪಿತಾಮಹಃ। ಋಕ್ಸಾಮ ಯಜುಷಾಂ ಯೋನಿಃ ಪಞ್ಚಾನಾಂ ಪತಿರೀಶ್ವರಃ ।। ೩೧.

ಅಂಗ ಮತ್ತು ಉಪಾಂಗಗಳ ಸಂಗಮದಿಂದ ಕಾಲಾತ್ಮನೇ ಪ್ರಪಿತಾಮಹನು. ಅವನು ಋಕ್ಸಾಮಯಜುರ್ವೇದಗಳ ಮೂಲ, ಐವರ ಅಧಿಪತಿ ಮತ್ತು ಇಶ್ವರನು.

ಸೋಽಗ್ನಿರ್ಯಜುಶ್ಚ ಸೋಮಶ್ಚ ಸ ಭೂತಃ ಸ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ। ಪ್ರೋಕ್ತಃ ಸಂವತ್ಸರಶ್ಚೇತಿ ಸೂರ್ಯೋ ಯೋಽಗ್ನಿರ್ಮನೀಷಿಭಿಃ ।। ೩೧.

ಅವನೇ ಅಗ್ನಿ, ಯಜುಸ್ಸು, ಸೋಮನು, ಅವನೇ ಭೂತ, ಅವನೇ ಪ್ರಜಾಪತಿ. ಅವನನ್ನೇ ವರ್ಷ, ಸೂರ್ಯ, ಅಗ್ನಿ ಎಂದು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಯಸ್ಮಾತ್ ಕಾಲವಿಭಾಗಾನಾಂ ಮಾಸರ್ತ್ವಯನಯೋರಪಿ। ಗ್ರಹನಕ್ಷತ್ರಶೀತೋಷ್ಣವರ್ಷಾಯುಃಕರ್ಮಣಾಂ ತಥಾ। ಯೋಜಿತಃ ಪ್ರವಿಭಾಗಾನಾಂ ದಿವಸಾನಾಞ್ಚ ಭಾಸ್ಕರಃ ।। ೩೧.

ಕಾಲದ ವಿಭಾಗಗಳಿಂದ—ಮಾಸ, ಋತು, ಆಯನಗಳಿಂದ, ಗ್ರಹ, ನಕ್ಷತ್ರ, ಚಳಿಗೆ, ಬಿಸಿಗೆ, ಮಳೆಯಿಗೆ, ಆಯುಷ್ಯ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಿಗೆ—ಸೂರ್ಯನು ದಿನಗಳ ವಿಭಾಗಗಳ ಜೊತೆ ಸೇರಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ.

ವೈಕಾರಿಕಃ ಪ್ರಸನ್ನಾತ್ಮಾ ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರಃ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ। ಏಕೇನೈಕೋಽಥ ದಿವಸೋ ಮಾಸೋಽಥರ್ತುಃ ಪಿತಾಮಹಃ ।। ೩೧.

ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ, ಶುದ್ಧ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳ, ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಗನಾದ ಪ್ರಜಾಪತಿ; ಅವನು ಒಂದರಿಂದ ಒಂದೇ—ಹಗಲು, ಮಾಸ, ಋತು, ಪ್ರಪಿತಾಮಹನು.

ಆದಿತ್ಯಃ ಸವಿತಾ ಭಾನುರ್ಜೀವನೋ ಬ್ರಹ್ಮಸತ್ಕೃತಃ। ಪ್ರಭವಶ್ಚಾತ್ಯ ಯಶ್ಚೈವ ಭೂತಾನಾಂ ತೇನ ಭಾಸ್ಕರಃ ।। ೩೧.

ಅವನು ಆದಿತ್ಯ, ಸವಿತೃ, ಭಾನು, ಜೀವದಾತ, ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಗೌರವಪಡುವವನು; ಅವನೇ ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳ ಆದಿ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನೇ ಸೂರ್ಯ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ತಾರಾಭಿಮಾನೀ ವಿಜ್ಞೇಯಸ್ತೃತೀಯಃ ಪರಿವತ್ಸರಃ। ಸೋಮಃ ಸರ್ವೌಷಧಿಪತಿರ್ಯಸ್ಮಾತ್ಸ ಪ್ರಪಿತಾಮಹಃ ।। ೩೧.

ಮೂರನೆಯ ಪರಿವತ್ಸರನು ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಅಧಿಪತಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಸೋಮನು ಎಲ್ಲ ಔಷಧಿಗಳ ಒಡೆಯನು, ಅವನಿಂದಲೇ ಪ್ರಪಿತಾಮಹನು ಹುಟ್ಟಿದನು.

ಆಜೀವಃ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಯೋಗಕ್ಷೇಮಕೃದೀಶ್ವರಃ। ಅವೇಕ್ಷಣಾಣಃ ಸತತಂ ಬಿಭರ್ತಿ ಜಗದಂಶುಭಿಃ ।। ೩೧.

ಅವನು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಜೀವವನ್ನು ಉಳಿಸುವವನು, ಅವರ ಯೋಗಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಮಾಡುವ ಒಡೆಯನು; ಸದಾ ಗಮನದಿಂದ ಲೋಕವನ್ನು ತನ್ನ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಕಾಯುತ್ತಾನೆ.

ತಿಥೀನಾಂ ಪರ್ವಸನ್ಧೀನಾಂ ಪೂರ್ಣಿಮಾದರ್ಶಯೋರಪಿ। ಯೋನಿರ್ನಿಶಾಕರೋ ಯಶ್ಚ ಯೋಽಮೃತಾತ್ಮಾ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ ।। ೩೧.

ತಿಥಿಗಳ, ಪರ್ವಗಳ ಸಂಧಿಗಳು, ಹುಣ್ಣಿಮೆ ಮತ್ತು ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಗಳ ಮೂಲವೂ, ಚಂದ್ರನ ಹುಟ್ಟುವ ಮೂಲವೂ, ಅಮೃತಸ್ವರೂಪಿಯೂ, ಪ್ರಜಾಪತಿಯಾಗಿಯೂ ಇರುವವನು ಅವನೇ.

ತಸ್ಮಾತ್ ಸ ಪಿತೃಮಾನ್ ಸೋಮ ಋಗ್ಯಜುಶ್ಛನ್ದಆತ್ಮಕಃ। ಪ್ರಾಣಾಪಾನಸಮಾನಾದ್ಯೈರ್ವ್ಯಾನೋದಾನಾತ್ಮಕೈರಪಿ ।। ೩೧.

ಆದರಿಂದ, ಸೋಮನು ತನ್ನ ಪೂರ್ವಜರನ್ನೂ ಹೊಂದಿರುವವನು, ಋಗ್ವೇದ, ಯಜುರ್ವೇದ ಮತ್ತು ಸಾಮವೇದಗಳ ಸ್ವರೂಪಿಯೂ, ಪ್ರಾಣ, ಅಪಾನ, ಸಮಾನ, ವ್ಯಾನ, ಉದಾನ ಎಂಬ ಐದು ಪ್ರಾಣವಾಯುಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿಯೂ ಇರುವವನು.

ಕರ್ಮಭಿಃ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಲೋಕೇ ಸರ್ವಚೇಷ್ಟಾಪ್ರವರ್ತ್ತಕಃ। ಪ್ರಾಣಾಪಾನಸಮಾನಾನಾಂ ವಾಯೂನಾಞ್ಚ ಪ್ರವರ್ತ್ತಕಃ ।। ೩೧.

ಜಗತ್ತಿನ ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಗೆ ಕಾರಣನಾಗಿರುವವನು, ಪ್ರಾಣ, ಅಪಾನ, ಸಮಾನ ಮತ್ತು ಇತರ ವಾಯುಗಳನ್ನೂ ಚಲಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುವವನು.

ಪಞ್ಚಾನಾಞ್ಚೇನ್ದ್ರಿಯಮನೋಬುದ್ಧಿಸ್ಮೃತಿ ಜಲಾತ್ಮನಾಮ್। ಸಮಾನಕಾಲಕರಣಃ ಕ್ರಿಯಾಃ ಸಮ್ಪಾದಯನ್ನಿವ ।। ೩೧.

ಐದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ, ಸ್ಮೃತಿ ಮತ್ತು ನೀರಿನ ಮೂಲಭೂತಗಳ ಎಲ್ಲಾ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವಂತೆ ಮಾಡುವವನು ಅವನೇ.

ಸರ್ವಾತ್ಮಾ ಸರ್ವಲೋಕಾನಾಮಾವಹಃ ಪ್ರವಹಾದಿಭಿಃ। ವಿಧಾತಾ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಕ್ಷಮೀ ನಿತ್ಯಂ ಪ್ರಭಞ್ಜನಃ ।। ೩೧.

ಎಲ್ಲರ ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪಿಯಾಗಿರುವವನು, ಪ್ರಪಂಚಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುವವನು, ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ, ಸದಾ ಸಹನಶೀಲನು, ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಹರಡುವವನು.

ಯೋನಿರಗ್ನೇರಪಾಂ ಭೂಮೇ ರವೇಶ್ಚನ್ದ್ರಮಸಶ್ಚಯಃ। ವಾಯುಃ ಪ್ರಜಾಪಿರ್ಭೂತಂ ಲೋಕಾತ್ಮಾ ಪ್ರಪಿತಾಮಹಃ ।। ೩೧.

ಅಗ್ನಿ, ನೀರು, ಭೂಮಿ, ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರನ ಮೂಲವೂ, ವಾಯುವು ಜೀವಿಗಳ ಪಿತೃ, ಲೋಕಗಳ ಆತ್ಮ, ಮತ್ತು ಮಹಾಪಿತಾಮಹನು.

ಪ್ರಜಾಪತಿ ಮುಖೈರ್ದೇವೈಃ ಸಮ್ಯಗಿಷ್ಟಫಲಾರ್ಥಿಭಿಃ। ತ್ರಿಭಿರೇವ ಕಪಾಲೈಸ್ತು ಅಮ್ಬಕೈರೋಷಧಿಕ್ಷಯೇ। ಇಜ್ಯತೇ ಭಗವಾನ್ ಯಸ್ಮಾತ್ತಸ್ಮಾತ್ ತ್ರ್ಯಮ್ಬಕ ಉಚ್ಯತೇ ।। ೩೧.

ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಮುಖಗಳಾದ ದೇವತೆಗಳು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಹವನ ಫಲಕ್ಕಾಗಿ ಮೂರು ಕಪಾಲ ಮತ್ತು ಮೂರು ಕಣ್ಣುಗಳೊಂದಿಗೆ, ಔಷಧಿಗಳ ಕ್ಷಯದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಭಗವಂತನನ್ನು ಪೂಜಿಸುವ ಕಾರಣ ಅವನಿಗೆ ತ್ರಯಂಬಕ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ.

ಗಾಯತ್ರೀ ಚೈವ ತ್ರಿಷ್ಟುಪ್ ಚ ಜಗತೀ ಚೈವ ಯಾ ಸ್ಮೃತಾ। ತ್ರ್ಯಮ್ಬಕಾ ನಾಮತಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಯೋನಯಃ ಸವನಸ್ಯ ತಾಃ ।। ೩೧.

ಗಾಯತ್ರಿ, ತ್ರಿಷ್ಟುಪ್ ಮತ್ತು ಜಗತಿ ಎಂಬ ಮೂರು ಛಂದಸ್ಸುಗಳು ಸೋಮಯಾಗದ ಮೂಲಗಳು ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ತ್ರಯಂಬಕ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ತಾಭಿರೇಕತ್ವಭೂತಾಭಿಸ್ತ್ರಿವಿಧಾಭಿಃ ಸ್ವವೀರ್ಯತಃ। ತ್ರಿಸಾಧನಪುರೋಡಾಶಸ್ತ್ರಿ ಕಪಾಲಃ ಸ ವೈ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೩೧.

ಈ ಮೂರು ರೂಪಗಳು ಒಂದಾಗಿ ಅವನ ಸ್ವಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಏಕವಾಗಿವೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಮೂರು ಸಾಧನಗಳಿಂದ ತಯಾರಾದ ಹವನದ ಪಾಕವನ್ನು ಮೂರು ಕಪಾಲಗಳಿರುವದು ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಇತ್ಯೇತತ್ಪಞ್ಚವರ್ಷಂ ಹಿ ಯುಗಂ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಮನೀಷಿಭಿಃ। ಯಚ್ಚೈವ ಪಞ್ಚಧಾತ್ಮಾ ವೈ ಪ್ರೋಕ್ತಃ ಸಂವತ್ಸರೋ ದ್ವಿಜೈಃ। ಸೈಕಂ ಷಟ್ಕಂ ವಿಜಜ್ಞೇಽಥ ಮಧ್ವಾದೀನೃತವಃಕಿಲ ।। ೩೧.

ಈ ಐದು ವರ್ಷಗಳ ಚಕ್ರವನ್ನು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಯುಗವೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ವರ್ಷವನ್ನು ಪಂಚರೂಪದಿಂದ ದ್ವಿಜರು ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅದು ಆರನ್ನು ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡ ಗುಂಪಾಗಿ, ನಂತರ ಮಧು ಮುಂತಾದ ಋತುಗಳು ಬರುತ್ತವೆ.

ಋತುಪುತ್ರಾರ್ತ್ತವಃ ಪಞ್ಚ ಇತಿ ಸರ್ಗಃ ಸಮಾಸತಃ। ಇತ್ಯೇಷ ಪವಮಾನೋ ವೈ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಜೀವಿತಾನಿ ತು ।। ೩೧.

ಋತುಗಳ ಮಕ್ಕಳಾದ ಐದು ಋತುಗಳು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ರೂಪ. ಹೀಗೆ ಈ ಪವನನು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಜೀವಸ್ವರೂಪಿಯೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

ನದೀ ವೇಗಸಮಾಯುಕ್ತಂ ಕಾಲೋ ಧಾವತಿ ಸಂಹರನ್। ಅಹೋರಾತ್ರಕರಸ್ತಸ್ಮಾತ್ ಸ ವಾಯುರಭವತ್ಪುನಃ ।। ೩೧.

ನದಿಯ ವೇಗದಂತೆ ಕಾಲವು ಓಡುತ್ತಾ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತನ್ನೊಳಗೆ ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ಮಾಡುವವನು ಪುನಃ ವಾಯುವೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

ಏತೇ ಪ್ರಜಾನಾಂ ಪತಯಃ ಪ್ರಧಾನಾಃ ಸರ್ವದೇಹಿನಾಮ್ । ಪಿತರಃ ಸರ್ವ ಲೋಕಾನಾಂ ಲೋಕಾತ್ಮಾನಃ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾಃ ।। ೩೧.

ಇವರು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಪ್ರಭುಗಳು, ಎಲ್ಲಾ ದೇಹಧಾರಿಗಳ ಮುಖ್ಯರು, ಎಲ್ಲಾ ಲೋಕಗಳ ಪಿತೃಗಳು, ಲೋಕಗಳ ಆತ್ಮಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.

ಧ್ಯಾಯತೋ ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ವಕ್ರಾದುದ್ಯನ್ ಸಮಭವದ್ಭವಃ। ಋಷಿರ್ವಿಪ್ರೋ ಮಹಾದೇವೋ ಭೂತಾತ್ಮಾ ಪ್ರಪಿತಾಮಹಃ ।। ೩೧.

ಬ್ರಹ್ಮನ ಧ್ಯಾನದಿಂದ ಅವನ ಬಾಗಿಲಿಂದ ಭವನು ಉದಯವಾಯಿತು. ಅವನು ಋಷಿ, ಮಹಾತ್ಮ, ಮಹಾದೇವ, ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳ ಆತ್ಮ, ಮಹಾಪಿತಾಮಹನು.

ಈಶ್ವರಃ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಪ್ರಣವಾಯೋಪಪದ್ಯತೇ। ಆತ್ಮವೇಶೇನ ಭೂತಾನಾಮಙ್ಗಪ್ರತ್ಯಙ್ಗಸಮ್ಭವಃ ।। ೩೧.

ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಈಶ್ವರನು ಪ್ರಣವ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆತನು ಜೀವಿಗಳೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಂಗ ಮತ್ತು ಅಂಗಾಂಗಗಳ ಮೂಲವಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಅಗ್ನಿಃ ಸಂವತ್ಸರಃ ಸೂರ್ಯಶ್ಚನ್ದ್ರಮಾ ವಾಯುರೇವ ಚ। ಯುಗಾಭಿಮಾನೀ ಕಾಲಾತ್ಮಾ ನಿತ್ಯಂ ಸಂಕ್ಷೇಪಕೃದ್ವಿಭುಃ। ಉನ್ಮಾದಕೋಽನುಗ್ರಹಕೃತ್ಸ ಇದ್ವತ್ಸರ ಉಚ್ಯತೇ ।। ೩೧.

ಅಗ್ನಿ, ವರ್ಷ, ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ವಾಯು—ಇವನು ಯುಗಗಳ ಅಧಿಪತಿ, ಕಾಲದ ಆತ್ಮ, ಸದಾ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಮಾಡುವವನು, ಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿ, ಚೇತನಗೊಳಿಸುವವನು, ಅನುಗ್ರಹಿಸುವವನು, ಅವನೇ ವರ್ಷ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವನು.