ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ಸಮುದ್ರ ವಾಸಿನಃ ಪುತ್ರಃ ಸಹರಕ್ಷೋ ವಿಭಾವ್ಯತೇ। ಸಹರಕ್ಷಸುತಃ ಕ್ಷಾಮೋ ಗೃಹಾಣಿ ಸ ದಹೇನ್ನೄಣಾಮ್ ।। ೨೯.

ಸಮುದ್ರವಾಸಿಯ ಪುತ್ರನು ಸಹರಕ್ಷನೊಂದಿಗೆ ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತಾನೆ. ಸಹರಕ್ಷನ ಮಗನು ಕ್ಷೀಣನಾಗಿ, ಮನುಷ್ಯರ ಮನೆಗಳನ್ನು ಸುಡುತ್ತಾನೆ.

ಕ್ರವ್ಯಾದೋಽಗ್ನಿಃ ಸುತಸ್ತಸ್ಯ ಪುರುಷಾನತ್ತಿ ಯೋ ಮೃತಾನ್ । ಇತ್ಯೇತೇ ಪಾವಕಸ್ಯಾಗ್ನೇಃ ಪುತ್ರಾ ಹ್ಯೇವಂ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾಃ ।। ೨೯.

ಕ್ರವ್ಯಾದ ಎಂಬ ಅಗ್ನಿಯು ಅವನ ಪುತ್ರನಾಗಿ, ಸತ್ತ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ತಿಂದುಹಾಕುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಪಾವಕ ಅಗ್ನಿಯ ಪುತ್ರರನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ತತಃ ಶುಚೇಸ್ತು ಯೈಃ ಸೌರೇರ್ಗನ್ಧರ್ವೈರಸುರಾವೃತೈಃ। ಮಥಿತೋ ಯಸ್ತ್ವರಣ್ಯಾಂ ವೈ ಸೋಽಗ್ನಿರಗ್ನಿಃ ಸಮಿಧ್ಯತೇ ।। ೨೯.

ನಂತರ, ಶುಚಿಯ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಗಂಧರ್ವರು ಅಸುರರೊಂದಿಗೆ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಥಿಸಿ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಆ ಅಗ್ನಿಯೇ ಹೊತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಆಯುರ್ನಾಮಾಥ ಭಗವಾನ್ ಪಶೌ ಯಸ್ತು ಪ್ರಣೀಯತೇ। ಆಯುಷೋ ಮಹಿಮಾನ್ ಪುತ್ರಃ ಸ ಶಾವಾನ್ನಾಮತಃ ಸುತಃ ।। ೨೯.

ಆಯುಸ್ಸು ಎಂಬ ಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಯು ಪಶುವಿನಲ್ಲಿ ನೇಯಲ್ಪಡುವನು. ಅವನು ಆಯುಷನ ಪುತ್ರ, ಅವನ ಮಗನನ್ನು ಶಾವಾನ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಪಾಕಯಜ್ಞೇಷ್ವಭಿಮಾನೀ ಸೋಽಗ್ನಿಸ್ತು ಸವನಃ ಸ್ಮೃತಃ। ಪುತ್ರಶ್ಚ ಸವನಸ್ಯಾಗ್ನೇರದ್ಭುತಃ ಸ ಮಹಾಯಶಾಃ ।। ೨೯.

ಪಾಕಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿSavannahಅಗ್ನಿಯೇ ಪ್ರಧಾನ. ಅವನ ಮಗ ಅದ್ಭುತ, ಅವನು ಬಹಳ ಪ್ರಸಿದ್ಧ.

ವಿವಿಚಿಸ್ತ್ವದ್ಭುತಸ್ಯಾಪಿ ಪುತ್ರೋಽಗ್ನೇಃ ಸ ಮಹಾನ್ ಸ್ಮೃತಃ। ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತೇಽಥ ಭೀಮಾನಾಂ ಹುತಂ ಭುಹ್ಕ್ತೇ ಹವಿಃ ಸದಾ ।। ೨೯.

ಅದ್ಭುತನ ಮಗ ವಿವಿಚಿ ಎಂಬ ಮಹಾ ಅಗ್ನಿ ಎಂದು ನೆನಪಾಗುತ್ತಾನೆ. ಭಯಂಕರ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ಯಾವಾಗಲೂ ಹೋಮದ ಹವನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ವಿವಿಚೇಸ್ತು ಸುತೋ ಹ್ಯರ್ಕೋ ಯೋಽಗ್ನಿಸ್ತಸ್ಯ ಸುತಾಸ್ತ್ವಿಮೇ। ಅನೀಕವಾನ್ ವಾಸೃಜವಾಂಶ್ಚ ರಕ್ಷೋಹಾ ಪಿತೃಕೃತ್ತಥಾ। ಸುರಭಿರ್ವಸುರತ್ನಾದೌ ಪ್ರವಿಷ್ಟೋ ಯಶ್ಚ ರುಕ್ಮವಾನ್ ।। ೨೯.

ವಿವಿಚಿಯ ಮಗನಾಗಿ ಅರ್ಕ ಎಂಬ ಅಗ್ನಿಯು, ಅವನ ಪುತ್ರರು ಅನೀಕವಂತು, ವಾಸೃಜವ, ರಕ್ಷೋಹಾ, ಪಿತೃಕೃತ್, ಸುರಭಿ, ವಸುರತ್ನ ಮತ್ತು ಇತರರಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದವರು ಹಾಗೂ ರುಕ್ಮವಂತು.

ಶುಚೇರಗ್ನೇಃ ಪ್ರಜಾ ವಹ್ನಯಸ್ತು ಚತುರ್ದ್ದಶ। ಇತ್ಯೇತೇ ವಹ್ನಯಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾಃ ಪ್ರಣೀಯನ್ತೇಽಧ್ವರೇಷು ಯೇ ।। ೨೯.

ಶುಚಿ ಅಗ್ನಿಯ ಸಂತಾನವಾಗಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಅಗ್ನಿಗಳು ಉಂಟು. ಹೀಗೆ ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ನೇಯಲ್ಪಡುವ ಅಗ್ನಿಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಆದಿಸರ್ಗೇ ಹ್ಯತೀತಾ ವೈ ಯಾಮೈಃ ಸಹ ಸುರೋತ್ತಮೈಃ। ಸ್ವಾಯಮ್ಭು ವೇಽನ್ತರೇ ಪೂರ್ವಮಗ್ನಯಸ್ತೇಽಭಿಮಾನಿನಃ ।। ೨೯.

ಆದಿಕಾಲದ ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಹಾಗೂ ಯಮರೊಂದಿಗೆ, ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಯುಗದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಈ ಅಗ್ನಿಗಳು ಹೆಮ್ಮೆಯಿಂದ ಇದ್ದರು.

ಏತೇ ವಿಹರಣೀಯಾಸ್ತು ಚೇತನಾಚೇತನೇಷ್ವಿಹ। ಸ್ಥಾನಾಭಿಮಾನಿನೋ ಲೋಕೇ ಪ್ರಾಗಾಸನ್ ಹವ್ಯವಾಹನಾಃ ।। ೨೯.

ಈ ಅಗ್ನಿಗಳು ಜೀವಂತ ಮತ್ತು ಜಡಗಳಲ್ಲಿ, ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳಾಧಿಪತಿಗಳಾಗಿ, ಹವನವನ್ನು ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುವವರಾಗಿ ಇದ್ದರು.

ಕಾಮ್ಯನೈಮಿತ್ತಿಕಾಜಸ್ರೇಷ್ವೇತೇ ಕರ್ಮಸ್ವವಸ್ಥಿತಾಃ। ಪೂರ್ವಮನ್ವನ್ತರೇಽತೀತೇ ಶುಕ್ಲೈರ್ಯಾಮೈಃ ಸುತೈಃ ಸಹ। ದೇವೈರ್ಮಹಾತ್ಮಭಿಃ ಪುಣ್ಯೈಃ ಪ್ರಥಮಸ್ಯಾನ್ತರೇ ಮನೋಃ ।। ೨೯.

ಕಾಮ್ಯ, ನೈಮಿತ್ತಿಕ ಮತ್ತು ಶಾಶ್ವತ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ, ಹಿಂದಿನ ಮನ್ವಂತರದಲ್ಲಿ, ಶುಕ್ಲ ಯಮರ ಪುತ್ರರೊಂದಿಗೆ, ಪುಣ್ಯಶೀಲ ಮಹಾತ್ಮ ದೇವತೆಗಳೊಂದಿಗೆ, ಮೊದಲ ಮನುವಿನ ಯುಗದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಇವರು ಸ್ಥಾಪಿತರಾಗಿದ್ದರು.

ಇತ್ಯೇತಾನಿ ಮಯೋಕ್ತಾನಿ ಸ್ಥಾನಾನಿ ಸ್ಥಾನಿನಶ್ಚ ಹ । ತೈರೇವ ತು ಪ್ರಸಙ್ಖ್ಯಾತಮತೀತಾನಾಗತೇಷ್ವಪಿ ।। ೨೯.

ಹೀಗೆ ಈ ಸ್ಥಳಗಳು ಮತ್ತು ಅವರ ಅಧಿಪತಿಗಳನ್ನು ನಾನು ವಿವರಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಇವರು ಹಿಂದಿನ ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಎಣಿಸಲಾಗುತ್ತಾರೆ.

ಮನ್ವನ್ತರೇಷು ಸರ್ವೇಷು ಲಕ್ಷಣಂ ಜಾತವೇದಸಾಮ್। ಸರ್ವೇ ತಪಸ್ವಿನೋ ಹ್ಯೇತೇ ಸರ್ವೇ ಹ್ಯವಭೃಥಾ ಸ್ತಥಾ। ಪ್ರಜಾನಾಂ ಪತಯಃ ಸರ್ವೇ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಮನ್ತಶ್ಚ ತೇ ಸ್ಮೃತಾಃ ।। ೨೯.

ಎಲ್ಲಾ ಮನ್ವಂತರಗಳಲ್ಲಿ ಜಾತವೇದಾಗ್ನಿಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಇವೆ. ಇವರು ಎಲ್ಲರೂ ತಪಸ್ವಿಗಳು, ಎಲ್ಲರೂ ಅವಭೃಥ ಅಗ್ನಿಗಳು, ಎಲ್ಲರೂ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಅಧಿಪತಿಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶಮಾನರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಸ್ವಾರೋಚಿಷಾದಿಷು ಜ್ಞೇಯಾಃ ಸಾವರ್ಣ್ಯನ್ತೇಷು ಸಪ್ತಸು। ಮನ್ವನ್ತರೇಷು ಸರ್ವೇಷು ನಾನಾರೂಪಪ್ರಯೋಜನೈಃ ।। ೨೯.

ಸ್ವಾರೋಚಿಷ ಮುಂತಾದ ಏಳು ಮನ್ವಂತರಗಳಲ್ಲಿ, ಸಾವರ್ಣಿ ಅಂತ್ಯವರೆಗೆ, ಎಲ್ಲರೂ ವಿಭಿನ್ನ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಉದ್ದೇಶಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇದ್ದಾರೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ವರ್ತ್ತನ್ತೇ ವರ್ತ್ತಮಾನೈಶ್ಚ ದೇವೈರಿಹ ಸಹಾಗ್ನಯಃ। ಅನಾಗತೈಃ ಸುರೈಃ ಸಾರ್ದ್ಧಂ ವರ್ತ್ತನ್ತೇಽನಾಗತಾಗ್ನಯಃ ।। ೨೯.

ಇಲ್ಲಿರುವ ದೇವತೆಗಳ ಜೊತೆಗೂಡಿ ಈಗಿರುವ ಅಗ್ನಿಗಳು ಇರುತ್ತವೆ; ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಬರುವ ದೇವತೆಗಳ ಜೊತೆ ಭವಿಷ್ಯದ ಅಗ್ನಿಗಳು ಕೂಡ ಇರುತ್ತವೆ.

ಇತ್ಯೇಷ ನಿನಯೋಽಗ್ನೀನಾಂ ಮಯಾ ಪ್ರೋಕ್ತೋ ಯಥಾತಥಮ್। ವಿಸ್ತರೇಣಾನುಪೂರ್ವ್ಯಾ ಚ ಪಿತೄಣಾಂ ವಕ್ಷ್ಯತೇ ತತಃ ।। ೨೯.

ಈ ರೀತಿ ಅಗ್ನಿಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ನಾನು ನಿಜವಾದಂತೆ ವಿವರಿಸಿದ್ದೇನೆ; ಈಗ ಮುಂದಾಗಿ ಪಿತೃಗಳ ಕ್ರಮವನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.

ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಸೃಜತಃ ಪುತ್ರಾನ್ ಪೂರ್ವೇ ಸ್ವಾಯಮ್ಭುವೇಽನ್ತರೇ। ಅಮ್ಭಾಂಸಿ ಜಜ್ಞಿರೇ ತಾನಿ ಮನುಷ್ಯಾಸುರದೇವತಾಃ ।। ೩೦.

ಹಳೆಯ ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಮನ್ವಂತರದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ತನ್ನ ಪುತ್ರರನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವಾಗ, ನೀರುಗಳು ಹುಟ್ಟಿದವು—ಅವುಗಳೇ ಮಾನವರು, ಅಸುರರು ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳು.

ಪಿತೃವನ್ಮನ್ಯಮಾನಸ್ಯ ಜಜ್ಞಿರೇ ಪಿತರೋಽಸ್ಯ ವೈ। ತೇಷಾನ್ನಿಸರ್ಗಃ ಪ್ರಾಗುಕ್ತೋ ವಿಸ್ತರಸ್ತಸ್ಯ ವಕ್ಷ್ಯತೇ ।। ೩೦.

ತಾನು ಪಿತೃಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಪಿತೃಗಳು ಹುಟ್ಟಿದರು; ಅವರ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ಮೊದಲು ಹೇಳಿದ್ದೆನು, ಈಗ ಅದರ ವಿವರವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.

ದೇವಾಸುರಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ದೇವೋಽಭ್ಯಭಾಷತ। ಪಿತೃವನ್ಮನ್ಯಮಾನಸ್ಯ ಜಜ್ಞಿರೇ ವೋಪಯಕ್ಷಿತಾಃ ।। ೩೦.

ದೇವತೆಗಳು, ಅಸುರರು ಮತ್ತು ಮಾನವರನ್ನು ನೋಡಿ ದೇವರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು: 'ತಾನು ಪಿತೃಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿದಾಗ, ಆ ಪಿತೃಗಳು ಹುಟ್ಟಿದರು ಮತ್ತು ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು.'

ಮಧ್ವಾದಯಃ ಷಡೃತವಸ್ತಾನ್ ಪಿತೄನ್ ಪರಿಚಕ್ಷತೇ। ಋತವಃ ಪಿತರೋ ದೇವಾ ಇತ್ಯೇಷಾ ವೈದಿಕೀ ಶ್ರುತಿಃ ।। ೩೦.

ಮಧು ಮುಂತಾದ ಆರು ಋತುಗಳನ್ನು ಪಿತೃಗಳು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಋತುಗಳು ಪಿತೃಗಳೂ ದೇವತೆಗಳೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ವೇದದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಮನ್ವನ್ತರೇಷು ಸರ್ವೇಷು ಹ್ಯತೀತಾನಾಗತೇಷ್ವಪಿ। ಏತೇ ಸ್ವಾಯಮ್ಭುವೇ ಪೂರ್ವಮುತ್ಪನ್ನಾ ಹ್ಯನ್ತರೇ ಶುಭೇ ।। ೩೦.

ಎಲ್ಲ ಮನ್ವಂತರಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಹಳೆಯದಾಗಲಿ ಮುಂದಿನದಾಗಲಿ, ಇವರು ಶುಭಕರವಾದ ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಹುಟ್ಟಿದ್ದರು.

ಅಗ್ನಿಷ್ವಾತ್ತಾಃ ಸ್ಮೃತಾ ನಾಮ್ನಾ ತಥಾ ಬರ್ಹಿಷದಶ್ಚ ವೈ। ಅಯಜ್ವಾನಸ್ತಥಾ ತೇಷಾಮಾಸನ್ ವೈ ಗೃಹಮೇಧಿನಃ। ಅಗ್ನಿಷ್ವಾತ್ತಾಃ ಸ್ಮೃತಾಸ್ತೇ ವೈ ಪಿತರೋಽನಾಹಿತಾಗ್ನಯಃ ।। ೩೦.

ಅಗ್ನಿಷ್ವಾತ್ತರು ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯಲ್ಪಡುವವರು ಹಾಗು ಬರ್ಹಿಷದರು ಎಂಬವರೂ, ಯಜ್ಞ ಮಾಡದ ಗೃಹಸ್ಥರಾಗಿದ್ದರು; ಅಗ್ನಿಷ್ವಾತ್ತರು ಎಂದರೆ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸದೆ ಇದ್ದ ಪಿತೃಗಳು ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಯಜ್ವಾನಸ್ತೇಷು ಯೇ ಹ್ಯಾಸನ್ ಪಿತರಃ ಸೋಮಪೀಥಿನಃ। ಸ್ಮೃತಾ ಬರ್ಹಿಷದಸ್ತೇ ವೈ ಪಿತರಸ್ತ್ವಗ್ನಿಹೋತ್ರಿಣಃ। ಋತವಃ ಪಿತರೋ ದೇವಾಃ ಶಾಸ್ತ್ರೇಽಸ್ಮಿನ್ನಿಶ್ಚಯೋ ಮತಃ ।। ೩೦.

ಅವರಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞ ಮಾಡಿದವರು ಮತ್ತು ಸೋಮಪಾನ ಮಾಡಿದ ಪಿತೃಗಳು ಬರ್ಹಿಷದರು ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ ಮಾಡುವ ಪಿತೃಗಳು ಬರ್ಹಿಷದರು; ಈ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಋತುಗಳು, ಪಿತೃಗಳು ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳು ಸ್ಥಿರವಾದವರು ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ.

ಮಧುಮಾಧವೌ ರಸೌ ಜ್ಞೇಯೌ ಶುಚಿಶುಕ್ರೌ ತು ಶುಷ್ಮಿಣೌ। ನಭಶ್ಚೈವ ನಭಸ್ತಶ್ಚ ಜೀವಾವೇತಾವುದಾಹೃತೌ ।। ೩೦.

ಮಧು ಮತ್ತು ಮಾಧವ ಎಂಬ ಎರಡು ಋತುಗಳು ಸಿಹಿಯಾದವುಗಳು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಶುಚಿ ಮತ್ತು ಶುಕ್ರ ಎಂಬ ಎರಡು ಋತುಗಳು ಶುದ್ಧವಾಗಿಯೂ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿಯೂ ಇವೆ; ನಭ ಮತ್ತು ನಭಸ್ಯ ಎಂಬ ಎರಡು ಋತುಗಳು ಜೀವಂತವಾಗಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.

ಇಷಶ್ಚೈವ ತಥೋರ್ಜಶ್ಚ ಸುಧಾವನ್ತಾವುದಾಹೃತೌ। ಸಹಶ್ಚೈವ ಸಹಸ್ಯಶ್ಚ ಮನ್ಯುಮನ್ತೌ ತು ತೌ ಸ್ಮೃತೌ। ತಪಶ್ಚೈವ ತಪಸ್ಯಶ್ಚ ಘೋರಾವೇತೌ ತು ಶೈಶಿರೌ ।। ೩೦.

ಇಷ ಮತ್ತು ಊರ್ಜ ಎಂಬ ಎರಡು ಋತುಗಳು ಪೋಷಕವಾಗಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಸಹ ಮತ್ತು ಸಹಸ್ಯ ಎಂಬ ಎರಡು ಋತುಗಳು ಬಲಿಷ್ಠವಾಗಿವೆ ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ; ತಪ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಯ ಎಂಬ ಎರಡು ಋತುಗಳು ಭಯಾನಕವಾಗಿಯೂ ಶೈಶಿರ ಋತುಗಳಾಗಿಯೂ ಇವೆ.

ಕಾಲಾವಸ್ಥಾಸ್ತು ಷಟ್ ತೇಷಾಮ್ಮಾಸಾಖ್ಯಾ ವೈ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಾಃ। ತ ಇಮೇ ಋತವಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾಶ್ಚೇತನಾಚೇತನಾಸ್ತು ವೈ ।। ೩೦.

ಅವರ ಆರು ಕಾಲಾವಸ್ಥೆಗಳು ಮಾಸಗಳೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿವೆ; ಇವುಗಳೇ ಋತುಗಳು, ಜೀವಂತವೂ ಅಜೀವವೂ ಆಗಿವೆ.

ಋತವೋ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಪುತ್ರಾ ವಿಜ್ಞೇಯಾಸ್ತೇಽಭಿಮಾನಿನಃ। ಮಾಸಾರ್ದ್ಧಮಾಸಸ್ಥಾನೇಷು ಸ್ಥಾನಞ್ಚ ಋತವೋರ್ತ್ತವಾಃ ।। ೩೦.

ಋತುಗಳು ಬ್ರಹ್ಮನ ಪುತ್ರರು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು, ಅವರಿಗೇ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನಗಳಿವೆ; ಮಾಸ ಮತ್ತು ಅರ್ಧಮಾಸಗಳ ಸ್ಥಾನವೇ ಋತುಗಳ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ.

ಸ್ಥಾನಾನಾಂ ವ್ಯತಿರೇಕೇಣ ಜ್ಞೇಯಾಃ ಸ್ಥಾನಾಭಿಮಾನಿನಃ। ಅಹೋರಾತ್ರಞ್ಚ ಮಾಸಾಶ್ಚ ಋತವಶ್ಚಾಯನಾನಿ ಚ ।। ೩೦.

ಸ್ಥಾನಗಳ ಹೊರತಾಗಿ, ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವರನ್ನೂ ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ, ಮಾಸಗಳು, ಋತುಗಳು ಮತ್ತು ಆಯನಗಳು ಕೂಡ ಇವೆ.

ಸಂವತ್ಸರಾಶ್ಚ ಸ್ಥಾನಾನಿ ಕಾಲಾವಸ್ಥಾಭಿಮಾನಿನಃ। ನಿಮೇಷಾಶ್ಚ ಕಲಾಃ ಕಾಷ್ಠಾ ಮುಹೂರ್ತ್ತಾ ವೈ ದಿನಕ್ಷಪಾಃ ।। ೩೦.

ವರ್ಷಗಳು ಸ್ಥಾನಗಳಾಗಿವೆ, ಅವು ಕಾಲಾವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ; ಕ್ಷಣಗಳು, ಕಾಲಗಳು, ಕಾಷ್ಠೆಗಳು, ಮುಹೂರ್ತಗಳು ಹಾಗೂ ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ಚಕ್ರಗಳು ಇವೆ.