ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ದಿವ್ಯಂ ವರ್ಷಸಹಸ್ರನ್ತು ನಿರಾಹಾರೋ ಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಃ। ತಮುವಾಚ ಮಹಾಂತೇಜಾ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಲೋಕಪಿತಾಮಹಃ ।। ೨೧.

ಅವನು ಸಾವಿರ ದಿವ್ಯ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಉಪವಾಸದಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಿ ತಪಸ್ಸುಮಾಡಿದನು. ಆಗ ಲೋಕಪಿತಾಮಹನಾದ ಮಹಾ ತೇಜಸ್ವಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಅವನೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಿದನು.

ಊರ್ದ್ಧ್ವಬಾಹುಂ ತಪೋಗ್ಲಾನಂ ದುಃಖಿತಂ ಕ್ಷುತ್ಪಿಪಾಸಿತಮ್। ನಿಷೀದೇತ್ಯಬ್ರವೀದೇನಂ ಪುತ್ರಂ ಶಾನ್ತಂ ಪಿತಾಮಹಃ। ತಸ್ಮಾನ್ನಿಷಾದಃ ಸಮ್ಭೂತಃ ಸ್ವರಸ್ತು ಸ ನಿಷಾದವಾನ್ ।। ೨೧.

ತನ್ನ ಕೈಗಳನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿಕೊಂಡು, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ದುರ್ಬಲನಾಗಿ, ಹಸಿವಿನಿಂದ ಮತ್ತು ದಾಹದಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿದ್ದ ಮಗನಿಗೆ ಪಿತಾಮಹನು, 'ಕುಳಿತುಕೋ' ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಆ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನು ನಿಷಾದನೆಂದು ಹೆಸರಾಯಿತು, ಸ್ವರವೂ ನಿಷಾದವನ್ ಎಂಬುದಾಗಿ ಆಯಿತು.

ಏಕವಿಂಶತಿಮಃ ಕಲ್ಪೋ ವಿಜ್ಞೇಯಃ ಪಞ್ಚಮೋ ದ್ವಿಜಾಃ। ಪ್ರಾಣೋಽಪಾನಃ ಸಮಾನಶ್ಚ ಉದಾನೋ ವ್ಯಾನ ಏವ ಚ ।। ೨೧.

ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಕಲ್ಪವನ್ನು ಐದನೆಯದು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು, ದ್ವಿಜರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣ, ಅಪಾನ, ಸಮಾನ, ಉದಾನ ಮತ್ತು ವ್ಯಾನ ಇರುತ್ತವೆ.

ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ಮಾನಸಾಃ ಪುತ್ರಾಃ ಪಞ್ಚೈತೇ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಸಮಾಃ। ತೈಸ್ತ್ವರ್ಥವಾದಿಭಿರ್ಯುಕ್ತೈರ್ವಾಗ್ಭಿರಿಷ್ಟೋ ಮಹೇಶ್ವರಃ ।। ೨೧.

ಬ್ರಹ್ಮನ ಮನಸಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಐದು ಪುತ್ರರು, ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಸಮಾನರಾಗಿದ್ದರು. ಆ ಐವರು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಮಹಾದೇವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದರು.

ಯಸ್ಮಾತ್ಪರಿಗತೈರ್ಗೀತಃ ಪಞ್ಚಭಿಸ್ತೈರ್ಮಹಾತ್ಮಭಿಃ। ಸ್ವರಸ್ತು ಪಞ್ಚಮಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಃ ತಸ್ಮಾತ್ಕಲ್ಪಸ್ತು ಪಞ್ಚಮಃ ।। ೨೧.

ಆ ಐದು ಮಹಾತ್ಮರು ಮನಃಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಹಾಡಿದ ಕಾರಣ, ಐದನೇ ಸ್ವರವು ಮಧುರವಾಗಿದೆ. ಅದರಿಂದ ಐದನೇ ಕಲ್ಪವೂ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು.

ದ್ವಾವಿಂಶಸ್ತು ತಥಾ ಕಲ್ಪೋ ವಿಜ್ಞೇಯೋ ಮೇಘವಾಹನಃ। ಯತ್ರ ವಿಷ್ಣುರ್ಮಹಾಬಾಹುರ್ಮೇಘೋ ಭೂತ್ವಾ ಮಹೇಶ್ವರಮ್। ದಿವ್ಯಂ ವರ್ಷಸಹಸ್ರನ್ತು ಅವಹತ್ ಕೃತ್ತಿವಾಸಸಮ್ ।। ೨೧.

ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೇ ಕಲ್ಪವನ್ನು ಮೇಘವಾಹನ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ವಿಷ್ಣು ಮೇಘವಾಗಿ ರೂಪಿಸಿಕೊಂಡು ಚರ್ಮವಸ್ತ್ರಧಾರಿ ಮಹೇಶ್ವರನನ್ನು ದೈವಿಕ ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ಹೊತ್ತನು.

ತಸ್ಯ ನಿಃಶ್ವಸಮಾನಸ್ಯ ಭಾರಾಕಾನ್ತಸ್ಯ ವೈ ಮುಖಾತ್। ನಿರ್ಜಗಾಮ ಮಹಾಕಾಯಃ ಕಾಲೋ ಲೋಕಪ್ರಕಾಶನಃ। ಯಸ್ತ್ವಯಂ ಪಠ್ಯತೇ ವಿಪ್ರೈರ್ವಿಷ್ಣುರ್ವೈ ಕಶ್ಯಪಾತ್ಮಜಃ ।। ೨೧.

ಆ ಭಾರದಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದ ಅವನು ಉಸಿರೆಳೆದಾಗ, ಅವನ ಬಾಯಿಂದ ಮಹಾಕಾಯನಾದ ಕಾಲನು, ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುವವನಾಗಿ ಹೊರಬಂದನು. ಆ ಕಾಲನನ್ನು ಋಷಿಗಳು ಕಶ್ಯಪನ ಮಗ ವಿಷ್ಣು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ತ್ರಯೋವಿಂಶತಿಮಃ ಕಲ್ಪೋ ವಿಜ್ಞೇಯಶ್ಚಿನ್ತಕಸ್ತಥಾ। ಪ್ರಜಾಪತಿಸುತಃ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಚಿತಿಶ್ಚ ಮಿಥುನಞ್ಚ ತೌ ।। ೨೧.

ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೇ ಕಲ್ಪವನ್ನು ಚಿಂತಕ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಪವಿತ್ರ ಪುತ್ರನಾದ ಚಿತಿ ಮತ್ತು ಅವನ ಸಂಗಾತಿ ಜನಿಸಿದರು.

ಧ್ಯಾಯತೋ ಬ್ರಹ್ಮಣಶ್ಚೈವ ಯಸ್ಮಾಚ್ಚಿನ್ತಾ ಸಮುತ್ಥಿತಾ। ತಸ್ಮಾತ್ತು ಚಿನ್ತಕಃ ಸೋ ವೈ ಕಲ್ಪಃ ಪ್ರೋಕ್ತಃ ಸ್ವಯಮ್ಭುವಾ ।। ೨೧.

ಬ್ರಹ್ಮನು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಚಿಂತನೆ ಉದಯವಾಯಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ವಯಂಭುವಿನಿಂದ ಆ ಕಲ್ಪವನ್ನು ಚಿಂತಕ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ.

ಚತುರ್ವಿಂಶತಿಮಶ್ಚಾಪಿ ಹ್ಯಾಕೂತಿಃ ಕಲ್ಪ ಉಚ್ಯತೇ। ಆಕೂತಿಶ್ಚ ತಥಾ ದೇವೀ ಮಿಥುನಂ ಸಮ್ಬಭೂವ ಹ ।। ೨೧.

ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಕಲ್ಪವನ್ನು ಆಕೃತಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಆಕೃತಿ ದೇವಿಯು ತನ್ನ ಸಂಗಾತಿಯೊಂದಿಗೆ ಜನಿಸಿದರು.

ಪ್ರಜಾಃ ಸ್ರಷ್ಟುಂ ತಥಾಕೂತಿಂ ಯಸ್ಮಾದಾಹ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ। ತಸ್ಮಾತ್ ಸ ಪುರುಷೋ ಜ್ಞೇಯ ಆಕೂತಿಃ ಕಲ್ಪಸಂಜ್ಞಿತಃ ।। ೨೧.

ಪ್ರಜಾಪತಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲು ಆಕೃತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದ ಕಾರಣ, ಆ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಆಕೃತಿ ಎಂಬ ಕಲ್ಪನಾಮದಿಂದ ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿಮಃ ಕಲ್ಪೋ ವಿಜ್ಞಾತಿಃ ಪರಿಕೀರ್ತ್ತಿತಃ। ವಿಜ್ಞಾತಿಶ್ಚ ತಥಾ ದೇವೀ ಮಿಥುನಂ ಸಮ್ಪ್ರಸೂಯತೇ ।। ೨೧.

ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೇ ಕಲ್ಪವನ್ನು ವಿಜ್ಞಾತಿ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಿಜ್ಞಾತಿ ದೇವಿಯು ತನ್ನ ಸಂಗಾತಿಯೊಂದಿಗೆ ಜನಿಸಿದರು.

ಧ್ಯಾಯತಃ ಪುತ್ರಕಾಮಸ್ಯ ಮನಸ್ಯಧ್ಯಾತ್ಮಸಂಜ್ಞಿತಮ್। ವಿಜ್ಞಾತಂ ವೈ ಸಮಾಸೇನ ವಿಜ್ಞಾತಿಸ್ತು ತತಃ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೨೧.

ಪುತ್ರರಿಗಾಗಿ ಬಯಸಿದ್ದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನೆಡಸಿದಾಗ, ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಜ್ಞಾನವು ಉದಯವಾಯಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಜ್ಞಾತಿ ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಷಡ್‌ವಿಂಶಸ್ತು ತತಃ ಕಲ್ಪೋ ಮನ ಇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ। ದೇವೀ ಚ ಶಾಙ್ಕರೀ ನಾಮ ಮಿಥುನಂ ಸಮ್ಪ್ರಸೂಯತೇ ।। ೨೧.

ಆಮೇಲೆ ಇಪ್ಪತ್ತಾರುನೇ ಕಲ್ಪವನ್ನು ಮನ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಶಾಂಕರಿ ಎಂಬ ದೇವಿಯು ತನ್ನ ಸಂಗಾತಿಯೊಂದಿಗೆ ಜನಿಸಿದರು.

ಪ್ರಜಾ ವೈ ಚಿನ್ತಮಾನಸ್ಯ ಸ್ರಷ್ಟುಕಾಮಸ್ಯ ವೈ ತದಾ। ಯಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರಜಾಸಮ್ಭವನಾದುತ್ಪನ್ನಸ್ತು ಸ್ವಯಮ್ಭುವಾ । ತಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರಜಾಸಮ್ಭವನಾದ್ಭಾವನಾಸಮ್ಭವಃ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೨೧.

ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲು ಬಯಸಿದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಆ ಚಿಂತನೆಯಿಂದ ಸ್ವಯಂಭುವಿನಿಂದ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಹುಟ್ಟಿದವು. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಉದಯದಿಂದ ಭಾವನಾಸಂಭವ ಎಂದು ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಪ್ತವಿಂಶತಿಮಃ ಕಲ್ಪೋ ಭಾವೋ ವೈ ಕಲ್ಪಸಂಜ್ಞಿತಃ। ಪೌರ್ಣಮಾಸೀ ತಥಾ ದೇವೀ ಮಿಥುನಂ ಸಮಪದ್ಯತ ।। ೨೧.

ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೇ ಕಲ್ಪವನ್ನು ಭಾವ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಪೌರ್ಣಮಾಸಿ ದೇವಿಯು ತನ್ನ ಸಂಗಾತಿಯೊಂದಿಗೆ ಜನಿಸಿದರು.

ಪ್ರಜಾ ವೈ ಸ್ರಷ್ಟುಕಾಮಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಪರಮೇಷ್ಠಿನಃ। ಧ್ಯಾಯತಸ್ತು ಪರಂ ಧ್ಯಾನಂ ಪರಮಾತ್ಮಾನಮೀಶ್ವರಮ್ ।। ೨೧.

ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲು ಬಯಸಿದ ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಪರಮ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಿದನು.

ಅಗ್ನಿಸ್ತು ಮಣ್ಡಲೀಭೂತ್ವಾ ರಶ್ಮಿಜಾಲಸಮಾವೃತಃ । ಭುವನ್ದಿವಞ್ಚವಿಷ್ಟಭ್ಯ ದೀಪ್ಯತೇ ಸ ಮಹಾವಪುಃ ।। ೨೧.

ಅಗ್ನಿ ವೃತ್ತಾಕಾರವಾಗಿ ರೂಪಿಸಿಕೊಂಡು ಕಿರಣಗಳ ಜಾಲದಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿ, ತನ್ನ ಮಹಾ ರೂಪದಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ಆಕಾಶವನ್ನೂ ಆವರಿಸಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದನು.

ತತೋ ವರ್ಷಸಹಸ್ರಾನ್ತೇ ಸಮ್ಪೂರ್ಣೇ ಜ್ಯೋತಿಮಣ್ಡಲೇ। ಆವಿಷ್ಟಯಾ ಸಹೋತ್ಪನ್ನಮಪಶ್ಯತ್ ಸೂರ್ಯಮಣ್ಡಲಮ್ ।। ೨೧.

ನೂರಾರು ವರ್ಷಗಳ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ಜ್ಯೋತಿಯ ವಲಯವು ಪೂರ್ಣವಾದಾಗ, ಆ ಪ್ರಕಾಶದೊಂದಿಗೆ ಸೂರ್ಯಮಂಡಲವು ಉದಯಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಅವನು ಕಂಡನು.

ಯಸ್ಮಾದದೃಶ್ಯೋ ಭೂತಾನಾಂ ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ಪರಮೇಷ್ಠಿನಾ। ದೃಷ್ಟಸ್ತು ಭಗವಾನ್ ದೇವಃ ಸೂರ್ಯ್ಯಃ ಸಮ್ಪೂರ್ಣಮಣ್ಡಲಃ ।। ೨೧.

ಯಾಕೆಂದರೆ, ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಕಾಣದ ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನು, ಸಂಪೂರ್ಣ ವಲಯದೊಂದಿಗೆ ಭಗವಂತನಾದ ಸೂರ್ಯನಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು.

ಸರ್ವ್ವೇ ಯೋಗಾಶ್ಚ ಮನ್ತ್ರಾಶ್ಚ ಮಣ್ಡಲೇನ ಸಹೋತ್ಥಿತಾಃ। ಯಸ್ಮಾತ್ ಕಲ್ಪೋ ಹ್ಯಯಂ ದೃಷ್ಟಸ್ತಸ್ಮಾತ್ತಂ ದರ್ಶ ಮುಚ್ಯತೇ ।। ೨೧.

ಎಲ್ಲ ಯೋಗಗಳೂ ಮಂತ್ರಗಳೂ ಆ ವಲಯದೊಂದಿಗೆ ಉದಯಿಸಿದವು. ಆ ಕಲ್ಪವು ಕಂಡದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ದರ್ಶ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಯಸ್ಮಾನ್ಮನಸಿ ಸಮ್ಪೂರ್ಣೋ ಬ್ರಹಮಣಃ ಪರಮೇಷ್ಠಿನಃ। ಪುರಾ ವೈ ಭಗವಾನ್ ಸೋಮಃ ಪೌರ್ಣಮಾಸೀ ತತಃ ಸ್ಮೃತಾ ।। ೨೧.

ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಪರಮೇಶ್ವರ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಇದ್ದ ಭಗವಾನ್ ಸೋಮನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಪೌರ್ಣಮಾಸಿ ಎಂದು ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನನ್ನು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ತಸ್ಮಾತ್ತು ಪರ್ವದರ್ಶೇ ವೈ ಪೌರ್ಣಮಾಸಞ್ಚ ಯೋಗಿಭಿಃ। ಉಭಯೋಃ ಪಕ್ಷಯೋರ್ಜ್ಯೇಷ್ಠಮಾತ್ಮನೋ ಹಿತಕಾಮ್ಯಯಾ ।। ೨೧.

ಆದುದರಿಂದ ಪರ್ವದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಪೌರ್ಣಮಾಸಿ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ, ಯೋಗಿಗಳು ತಮ್ಮ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ, ಈ ಎರಡನ್ನೂ ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ.

ದರ್ಶಞ್ಚ ಪೌರ್ಣಮಾಸಞ್ಚ ಯೇ ಯಜನ್ತಿ ದ್ವಿಜಾತಯಃ। ನ ತೇಷಾಂ ಪುನರಾವೃತ್ತಿರ್ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಾತ್ ಕದಾಚನ ।। ೨೧.

ಯಾರು ದ್ವಿಜರು ದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಪೌರ್ಣಮಾಸಿ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಅವರಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಹುಟ್ಟುವಿಕೆ ಇಲ್ಲ.

ಯೋಽನಾಹಿತಾಗ್ನಿಃ ಪ್ರಯತೋ ವೀರಾಧ್ವಾನಂ ಗತೋಪಿ ವಾ । ಸಮಾಧಾಯ ಮನಸ್ತೀವ್ರಂ ಮನ್ತ್ರಮುಚ್ಚಾರಯೇಚ್ಛನೈಃ ।। ೨೧.

ಯಾರು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿಲ್ಲದವರಾದರೂ, ಶುದ್ಧ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ವೀರಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದರೂ, ಗಾಢವಾಗಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಏಕಾಗ್ರಗೊಳಿಸಿ, ಮಂತ್ರವನ್ನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಉಚ್ಚರಿಸಬೇಕು.

ತ್ವಮಗ್ನೇ ರುದ್ರೋ ಅಸುರೋ ಮಹೀ ದಿವಸ್ತ್ವಂ ಶರ್ವ್ವೋ ಮಾರುತಂ ಪೃಷ್ಟ ಈಶಿಷೇ। * ತ್ವಂ ಪಾಶಗನ್ಧರ್ವ್ವಶಿಷಂ ಪೂಷಾ ವಿಧತ್ತಪಾಸಿನಾ। ಇತ್ಯೇವ ಮನ್ತ್ರಂ ಮನಸಾ ಸಮ್ಯಗುಚ್ಚಾರಯೇದ್ದ್ವಿಜಃ। ಅಗ್ನಿಂ ಪ್ರವಿಶತೇ ಯಸ್ತು ರುದ್ರಲೋಕಂ ಸ ಗಚ್ಛತಿ ।। ೨೧.

‘ನೀನು ಅಗ್ನೇ, ರುದ್ರನು, ಅಸುರನು, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮಹಾನ್, ನೀನು ಶರ್ವ, ಮಾರುತರ ಅಧಿಪತಿ, ನೀನು ಪಾಶ, ಗಂಧರ್ವ, ಶಿಷ, ಪೂಷನು, ಕತ್ತಿಯುಳ್ಳ ದಾತಾ’ ಎಂಬ ಮಂತ್ರವನ್ನು ದ್ವಿಜನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾಗಿ ಉಚ್ಚರಿಸಬೇಕು. ಯಾರು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ರುದ್ರಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಸೋಮಶ್ಚಾಗ್ನಿಸ್ತು ಭಗವಾನ್ ಕಾಲೋ ರುದ್ರ ಇತಿ ಶ್ರುತಿಃ। ತಸ್ಮಾದ್ಯಃ ಪ್ರವಿಶೇದಗ್ನಿಂ ಸ ರುದ್ರಾನ್ನ ನಿವರ್ತ್ತತೇ ।। ೨೧.

ವೇದವು ಸೋಮ, ಅಗ್ನಿ, ಭಗವಾನ್, ಕಾಲ, ರುದ್ರ ಎಲ್ಲರೂ ಒಂದೇ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾರು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ರುದ್ರನಿಂದ ಮರಳಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ.

ಅಷ್ಟಾವಿಂಶತಿಮಃ ಕಲ್ಪೋ ಬೃಹದಿತ್ಯಭಿಸಂಜ್ಞಿತಃ। ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಪುತ್ರಕಾಮಸ್ಯ ಸ್ರಷ್ಠುಕಾಮಸ್ಯ ವೈ ಪ್ರಜಾಃ। ಧ್ಯಾಯಮಾನಸ್ಯ ಮನಸಾ ಬೃಹತ್ಸಾಮ ರಥನ್ತರಮ್ ।। ೨೧.

ಎಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೇ ಕಲ್ಪವನ್ನು ಬೃಹತ್ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಪುತ್ರರಿಗಾಗಿ, ಸೃಷ್ಟಿಗಾಗಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಬೃಹತ್ಸಾಮ ಮತ್ತು ರಥಂತರವು ಉದಯವಾಯಿತು.

ಯಸ್ಮಾತ್ತತ್ರ ಸಮುತ್ಪನ್ನೋ ಬೃಹತಃ ಸರ್ವ್ವತೋಮುಖಃ। ತಸ್ಮಾತ್ತು ಬೃಹತಃ ಕಲ್ಪೋ ವಿಜ್ಞೇಯಸ್ತತ್ತ್ವಚಿನ್ತಕೈಃ ।। ೨೧.

ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳತ್ತ ಮುಖವಿಟ್ಟು ಬೃಹತ್ ಉದಯವಾದುದರಿಂದ, ತತ್ತ್ವಚಿಂತಕರು ಆ ಕಲ್ಪವನ್ನು ಬೃಹತ್ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.