ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ಋಷೀಣಾಮಗ್ನಿಕಲ್ಪಾನಾಂ ನೈಮಿಷಾರಣ್ಯವಾಸಿನಾಮ್ । ಋಷಿಃ ಶ್ರುತಿಧರಃ ಪ್ರಾಜ್ಞಃ ಸಾವರ್ಣಿರ್ನ್ನಾಮ ನಾಮತಃ ।। ೨೧.

ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಇರುವ ಋಷಿಗಳು, ನೈಮಿಷಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರಲ್ಲಿ ಶ್ರುತಿಯನ್ನು ತಿಳಿದ, ಜ್ಞಾನವಂತನಾದ, ಸಾವರ್ಣಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಋಷಿಯೊಬ್ಬನು ಇದ್ದನು.

ತೇಷಾಂ ಸೋಪ್ಯಗ್ರತೋ ಭೂತ್ವಾ ವಾಯುಂ ವಾಕ್ಯವಿಶಾರದಃ। ಸಾತತ್ಯಂ ತತ್ರ ಕುರ್ವನ್ತಂ ಪ್ರಿಯಾರ್ಥೇ ಸತ್ರಯಾಜಿನಾಮ್। ವಿನಯೇನೋಪಸಂಗಮ್ಯ ಪಪ್ರಚ್ಛ ಸ ಮಹಾದ್ಯುತಿಮ್ ।। ೨೧.

ಅವನು ಅವರ ಮುಂದೆ ನಿಂತು, ಸದಾ ಯಜ್ಞಕರ್ತರ ಪ್ರೀತಿಗಾಗಿ ನಿರಂತರ ಕಾರ್ಯನಿರತನಾಗಿದ್ದ, ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಪಾಂಡಿತ್ಯವಿದ್ದ ವಾಯುವನ್ನು ವಿನಯದಿಂದ ಸಮೀಪಿಸಿ, ಆ ಮಹಾತ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದನು.

ವಿಭೋ ಪುರಾಣಸಂ ಬದ್ಧಾಂ ಕಥಾಂ ವೈ ವೇದಸಂಮಿತಾಮ್। ಶ್ರೋತುಮಿಚ್ಛಾಮಹೇ ಸಮ್ಯಕ್ ಪ್ರಸಾದಾತ್ಸರ್ವದರ್ಶಿನಃ ।। ೨೧.

ಪ್ರಭು, ನಾವು ವೇದಪ್ರಮಾಣವಾದ, ಪುರಾತನ ಕಥೆಯನ್ನು ನಿಮ್ಮಿಂದ, ಸರ್ವಜ್ಞನಾದ ನಿಮ್ಮ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ, ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕೇಳಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೇವೆ.

ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭೋ ಭಗವಾನ್ ಲಲಾಟಾನ್ನೀಲಲೋಹಿತಮ್। ಕಥಂ ತತ್ತೇಜಸಂ ದೇವಂ ಲಬ್ಧವಾನ್ ಪುತ್ರಮಾತ್ಮನಃ ।। ೨೧.

ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭನು, ತನ್ನ ಲಲಾಟದಿಂದ, ಆ ನಿಲಿಲೋಹಿತ ತೇಜಸ್ವಿಯನ್ನು ತನ್ನ ಮಗನಾಗಿ ಹೇಗೆ ಪಡೆದನು ಎಂಬುದನ್ನು ವಿವರಿಸಿ.

ಕಥಂ ಚ ಭಗವಾನ್ ಜಜ್ಞೇ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಕಮಲಸಂಭವಃ। ರುದ್ರತ್ವಂ ಚೈವ ಸರ್ವಸ್ಯ ಸ್ವಾತ್ಮಜಸ್ಯ ಕಥಂ ಪುನಃ ।। ೨೧.

ಹಾಗೆಯೇ, ಕಮಲದಿಂದ ಜನಿಸಿದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಗೆ ಹುಟ್ಟಿದನು? ಅವನ ಸ್ವಂತ ಮಗನು ಮತ್ತೆ ಎಲ್ಲರ ರುದ್ರನಾಗಿ ಹೇಗೆ ಆಯಿತೆಂದು ತಿಳಿಸಿ.

ಕಥಂ ಚ ವಿಷ್ಣೋ ರುದ್ರೇಣ ಸಾರ್ದ್ಧಂ ಪ್ರೀತಿರನುತ್ತಮಾ। ಸರ್ವೇ ವಿಷ್ಣುಮಯಾ ದೇವಾ ಸರ್ವೇ ವಿಷ್ಣುಮಯಾ ಗಣಾಃ ।। ೨೧.

ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ರುದ್ರನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಹೊಂದಿದರು? ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳು ವಿಷ್ಣುವಿನಿಂದ ತುಂಬಿವೆ, ಎಲ್ಲ ಗಣಗಳೂ ವಿಷ್ಣುಮಯವಾಗಿವೆ.

ನ ಚ ವಿಷ್ಣುಸಮಾ ಕಾಚಿದ್ಗತಿರನ್ಯಾ ವಿಧೀಯತೇ। ಇತ್ಯೇವಂ ಸತತಂ ದೇವಾ ಗಾಯನ್ತೇ ನಾತ್ರ ಸಂಶಯಃ। ಭವಸ್ಯ ಸಕಥಂ ನಿತ್ಯಂ ಪ್ರಣಾಮಂ ಕುರುತೇ ಹರಿಃ ।। ೨೧.

ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸಮಾನವಾದ ಮತ್ತೊಂದು ಮಾರ್ಗವಿಲ್ಲ ಎಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗಿದೆ; ದೇವತೆಗಳು ಸದಾ ಇದನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಾರೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ; ಹರಿ ಯಾವ ರೀತಿ ಭವನಿಗೆ ಸದಾ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆಯೆಂದು ತಿಳಿಸಿ.

ಏವಮುಕ್ತೇ ತು ಭಗವಾನ್ ವಾಯುಃ ಸಾವರ್ಣಿಮಬ್ರವೀತ್। ಅಹೋ ಸಾಧು ತ್ವಯಾ ಸಾಧೋ ಪೃಷ್ಟಃ ಪ್ರಶ್ನೋ ಹ್ಯನುತ್ತಮಃ ।। ೨೧.

ಇದನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ಭಗವಂತ ವಾಯು ಅವರು ಸಾವರ್ಣಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು: 'ಅಯ್ಯೋ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕೇಳಿದ್ದೀಯಾ ಮಹಾತ್ಮನೇ! ನೀನು ಕೇಳಿದ ಪ್ರಶ್ನೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾಗಿದೆ.'

ಭವಸ್ಯ ಪುತ್ರಜನ್ಮತ್ವಂ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಸೋಽಭವದ್ಯಥಾ। ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಪದ್ಮ ಯೋನಿತ್ವಂ ರುದ್ರತ್ವಂ ಶಂಕರಸ್ಯ ಚ ।। ೨೧.

ಭವನಿಗೆ ಮಗನಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿದುದು, ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಹೇಗೆ ಬಂದನು; ಬ್ರಹ್ಮನು ಕಮಲದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದು, ಶಂಕರನು ರುದ್ರನಾದುದು—

ದ್ವಾಭ್ಯಾಮಪಿ ಚ ಸಮ್ಪ್ರೀತಿರ್ ವಿಷ್ಣೋಶ್ಚೈವ ಭವಸ್ಯ ಚ । ಯಚ್ಚಾಪಿ ಕುರುತೇ ನಿತ್ಯಂ ಪ್ರಣಾಮಂ ಶಂಕರಸ್ಯ ಚ। ವಿಸ್ತರೇಣಾನುಪೂರ್ವ್ಯಾಚ್ಚ ಶ್ರೃಣುತ ಬ್ರುವತೋ ಮಮ ।। ೨೧.

ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಭವನ ನಡುವೆ ಇರುವ ಪರಸ್ಪರ ಪ್ರೀತಿ, ಹಾಗೂ ಶಂಕರನಿಗೆ ಯಾವಾಗಲೂ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಸಹ, ನಾನು ವಿವರವಾಗಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳುವೆನು, ಕೇಳು.

ಮನ್ವನ್ತರಸ್ಯ ಸಂಹಾರೇ ಪಶ್ಚಿಮಸ್ಯ ಮಹಾತ್ಮನಃ। ಆಸೀತ್ತು ಸಪ್ತಮಃ ಕಲ್ಪಃ ಪದ್ಮೋ ನಾಮ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮ। ವಾರಾಹಃ ಸಾಮ್ಪ್ರತಸ್ತೇಷಾಂ ತಸ್ಯ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ವಿಸ್ತರಮ್ ।। ೨೧.

ಅಂತಿಮ ಮಹಾತ್ಮನ ಮನ್ವಂತರದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಏಳನೇ ಕಲ್ಪವಾದ ಪದ್ಮ ಕಲ್ಪವಿತ್ತು, ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠನೇ; ಈಗಿನದು ವಾರಾಹ ಕಲ್ಪ, ಅದರ ವಿವರವನ್ನು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.

ಕಿಯತಾ ಚೈವ ಕಾಲೇನ ಕಲ್ಪಃ ಸಮ್ಭವತೇ ಕಥಮ್। ಕಿಂ ಚ ಪ್ರಮಾಣಂ ಕಲ್ಪಸ್ಯ ತತ್ರ ಪ್ರಬ್ರೂಹಿ ಪೃಚ್ಛತಾಮ್ ।। ೨೧.

ಒಂದು ಕಲ್ಪವು ಎಷ್ಟು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಹೇಗೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರ ಅವಧಿ ಎಷ್ಟು ಎಂಬುದನ್ನು ಕೇಳಿದಂತೆ ನೀನು ಕೇಳಿದ್ದೀಯೆ, ಅದನ್ನು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.

ಮನ್ವನ್ತರಾಣಾಂ ಸಪ್ತಾನಾಂ ಕಾಲಸಂಖ್ಯಾ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್। ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಸಮಾಸೇನ ಬ್ರುವತೋ ಮೇ ನಿಬೋಧತ ।। ೨೧.

ಏಳು ಮನ್ವಂತರಗಳ ಕಾಲದ ಗಣನೆ ಹೇಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ನನ್ನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿ ಕೇಳು.

ಕೋಟೀನಾಂ ದ್ವೇ ಸಹಸ್ರೇ ವೈ ಅಷ್ಟೌ ಕೋಟಿಶತಾನಿ ಚ । ದ್ವಿಷಷ್ಟಿಶ್ಚ ತಥಾ ಕೋಟ್ಯೋ ನಿಯುತಾನಿ ಚ ಸಪ್ತತಿಃ। ಕಲ್ಪಾರ್ದ್ಧಸ್ಯ ತು ಸಂಖ್ಯಾಯಾಮೇತತ್ ಸರ್ವಮುದಾಹೃತಮ್ ।। ೨೧.

ಎರಡು ಸಾವಿರ ಕೋಟಿ, ಎಂಟು ನೂರು ಕೋಟಿ ಶತಗಳು, ಅರವತ್ತು ಎರಡು ಕೋಟಿ, ಮತ್ತು ಎಪ್ಪತ್ತು ನಿಯುತಗಳು—ಇದು ಕಲ್ಪದ ಅರ್ಧದ ಅವಧಿಯೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಪೂರ್ವೋಕ್ತೌ ಚ ಗುಣಚ್ಛೇದೌ ವರ್ಷಾಗ್ರಂ ಲಬ್ದಮಾದಿಶೇತ್ । ಶತಂ ಚೈವ ತು ಕೋಟೀನಾಂ ಕೋಟೀನಾಮಷ್ಟಸಪ್ತತಿಃ। ದ್ವೇ ಚ ಶತಸಹಸ್ರೇ ತು ನವತಿರ್ನಿಯುತಾನಿ ಚ ।। ೨೧.

ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದಂತೆ ಗುಣ ಮತ್ತು ಭಾಗಗಳ ಮೂಲಕ ವರ್ಷಗಳ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು: ನೂರು ಕೋಟಿ, ಅಷ್ಟೊಂಭತ್ತು ಕೋಟಿ, ಎರಡು ಲಕ್ಷ, ಮತ್ತು ತೊಂಬತ್ತು ನಿಯುತಗಳು.

ಮಾನುಷೇಣ ಪ್ರಮಾಣೇನ ಯಾವದ್ವೈವಸ್ವತಾನ್ತರಮ್। ಏಷ ಕಲ್ಪಸ್ತು ವಿಜ್ಞೇಯಃ ಕಲ್ಪಾರ್ದ್ಧದ್ವಿಗುಣೀಕೃತಃ ।। ೨೧.

ಮಾನವನ ಪ್ರಮಾಣದ ಪ್ರಕಾರ, ವೈವಸ್ವತ ಮನುವಿನ ಅಂತ್ಯವರೆಗೆ, ಇದನ್ನು ಕಲ್ಪವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಇದು ಕಲ್ಪದ ಅರ್ಧದ ಎರಡು ಪಟ್ಟು ಆಗಿದೆ.

ಅನಾಗತಾನಾಂ ಸಪ್ತಾನಾಮೇತದೇವ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್। ಪ್ರಮಾಣಂ ಕಾಲಸಂಖ್ಯಾಯಾ ವಿಜ್ಞೇಯಂ ಮತಮೈಶ್ವರಮ್ ।। ೨೧.

ಇನ್ನೂ ಬರುವ ಏಳು ಮನ್ವಂತರಗಳಿಗೂ ಇದೇ ಕಾಲದ ಗಣನೆ ದೇವರ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ನಿಯುತಾನ್ಯಷ್ಟಪಞ್ಚಾಶತ್ತಥಾಽಶೀತಿಶತಾನಿ ಚ। ಚತುರಶೀತಿಶ್ಚವಾನ್ಯಾನಿ ಪ್ರಯುತಾನಿ ಪ್ರಮಾಣತಃ ।। ೨೧.

ಐವತ್ತೆಂಟು ನಿಯುತಗಳು, ಎಂಭತ್ತು ಶತಗಳು, ಮತ್ತು ಎಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕು ಪ್ರಯುತಗಳು—ಇದು ಅವಧಿಯ ಪ್ರಮಾಣ.

ಸಪ್ತರ್ಷಯೋ ಮನುಶ್ಚೈವ ದೇವಾಶ್ಚೇನ್ದ್ರಪುರೋಗಮಾಃ। ಏತತ್ ಕಾಲಸ್ಯ ವಿಜ್ಞೇಯಂ ವರ್ಷಾಗ್ರನ್ತು ಪ್ರಮಾಣತಃ ।। ೨೧.

ಏಳು ಋಷಿಗಳು, ಮನುವು, ಮತ್ತು ಇಂದ್ರನ ನೇತೃತ್ವದ ದೇವತೆಗಳು—ಇವರಿಗೆ ವರ್ಷಗಳ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಏವಂ ಮನ್ವನ್ತರಂ ತೇಷಾಂ ಮಾನುಷಾನ್ತಃ ಪ್ರಕೀರ್ತ್ತಿತಃ। ಪ್ರಣವಾನ್ತಾಶಚವ ಯೇ ದೇವಾಃ ಸಾಧ್ಯಾ ದೇವಗಣಾಶ್ಚ ಯೇ। ವಿಶ್ವೇದೇವಾಶಚವ ಯೇ ನಿತ್ಯಾಃ ಕಲ್ಪಂ ಜೀವನ್ತಿ ತೇ ಗಣಾಃ ।। ೨೧.

ಹೀಗೆ, ಇವರಿಗೆ ಮನ್ವಂತರವು ಮಾನವರ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಪ್ರಣವದಿಂದ ಅಂತ್ಯವಾಗುವ ದೇವತೆಗಳು, ಸಾಧ್ಯರು, ಮತ್ತು ನಿತ್ಯವಿರುವ ವಿಶ್ವದೇವರು—ಈ ದೇವತೆಗಳ ಗುಂಪುಗಳು ಒಂದು ಕಲ್ಪವರೆಗೆ ಜೀವಿಸುತ್ತವೆ.

ಅಯಂ ಯೋ ವರ್ತ್ತತೇ ಕಲ್ಪೋ ವಾರಾಹಃ ಸ ತು ಕೀರ್ತ್ತ್ಯತೇ। ಯಸ್ಮಿನ್ ಸ್ವಾಯಮ್ಭುವಾದ್ಯಾಶ್ಚ ಮನವಶ್ಚ ಚತುರ್ದ್ದಶ ।। ೨೧.

ಈಗ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಕಲ್ಪವನ್ನು ವಾರಾಹ ಕಲ್ಪವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಯಂಭುವನಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಮನುವುಗಳಿದ್ದಾರೆ.

ಕಸ್ಮಾದ್ವಾರಾಹಕಲ್ಪೋಯಂ ನಾಮತಃ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಃ। ಕಸ್ಮಾಚ್ಚ ಕಾರಣಾದ್ದೇವೋ ವರಾಹ ಇತಿ ಕೀರ್ತ್ತ್ಯತೇ ।। ೨೧.

ಈ ಕಲ್ಪವನ್ನು ವಾರಾಹ ಎಂದು ಹೆಸರಿಡಲಾಗಿದೆ ಯಾಕೆ? ದೇವರನ್ನು ವಾರಾಹ ಎಂದು ಕರೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೇನು?

ಕೋ ವಾ ವರಾಹೋ ಭಗವಾನ್ ಕಸ್ಯ ಯೋನಿಃ ಕಿಮಾತ್ಮಕಃ। ವರಾಹಃ ಕಥಮುತ್ಪನ್ನ ಏತದಿಚ್ಛಾಮ ವೇದಿತುಮ್ ।। ೨೧.

ಭಗವಂತ ವಾರಾಹ ಯಾರು? ಅವರು ಯಾರಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದರು, ಅವರ ಸ್ವಭಾವವೇನು? ವಾರಾಹ ಹೇಗೆ ಹುಟ್ಟಿದರು? ಇದನ್ನು ನಾವು ತಿಳಿಯಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೇವೆ.

ವರಾಹಸ್ತು ಯಥೋತ್ಪನ್ನೋ ಯಸ್ಮಿನ್ನರ್ಥೇ ಚ ಕಲ್ಪಿತಃ। ವಾರಾಹಶ್ಚ ಯಥಾ ಕಲ್ಪಃ ಕಲ್ಪತ್ವಂ ಕಲ್ಪನಾ ಚ ಯಾ ।। ೨೧.

ವಾರಾಹನು ಹೇಗೆ ಹುಟ್ಟಿದನು, ಯಾವ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಅವನು ಕಲ್ಪಿತನಾದನು, ವಾರಾಹ ಕಲ್ಪ ಎಂದರೆ ಏನು, ಕಲ್ಪ ಎಂದರೆ ಏನು, ಅದರ ಅರ್ಥವೇನು—

ಕಲ್ಪಯೋರನ್ತರಂ ಯಚ್ಚ ತಸ್ಯ ಚಾಸ್ಯ ಚ ಕಲ್ಪಿತಮ್। ತತ್ಸರ್ವಂ ಸಮ್ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಯಥಾದೃಷ್ಟಂ ಯಥಾಶ್ರುತಮ್ ।। ೨೧.

ಕಲ್ಪಗಳ ನಡುವಿನ ಭೇದ, ಪ್ರತಿ ಕಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಕಲ್ಪಿತವಾದುದು—ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಾನು ನೋಡಿದಂತೆ, ಕೇಳಿದಂತೆ ಈಗ ವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.

ಭವಸ್ತು ಪ್ರಥಮಃ ಕಲ್ಪೋ ಲೋಕಾದೌ ಪ್ರಥಿತಃ ಪುರಾ। ಜ್ಞಾತವ್ಯೋ ಭಗವಾನತ್ರ ಹ್ಯಾನನ್ದಃ ಸಾಮ್ಪ್ರತಃ ಸ್ವಯಮ್ ।। ೨೧.

ಭವ ಎಂಬ ಮೊದಲ ಕಲ್ಪವು ಲೋಕಗಳ ಆರಂಭದಿಂದಲೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಆನಂದಸ್ವರೂಪಿಯಾಗಿ ಈಗ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಬ್ರಹ್ಮಸ್ಥಾನಮಿದಂ ದಿವ್ಯಂ ಪ್ರಾಪ್ತಂ ವಾ ದಿವ್ಯಸಮ್ಭವಮ್। ದ್ವಿತೀಯಸ್ತು ಭುವಃ ಕಲ್ಪಸ್ತೃತೀಯಸ್ತಪ ಉಚ್ಯತೇ ।। ೨೧.

ಇದು ಬ್ರಹ್ಮನ ದಿವ್ಯ ಆಸನವಾಗಿದೆ, ದಿವ್ಯವಾಗಿ ದೊರೆತದ್ದು ಅಥವಾ ದಿವ್ಯ ಮೂಲದಿಂದ ಬಂದದ್ದು. ಎರಡನೆಯದು ಭುವಃ ಕಲ್ಪ, ಮೂರನೆಯದು ತಪಸ್ಸು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಭವಶ್ಚತುರ್ಥೋ ವಿಜ್ಞೇಯಃ ಪಂಚಮೋ ರಮ್ಭ ಏವ ಚ। ಋತುಕಲ್ಪಸ್ತಥಾ ಷಷ್ಠಃ ಸಪ್ತಮಸ್ತು ಕ್ರತುಃ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೨೧.

ನಾಲ್ಕನೆಯದು ಭವ ಕಲ್ಪ, ಐದನೆಯದು ರಂಭಾ, ಆರನೆಯದು ಋತು ಕಲ್ಪ, ಏಳನೆಯದು ಕ್ರತು ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಅಷ್ಟಮಸ್ತು ಭವೇದ್ವಹ್ನಿರ್ನವಮೋ ಹವ್ಯವಹನಃ। ಸಾವಿತ್ರೋ ದಶಮಃ ಕಲ್ಪೋ ಭುವಸ್ತ್ವೇಕಾದಶಃ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೨೧.

ಎಂಟನೆಯದು ಅಗ್ನಿ, ಒಂಬತ್ತನೆಯದು ಹವ್ಯವಾಹನ. ಹತ್ತನೆಯದು ಸಾವಿತ್ರಿ ಕಲ್ಪ, ಹನ್ನೊಂದನೆಯದು ಭುವಸ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ.