ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ಕಾಮ್ಯನೈಮಿತ್ತಿಕಾಜಸ್ರೇಷ್ವೇತೇ ಕರ್ಮಸ್ವವಸ್ಥಿತಾಃ। ಪೂರ್ವಮನ್ವನ್ತರೇಽತೀತೇ ಶುಕ್ಲೈರ್ಯಾಮೈಃ ಸುತೈಃ ಸಹ। ದೇವೈರ್ಮಹಾತ್ಮಭಿಃ ಪುಣ್ಯೈಃ ಪ್ರಥಮಸ್ಯಾನ್ತರೇ ಮನೋಃ ।। ೨೯.

ಕಾಮ್ಯ, ನೈಮಿತ್ತಿಕ ಮತ್ತು ಶಾಶ್ವತ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ, ಹಿಂದಿನ ಮನ್ವಂತರದಲ್ಲಿ, ಶುಕ್ಲ ಯಮರ ಪುತ್ರರೊಂದಿಗೆ, ಪುಣ್ಯಶೀಲ ಮಹಾತ್ಮ ದೇವತೆಗಳೊಂದಿಗೆ, ಮೊದಲ ಮನುವಿನ ಯುಗದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಇವರು ಸ್ಥಾಪಿತರಾಗಿದ್ದರು.

ಇತ್ಯೇತಾನಿ ಮಯೋಕ್ತಾನಿ ಸ್ಥಾನಾನಿ ಸ್ಥಾನಿನಶ್ಚ ಹ । ತೈರೇವ ತು ಪ್ರಸಙ್ಖ್ಯಾತಮತೀತಾನಾಗತೇಷ್ವಪಿ ।। ೨೯.

ಹೀಗೆ ಈ ಸ್ಥಳಗಳು ಮತ್ತು ಅವರ ಅಧಿಪತಿಗಳನ್ನು ನಾನು ವಿವರಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಇವರು ಹಿಂದಿನ ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಎಣಿಸಲಾಗುತ್ತಾರೆ.

ಮನ್ವನ್ತರೇಷು ಸರ್ವೇಷು ಲಕ್ಷಣಂ ಜಾತವೇದಸಾಮ್। ಸರ್ವೇ ತಪಸ್ವಿನೋ ಹ್ಯೇತೇ ಸರ್ವೇ ಹ್ಯವಭೃಥಾ ಸ್ತಥಾ। ಪ್ರಜಾನಾಂ ಪತಯಃ ಸರ್ವೇ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಮನ್ತಶ್ಚ ತೇ ಸ್ಮೃತಾಃ ।। ೨೯.

ಎಲ್ಲಾ ಮನ್ವಂತರಗಳಲ್ಲಿ ಜಾತವೇದಾಗ್ನಿಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಇವೆ. ಇವರು ಎಲ್ಲರೂ ತಪಸ್ವಿಗಳು, ಎಲ್ಲರೂ ಅವಭೃಥ ಅಗ್ನಿಗಳು, ಎಲ್ಲರೂ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಅಧಿಪತಿಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶಮಾನರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಸ್ವಾರೋಚಿಷಾದಿಷು ಜ್ಞೇಯಾಃ ಸಾವರ್ಣ್ಯನ್ತೇಷು ಸಪ್ತಸು। ಮನ್ವನ್ತರೇಷು ಸರ್ವೇಷು ನಾನಾರೂಪಪ್ರಯೋಜನೈಃ ।। ೨೯.

ಸ್ವಾರೋಚಿಷ ಮುಂತಾದ ಏಳು ಮನ್ವಂತರಗಳಲ್ಲಿ, ಸಾವರ್ಣಿ ಅಂತ್ಯವರೆಗೆ, ಎಲ್ಲರೂ ವಿಭಿನ್ನ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಉದ್ದೇಶಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇದ್ದಾರೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ವರ್ತ್ತನ್ತೇ ವರ್ತ್ತಮಾನೈಶ್ಚ ದೇವೈರಿಹ ಸಹಾಗ್ನಯಃ। ಅನಾಗತೈಃ ಸುರೈಃ ಸಾರ್ದ್ಧಂ ವರ್ತ್ತನ್ತೇಽನಾಗತಾಗ್ನಯಃ ।। ೨೯.

ಇಲ್ಲಿರುವ ದೇವತೆಗಳ ಜೊತೆಗೂಡಿ ಈಗಿರುವ ಅಗ್ನಿಗಳು ಇರುತ್ತವೆ; ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಬರುವ ದೇವತೆಗಳ ಜೊತೆ ಭವಿಷ್ಯದ ಅಗ್ನಿಗಳು ಕೂಡ ಇರುತ್ತವೆ.

ಇತ್ಯೇಷ ನಿನಯೋಽಗ್ನೀನಾಂ ಮಯಾ ಪ್ರೋಕ್ತೋ ಯಥಾತಥಮ್। ವಿಸ್ತರೇಣಾನುಪೂರ್ವ್ಯಾ ಚ ಪಿತೄಣಾಂ ವಕ್ಷ್ಯತೇ ತತಃ ।। ೨೯.

ಈ ರೀತಿ ಅಗ್ನಿಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ನಾನು ನಿಜವಾದಂತೆ ವಿವರಿಸಿದ್ದೇನೆ; ಈಗ ಮುಂದಾಗಿ ಪಿತೃಗಳ ಕ್ರಮವನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.

ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಸೃಜತಃ ಪುತ್ರಾನ್ ಪೂರ್ವೇ ಸ್ವಾಯಮ್ಭುವೇಽನ್ತರೇ। ಅಮ್ಭಾಂಸಿ ಜಜ್ಞಿರೇ ತಾನಿ ಮನುಷ್ಯಾಸುರದೇವತಾಃ ।। ೩೦.

ಹಳೆಯ ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಮನ್ವಂತರದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ತನ್ನ ಪುತ್ರರನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವಾಗ, ನೀರುಗಳು ಹುಟ್ಟಿದವು—ಅವುಗಳೇ ಮಾನವರು, ಅಸುರರು ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳು.

ಪಿತೃವನ್ಮನ್ಯಮಾನಸ್ಯ ಜಜ್ಞಿರೇ ಪಿತರೋಽಸ್ಯ ವೈ। ತೇಷಾನ್ನಿಸರ್ಗಃ ಪ್ರಾಗುಕ್ತೋ ವಿಸ್ತರಸ್ತಸ್ಯ ವಕ್ಷ್ಯತೇ ।। ೩೦.

ತಾನು ಪಿತೃಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಪಿತೃಗಳು ಹುಟ್ಟಿದರು; ಅವರ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ಮೊದಲು ಹೇಳಿದ್ದೆನು, ಈಗ ಅದರ ವಿವರವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.

ದೇವಾಸುರಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ದೇವೋಽಭ್ಯಭಾಷತ। ಪಿತೃವನ್ಮನ್ಯಮಾನಸ್ಯ ಜಜ್ಞಿರೇ ವೋಪಯಕ್ಷಿತಾಃ ।। ೩೦.

ದೇವತೆಗಳು, ಅಸುರರು ಮತ್ತು ಮಾನವರನ್ನು ನೋಡಿ ದೇವರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು: 'ತಾನು ಪಿತೃಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿದಾಗ, ಆ ಪಿತೃಗಳು ಹುಟ್ಟಿದರು ಮತ್ತು ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು.'

ಮಧ್ವಾದಯಃ ಷಡೃತವಸ್ತಾನ್ ಪಿತೄನ್ ಪರಿಚಕ್ಷತೇ। ಋತವಃ ಪಿತರೋ ದೇವಾ ಇತ್ಯೇಷಾ ವೈದಿಕೀ ಶ್ರುತಿಃ ।। ೩೦.

ಮಧು ಮುಂತಾದ ಆರು ಋತುಗಳನ್ನು ಪಿತೃಗಳು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಋತುಗಳು ಪಿತೃಗಳೂ ದೇವತೆಗಳೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ವೇದದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಮನ್ವನ್ತರೇಷು ಸರ್ವೇಷು ಹ್ಯತೀತಾನಾಗತೇಷ್ವಪಿ। ಏತೇ ಸ್ವಾಯಮ್ಭುವೇ ಪೂರ್ವಮುತ್ಪನ್ನಾ ಹ್ಯನ್ತರೇ ಶುಭೇ ।। ೩೦.

ಎಲ್ಲ ಮನ್ವಂತರಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಹಳೆಯದಾಗಲಿ ಮುಂದಿನದಾಗಲಿ, ಇವರು ಶುಭಕರವಾದ ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಹುಟ್ಟಿದ್ದರು.

ಅಗ್ನಿಷ್ವಾತ್ತಾಃ ಸ್ಮೃತಾ ನಾಮ್ನಾ ತಥಾ ಬರ್ಹಿಷದಶ್ಚ ವೈ। ಅಯಜ್ವಾನಸ್ತಥಾ ತೇಷಾಮಾಸನ್ ವೈ ಗೃಹಮೇಧಿನಃ। ಅಗ್ನಿಷ್ವಾತ್ತಾಃ ಸ್ಮೃತಾಸ್ತೇ ವೈ ಪಿತರೋಽನಾಹಿತಾಗ್ನಯಃ ।। ೩೦.

ಅಗ್ನಿಷ್ವಾತ್ತರು ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯಲ್ಪಡುವವರು ಹಾಗು ಬರ್ಹಿಷದರು ಎಂಬವರೂ, ಯಜ್ಞ ಮಾಡದ ಗೃಹಸ್ಥರಾಗಿದ್ದರು; ಅಗ್ನಿಷ್ವಾತ್ತರು ಎಂದರೆ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸದೆ ಇದ್ದ ಪಿತೃಗಳು ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಯಜ್ವಾನಸ್ತೇಷು ಯೇ ಹ್ಯಾಸನ್ ಪಿತರಃ ಸೋಮಪೀಥಿನಃ। ಸ್ಮೃತಾ ಬರ್ಹಿಷದಸ್ತೇ ವೈ ಪಿತರಸ್ತ್ವಗ್ನಿಹೋತ್ರಿಣಃ। ಋತವಃ ಪಿತರೋ ದೇವಾಃ ಶಾಸ್ತ್ರೇಽಸ್ಮಿನ್ನಿಶ್ಚಯೋ ಮತಃ ।। ೩೦.

ಅವರಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞ ಮಾಡಿದವರು ಮತ್ತು ಸೋಮಪಾನ ಮಾಡಿದ ಪಿತೃಗಳು ಬರ್ಹಿಷದರು ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ ಮಾಡುವ ಪಿತೃಗಳು ಬರ್ಹಿಷದರು; ಈ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಋತುಗಳು, ಪಿತೃಗಳು ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳು ಸ್ಥಿರವಾದವರು ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ.

ಮಧುಮಾಧವೌ ರಸೌ ಜ್ಞೇಯೌ ಶುಚಿಶುಕ್ರೌ ತು ಶುಷ್ಮಿಣೌ। ನಭಶ್ಚೈವ ನಭಸ್ತಶ್ಚ ಜೀವಾವೇತಾವುದಾಹೃತೌ ।। ೩೦.

ಮಧು ಮತ್ತು ಮಾಧವ ಎಂಬ ಎರಡು ಋತುಗಳು ಸಿಹಿಯಾದವುಗಳು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಶುಚಿ ಮತ್ತು ಶುಕ್ರ ಎಂಬ ಎರಡು ಋತುಗಳು ಶುದ್ಧವಾಗಿಯೂ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿಯೂ ಇವೆ; ನಭ ಮತ್ತು ನಭಸ್ಯ ಎಂಬ ಎರಡು ಋತುಗಳು ಜೀವಂತವಾಗಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.

ಇಷಶ್ಚೈವ ತಥೋರ್ಜಶ್ಚ ಸುಧಾವನ್ತಾವುದಾಹೃತೌ। ಸಹಶ್ಚೈವ ಸಹಸ್ಯಶ್ಚ ಮನ್ಯುಮನ್ತೌ ತು ತೌ ಸ್ಮೃತೌ। ತಪಶ್ಚೈವ ತಪಸ್ಯಶ್ಚ ಘೋರಾವೇತೌ ತು ಶೈಶಿರೌ ।। ೩೦.

ಇಷ ಮತ್ತು ಊರ್ಜ ಎಂಬ ಎರಡು ಋತುಗಳು ಪೋಷಕವಾಗಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಸಹ ಮತ್ತು ಸಹಸ್ಯ ಎಂಬ ಎರಡು ಋತುಗಳು ಬಲಿಷ್ಠವಾಗಿವೆ ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ; ತಪ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಯ ಎಂಬ ಎರಡು ಋತುಗಳು ಭಯಾನಕವಾಗಿಯೂ ಶೈಶಿರ ಋತುಗಳಾಗಿಯೂ ಇವೆ.

ಕಾಲಾವಸ್ಥಾಸ್ತು ಷಟ್ ತೇಷಾಮ್ಮಾಸಾಖ್ಯಾ ವೈ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಾಃ। ತ ಇಮೇ ಋತವಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾಶ್ಚೇತನಾಚೇತನಾಸ್ತು ವೈ ।। ೩೦.

ಅವರ ಆರು ಕಾಲಾವಸ್ಥೆಗಳು ಮಾಸಗಳೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿವೆ; ಇವುಗಳೇ ಋತುಗಳು, ಜೀವಂತವೂ ಅಜೀವವೂ ಆಗಿವೆ.

ಋತವೋ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಪುತ್ರಾ ವಿಜ್ಞೇಯಾಸ್ತೇಽಭಿಮಾನಿನಃ। ಮಾಸಾರ್ದ್ಧಮಾಸಸ್ಥಾನೇಷು ಸ್ಥಾನಞ್ಚ ಋತವೋರ್ತ್ತವಾಃ ।। ೩೦.

ಋತುಗಳು ಬ್ರಹ್ಮನ ಪುತ್ರರು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು, ಅವರಿಗೇ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನಗಳಿವೆ; ಮಾಸ ಮತ್ತು ಅರ್ಧಮಾಸಗಳ ಸ್ಥಾನವೇ ಋತುಗಳ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ.

ಸ್ಥಾನಾನಾಂ ವ್ಯತಿರೇಕೇಣ ಜ್ಞೇಯಾಃ ಸ್ಥಾನಾಭಿಮಾನಿನಃ। ಅಹೋರಾತ್ರಞ್ಚ ಮಾಸಾಶ್ಚ ಋತವಶ್ಚಾಯನಾನಿ ಚ ।। ೩೦.

ಸ್ಥಾನಗಳ ಹೊರತಾಗಿ, ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವರನ್ನೂ ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ, ಮಾಸಗಳು, ಋತುಗಳು ಮತ್ತು ಆಯನಗಳು ಕೂಡ ಇವೆ.

ಸಂವತ್ಸರಾಶ್ಚ ಸ್ಥಾನಾನಿ ಕಾಲಾವಸ್ಥಾಭಿಮಾನಿನಃ। ನಿಮೇಷಾಶ್ಚ ಕಲಾಃ ಕಾಷ್ಠಾ ಮುಹೂರ್ತ್ತಾ ವೈ ದಿನಕ್ಷಪಾಃ ।। ೩೦.

ವರ್ಷಗಳು ಸ್ಥಾನಗಳಾಗಿವೆ, ಅವು ಕಾಲಾವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ; ಕ್ಷಣಗಳು, ಕಾಲಗಳು, ಕಾಷ್ಠೆಗಳು, ಮುಹೂರ್ತಗಳು ಹಾಗೂ ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ಚಕ್ರಗಳು ಇವೆ.

ಏತೇಷು ಸ್ಥಾನಿನೋ ಯೇ ತು ಕಾಲಾವಸ್ಥಾಸ್ವವಸ್ಥಿತಾಃ। ತನ್ಮಯತ್ವಾತ್ತದಾತ್ಮಾನಸ್ತಾನ್ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ನಿಬೋಧತ ।। ೩೦.

ಈ ಎಲ್ಲಾ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಲಾವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲಸಿರುವವರು, ಅವುಗಳ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ; ಅವರನ್ನು ನಾನು ವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಗಮನಿಸಿ ಕೇಳಿ.

ಪರ್ವ್ವಣ್ಯಾಸ್ತಿಥಯಃ ಸನ್ಧ್ಯಾಃ ಪಕ್ಷಾ ಮಾಸಾರ್ದ್ಧಸಂಜ್ಞಿತಾಃ। ದ್ವಾವರ್ದ್ಧಮಾಸೌ ಮಾಸಸ್ತು ದ್ವೌ ಮಾಸಾವೃತುರುಚ್ಯತೇ ।। ೩೦.

ಪಕ್ಷಗಳ ತಿಥಿಗಳು, ಸಂಧ್ಯೆಗಳು ಮತ್ತು ತಿಥಿಗಳು ಅರ್ಧಮಾಸಗಳೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತವೆ; ಎರಡು ಅರ್ಧಮಾಸಗಳು ಒಂದು ಮಾಸವಾಗುತ್ತವೆ, ಎರಡು ಮಾಸಗಳು ಒಂದು ಋತು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಋತುತ್ರಯಂ ಚಾಯನಂ ದ್ವೇ ಅಯನೇ ದಕ್ಷಿಣೋತ್ತರೇ । ಸಂವತ್ಸರಃ ಸುಮೇಕಸ್ತು ಸ್ಥಾನಾನ್ಯೇತಾನಿ ಸ್ಥಾನಿನಾಮ್ ।। ೩೦.

ಮೂರು ಋತುಗಳು, ಒಂದು ಸಂವತ್ಸರ, ದಕ್ಷಿಣಾಯನ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಾಯನ ಎಂಬ ಎರಡು ಅಯನಗಳು—ಇವುಗಳು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವವರ ಸ್ಥಾನಗಳಾಗಿವೆ.

ಋತವಃ ಸುಮೇಕಪುತ್ರಾ ವಿಜ್ಞೇಯಾ ಹ್ಯಷ್ಟಧಾ ತು ಷಟ್। ಋತುಪುತ್ರಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ ಪಞ್ಚ ಪ್ರಜಾಸ್ತ್ವಾರ್ತ್ತವಲಕ್ಷಣಾಃ ।। ೩೦.

ಋತುಗಳನ್ನು ಸುಮೇಕನ ಪುತ್ರರು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಅವು ಎಂಟು ವಿಧವಾಗಿಯೂ ಆರು ವಿಧವಾಗಿಯೂ ವಿಭಾಗಗೊಂಡಿವೆ. ಋತುಗಳ ಪುತ್ರರು ಐದು ಜನ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅವರ ಸಂತಾನಗಳು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯಗಳಿಂದ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.

ಯಸ್ಮಾಚ್ಚೈವಾರ್ತ್ತವೇಯಾಸ್ತು ಜಾಯನ್ತೇ ಸ್ಥಾಣುಜಙ್ಗಮಾಃ। ಆರ್ತ್ತವಾಃ ಪಿತರಶ್ಚೈವ ಋತವಶ್ಚ ಪಿತಾಮಹಾಃ ।। ೩೦.

ಈ ಕಾರ್ಯಗಳಿಂದ ಸ್ಥಾವರ ಮತ್ತು ಜಂಗಮ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಜನಿಸುತ್ತವೆ. ಆ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಪಿತೃಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಋತುಗಳನ್ನು ಪಿತಾಮಹರು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಸುಮೇಕಾತ್ತು ಪ್ರಸೂಯನ್ತೇ ಮ್ರಿಯನ್ತೇ ಚ ಪ್ರಜಾತಯಃ। ತಸ್ಮಾತ್ ಸ್ಮೃತಃ ಪ್ರಜಾನಾಂ ವೈ ಸುಮೇಕಃ ಪ್ರಪಿತಾಮಹಃ ।। ೩೦.

ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಜೆಗಳು ಸುಮೇಕನಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅವನಿಂದಲೇ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸುಮೇಕನು ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಪ್ರಪಿತಾಮಹ ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಸ್ಥಾನೇಷು ಸ್ಥಾನಿನೋ ಹ್ಯೇತೇ ಸ್ಥಾನಾತ್ಮಾನಃ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾಃ। ತದಾಖ್ಯಾಸ್ತನ್ಮಯತ್ವಾಚ್ಚ ತದಾತ್ಮನಶ್ಚ ತೇ ಸ್ಮೃತಾಃ ।। ೩೦.

ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವವರು, ಸ್ಥಾನಸ್ವರೂಪಿಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಮತ್ತು ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಅವರು ಹಾಗೆ ನೆನಪಾಗುತ್ತಾರೆ.

ಪ್ರಜಾಪತಿಃ ಸ್ಮೃತೋ ಯಸ್ತು ಸ ತು ಸಂವತ್ಸರೋ ಮತಃ। ಸಂವತ್ಸರಃ ಸ್ಮೃತೋ ಹ್ಯಗ್ನಿಃ ಋತಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ ದ್ವಜೈಃ ।। ೩೦.

ಯಾರನ್ನು ಪ್ರಜಾಪತಿ ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆಯೋ, ಅವನೇ ಸಂವತ್ಸರ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತಾನೆ. ಸಂವತ್ಸರನು ಅಗ್ನಿ ಎಂದು ನೆನಪಾಗುತ್ತಾನೆ, ಋತು ಎಂಬುದು ದ್ವಿಜರು ಹೇಳುವ ಹೆಸರು.

ಋತಾತ್ತು ಋತವೋ ಯಸ್ಮಾಜ್ಜಜ್ಞಿರೇ ಋತವಸ್ತತಃ। ಮಾಸಾಃ ಷಡೃತವೋ ಜ್ಞೇಯಾಸ್ತೇಷಾಂ ಪಞ್ಚಾರ್ತ್ತವಾಃ ಸುತಾಃ ।। ೩೦.

ಋತುಗಳಿಂದಲೇ ಮತ್ತಷ್ಟು ಋತುಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ; ಆ ಋತುಗಳಿಂದ ತಿಂಗಳುಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಆರು ಋತುಗಳು ಇದ್ದು, ಅವುಗಳ ಐದು ಪುತ್ರರು ಕಾರ್ಯಗಳು.

ದ್ವಿಪದಾಞ್ಚತುಷ್ಪದಾಞ್ಚೈವ ಪಕ್ಷಿಸಂಸರ್ಪತಾಮಪಿ। ಸ್ಥಾವರಾಣಾಂ ಚ ಪಞ್ಚಾನಾಂ ಪುಷ್ಪಂ ಕಾಲಾರ್ತ್ತವಂ ಸ್ಮೃತಮ್ ।। ೩೦.

ಎರಡು ಕಾಲುಗಳುಳ್ಳವರು, ನಾಲ್ಕು ಕಾಲುಗಳುಳ್ಳವರು, ಹಕ್ಕಿಗಳು, ಹಾವುಗಳು ಮತ್ತು ಐದು ವಿಧದ ಸ್ಥಾವರ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಕಾಲ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯದ ಪುಷ್ಪವನ್ನು ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ.