ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ಏತಯಾ ಪ್ರವಿಶೇದ್ದೇಹಂ ಹಿತ್ವಾ ದೇಹಂ ಪುನಸ್ತ್ವಿಹ। ಮನೋದ್ವಾರಂ ಹಿ ಯೋಗಾನಾಮಾದಿತ್ಯಞ್ಚ ವಿನಿರ್ದ್ದಿಶೇತ್ ।। ೧೨.

ಈ ವಿಧಾನದಿಂದ ಅವನು ಒಂದು ದೇಹಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ದೇಹವನ್ನು ಬಿಟ್ಟ ಬಳಿಕ ಮತ್ತೆ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಯೋಗಿಗಳಿಗೆ ಮನಸ್ಸಿನ ಬಾಗಿಲು ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಸೂಚಿಸಬೇಕು.

ಆದಾನಾದಿಕ್ರಿಯಾಣಾನ್ತು ಆದಿತ್ಯ ಇತಿ ಚೋಚ್ಯತೇ। ಏತೇನ ವಿಧಿನಾ ಯೋಗೀ ವಿರಕ್ತಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮವರ್ಜ್ಜಿತಃ। ಪ್ರಕೃತಿಂ ಸಮತಿಕ್ರಮ್ಯ ರುದ್ರಲೋಕೇ ಮಹೀಯತೇ ।। ೧೨.

ಪಡೆಯುವುದು ಮತ್ತು ಇತರ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಆದಿತ್ಯ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ, ಯೋಗಿ ಆಸಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದೆ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಗುಣಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ, ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ದಾಟಿ, ರುದ್ರನ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಗೌರವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಐಶ್ವರ್ಯಗುಣಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಂ ಬ್ರಹ್ಮಭೂತನ್ತು ತಂ ಪ್ರಭುಮ್। ದೇವಸ್ಥಾನೇಷು ಸರ್ವೇಷು ಸರ್ವತಸ್ತು ನಿವರ್ತ್ತತೇ ।। ೧೨.

ಆ ಮಹಾಪ್ರಭು ಐಶ್ವರ್ಯ ಮತ್ತು ದೈವ ಗುಣಗಳನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಿ, ಬ್ರಹ್ಮನಂತಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳ ನಿವಾಸಗಳಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹಿಂತಿರುಗುತ್ತಾನೆ.

ಪೈಶಾಚಾಂಶಚವ ಪಿಶಾಚಾಂಶ್ಚ ರಾಕ್ಷಸೇನ ಚ ರಾಕ್ಷಸಾನ್ । ಗಾನ್ಧರ್ವೇಣ ಚ ಗನ್ಧರ್ವಾನ್ ಕೌಬೇರೇಣ ಕುಬೇರಜಾನ್ ।। ೧೨.

ಪಿಶಾಚ ಭಾಗದಿಂದ ಪಿಶಾಚರನ್ನು, ರಾಕ್ಷಸ ಭಾಗದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು, ಗಂಧರ್ವ ಭಾಗದಿಂದ ಗಂಧರ್ವರನ್ನು, ಕುಬೇರ ಭಾಗದಿಂದ ಕುಬೇರನ ವಂಶಜರನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಇನ್ದ್ರಮೈನ್ದ್ರೇಣ ಸ್ಥಾನೇನ ಸೌಮ್ಯಂ ಸೌಮ್ಯೇನ ಚೈವ ಹಿ। ಪ್ರಜಾಪತಿಂ ತಥಾ ಚೈವ ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯೇನ ಸಾಧಯೇತ್ ।। ೧೨.

ಇಂದ್ರನ ನಿವಾಸದಿಂದ ಇಂದ್ರನನ್ನು, ಸೋಮನ ನಿವಾಸದಿಂದ ಸೋಮನನ್ನು, ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ನಿವಾಸದಿಂದ ಪ್ರಜಾಪತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಬ್ರಾಹ್ಮಂ ಬ್ರಾಹ್ಯೇನ ಚಾಪ್ಯೇವಮುಪಾಮನ್ತ್ರಯತೇ ಪ್ರಭುಮ್। ತತ್ರ ಸಕ್ತಸ್ತು ಉನ್ಮತ್ತಸ್ತಸ್ಮಾತ್ಸರ್ವಂ ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ ।। ೧೨.

ಅದೇ ರೀತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮ ನಿವಾಸದಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮ ಭಾಗವನ್ನು ಪಡೆದು ಪ್ರಭುವನ್ನು ಸಂಭೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಿ, ಅವನು ಮದ್ಯಪಾನ ಮಾಡಿದವನಂತೆ ಆಗಿ, ಅದರಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

ನಿತ್ಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಪರೋ ಯುಕ್ತಃ ಸ್ಥಾನಾನ್ಯೇತಾನಿ ವೈ ತ್ಯಜೇತ್ । ಅಸಜ್ಯಮಾನಃ ಸ್ಥಾನೇಷು ದ್ವಿಜಃ ಸರ್ವಗತೋ ಭವೇತ್ ।। ೧೨.

ಯಾವಾಗಲೂ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಇಟ್ಟು, ನಿಯಮಿತನಾಗಿ, ಈ ನಿವಾಸಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ಅವನು ಯಾವ ನಿವಾಸಕ್ಕೂ ಆಸಕ್ತನಾಗದೆ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಇರುವವನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಅತ ಊರ್ದ್ಧ್ವಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಐಶ್ವರ್ಯಗುಣ ವಿಸ್ತರಮ್। ಯೇನ ಯೋಗವಿಶೇಷೇಣ ಸರ್ವಲೋಕಾನತಿಕ್ರಮೇತ್ ।। ೧೩.

ಈಗ ನಾನು ಐಶ್ವರ್ಯ ಗುಣಗಳ ವಿವರವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಅದರ ಮೂಲಕ ವಿಶೇಷ ಯೋಗದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳನ್ನು ದಾಟಬಹುದು.

ತತ್ರಾಷ್ಟಗುಣಮೈಶ್ವರ್ಯಂ ಯೋಗಿನಾಂ ಸಮುದಾಹೃತಮ್। ತತ್ಸರ್ವಂ ಕ್ರಮಯೋಗೇನ ಉಚ್ಯಮಾನಂ ನಿಬೋಧತ ।। ೧೩.

ಅಲ್ಲಿ ಯೋಗಿಗಳಿಗೆ ಅಷ್ಟಗುಣ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವುಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ನಾನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕೇಳಿ.

ಅಣಿಮಾ ಲಘಿಮಾ ಚೈವ ಮಹಿಮಾ ಪ್ರಾಪ್ತಿರೇವ ಚ। ಪ್ರಾಕಾಮ್ಯಜ್ಚೈವ ಸರ್ವತ್ರ ಈಶಿತ್ವಞ್ಚೈವ ಸರ್ವತಃ ।। ೧೩.

ಅಣಿಮಾ, ಲಘಿಮಾ, ಮಹಿಮಾ, ಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರಾಕಾಮ್ಯ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಈಶಿತ್ವ — ಇವು ಆ ಶಕ್ತಿಗಳು.

ವಶಿತ್ವಮಥ ಸರ್ವತ್ರ ಯತ್ರ ಕಾಮಾವಸಾಯಿತಾ। ತಚ್ಚಾಪಿ ವಿವಿಧಂ ಜ್ಞೇಯಮೈಶ್ವರ್ಯಂ ಸರ್ವಕಾಮಿಕಮ್ ।। ೧೩.

ಮತ್ತೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ವಶಿತ್ವ, ಎಲ್ಲ ಆಸೆಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸುವ ಸ್ಥಳ — ಈ ಬಗೆಯ ವಿವಿಧ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು, ಎಲ್ಲ ಆಸೆಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಸಾವದ್ಯಂ ನಿರವದ್ಯಂ ಚ ಸೂಕ್ಷ್ಮಞ್ಚೈವ ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ। ಸಾವದ್ಯಂ ನಾಮ ತತ್ತತ್ತ್ವಂ ಪಞ್ಚಭೂತಾತ್ಮಕಂ ಸ್ಮೃತಮ್ ।। ೧೩.

ದೋಷಯುಕ್ತವೂ ದೋಷರಹಿತವೂ, ಹಾಗೆಯೇ ಸೂಕ್ಷ್ಮವೂ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ. ದೋಷಯುಕ್ತವೆಂಬುದು ಐದು ಭೂತಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದದ್ದು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ನಿರವದ್ಯಂ ತಥಾ ನಾಮ ಪಞ್ಚಭೂತಾತ್ಮಕಂ ಸ್ಮೃತಮ್। ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಮನಶ್ಚೈವ ಅಹಹ್ಕಾರಶ್ಚ ವೈ ಸ್ಮೃತಮ್ ।। ೧೩.

ದೋಷರಹಿತವೆಂಬುದೂ ಐದು ಭೂತಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದದ್ದೇ, ಜೊತೆಗೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರವೂ ಸೇರಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ತತ್ರ ಸೂಕ್ಷ್ಮಪ್ರವೃತ್ತನ್ತು ಪಞ್ಚಭೂತಾತ್ಮಕಂ ಪುನಃ। ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಮನಶ್ಚೈವ ಬುದ್ಧ್ಯಹಙ್ಕಾರ ಸಂಜ್ಞಿತಮ್ ।। ೧೩.

ಅಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕ್ರಿಯೆಯೂ ಮತ್ತೆ ಐದು ಭೂತಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದದ್ದು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವವು ಸೇರಿವೆ.

ತಥಾ ಸರ್ವಮಯಞ್ಚೈವ ಆತ್ಮಸ್ಥಾ ಖ್ಯಾತಿರೇವ ಚ। ಸಂಯೋಗ ಏವಂ ತ್ರಿಪಿಧಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮೇಷ್ವೇವ ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ ।। ೧೩.

ಹಾಗೆಯೇ, ಎಲ್ಲವೂ ಸೇರಿರುವುದು ಮತ್ತು ಆತ್ಮಸ್ಥ ಖ್ಯಾತಿಯೂ ಇದೆ. ಈ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಸಂಯೋಗವೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮದಲ್ಲಿಯೇ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.

ಪುನರಷ್ಟಗುಣಸ್ಯಾಪಿ ತೇಷ್ವೇವಾಥ ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ। ತಸ್ಯ ರೂಪಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಯಥಾಹ ಭಗವಾನ್ ಪ್ರಭುಃ ।। ೧೩.

ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ, ಆ ಅಷ್ಟಗುಣ ಶಕ್ತಿಗಳು ಕೂಡ ಇದೇಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಭಗವಂತನು ಹೇಗೆ ಹೇಳಿದಾನೋ ಹಾಗೆ ನಾನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ.

ತ್ರೈಲೋಕ್ಯೇ ಸರ್ವಬೂತೇಷು ಜೀವಸ್ಯಾನಿಯತಃ ಸ್ಮೃತಃ। ಅಣಿಮಾ ಚ ಯಥಾವ್ಯಕ್ತಂ ಸರ್ವಂ ಯತ್ರ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಮ್ ।। ೧೩.

ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿ ಅಸೀಮವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಣಿಮಾ ಎಂಬುದು ಎಲ್ಲವೂ ಅಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿದ್ದರೂ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುವ ಶಕ್ತಿ.

ತ್ರೈಲೋಕ್ಯೇ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ದುಷ್ಪ್ರಾಪ್ಯಂ ಸಮುದಾಹೃತಮ್। ತಚ್ಚಾಪಿ ಭವತಿ ಪ್ರಾಪ್ಯಂ ಪ್ರಥಮಂ ಯೋಗಿನಾಂ ಬಲಾತ್ ।। ೧೩.

ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ದೊರೆಯಲು ಕಷ್ಟವಾದುದು, ಯೋಗಿಗಳ ಬಲದಿಂದ ಮೊದಲಿಗೆ ಸುಲಭವಾಗಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ.

ಲಮ್ಬನಂ ಪ್ಲವನಂ ಯೋಗೇ ರೂಪಮಸ್ಯ ಸದಾ ಭವೇತ್ । ಶೀಘ್ರಗಂ ಸರ್ವಭೂತೇಷು ದ್ವಿತೀಯಂ ತತ್ಪದಂ ಸ್ಮೃತಮ್ ।। ೧೩.

ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಆಧಾರ ಮತ್ತು ಹಾರಾಟವು ಯಾವಾಗಲೂ ಅದರ ಸ್ವರೂಪ. ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ವೇಗವಾಗಿ ಚಲಿಸುವುದು ಅದರ ಎರಡನೇ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿ ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ.

ತ್ರೈಲೋಕ್ಯೇ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ಪ್ರಾಕಾಮ್ಯಮೇವ ಚ। ಮಹಿಮಾ ಚಾಪಿ ಯೋ ಯಸ್ಮಿಂಸ್ತೃತೀಯೋ ಯೋಗ ಉಚ್ಯತೇ ।। ೧೩.

ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳು ಏನು ಬೇಕಾದರೂ ಪಡೆಯುವುದು, ಮತ್ತು ಅವರ ಆಸೆಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವವೂ ಇರುವುದನ್ನು ಮೂರನೇಯೋಗ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ತ್ರೈಲೋಕ್ಯೇ ಸರ್ವಭೂತೇಷು ತ್ರೈಲೋಕ್ಯಮಗಮಂ ಸ್ಮೃತಮ್। ಪ್ರಕಾಮಾನ್ ವಿಷಯಾನ್ ಭುಙ್ಕ್ತೇ ನ ಚ ಪ್ರತಿಹತಃ ವ್ಕಚಿತ್ । ತ್ರೈಲೋಕ್ಯೇ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಸುಖದುಃಖಂ ಪ್ರಕರ್ತ್ತತೇ ।। ೧೩.

ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಮೇಲೆ ಆಳ್ವಿಕೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅವನು ಎಲ್ಲೆಂದರಲ್ಲಿ ತಾನಿಷ್ಟವಾದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ಬಂಧವಿಲ್ಲದೆ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಅವನು ಸುಖವನ್ನೂ ದುಃಖವನ್ನೂ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ಈಶೋ ಭವತಿ ಸರ್ವತ್ರ ಪ್ರವಿಭಾಗೇನ ಯೋಗವಿತ್। ವಶ್ಯಾನಿ ಚೈವ ಭೂತಾನಿ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯೇ ಸಚರಾಚರೇ। ಭವನ್ತಿ ಸರ್ವಕಾರ್ಯೇಷು ಇಚ್ಛತೋ ನ ಭವನ್ತಿ ಚ ।। ೧೩.

ಯೋಗವನ್ನು ತಿಳಿದವನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರಭುತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾನೆ. ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿರುವ ಚರಾಚರ ಜೀವಿಗಳು ಅವನ ಇಚ್ಛೆಗೆ ಒಳಪಡುತ್ತವೆ. ಅವನಿಗೆ ಬೇಕಾದರೆ ಎಲ್ಲ ಕೆಲಸಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ.

ಯತ್ರ ಕಾಮಾವಸಾಯಿತ್ವಂ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯೇ ಸಚರಾಚರೇ। ಇಚ್ಛಯಾ ಚೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಸ್ಯುಃ ಭವನ್ತಿ ನ ಭವನ್ತಿ ಚ ।। ೧೩.

ಯಾವೆಡೆಗೆ ಬೇಕಾದರೂ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಚರಾಚರಗಳಲ್ಲಿ, ಇಚ್ಛೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ ಅಥವಾ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಶಬ್ದಃ ಸ್ಪರ್ಶೋ ರಸೋ ಗನ್ಧೋ ರೂಪಂ ಚೈವ ಮನ ಸ್ತಥಾ। ಪ್ರವರ್ತ್ತನ್ತೇಽಸ್ಯ ಚೇಚ್ಛಾತೋ ನ ಭವನ್ತಿ ತಥೇಚ್ಛಯಾ ।। ೧೩.

ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರುಚಿ, ವಾಸನೆ, ರೂಪ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು ಕೂಡ ಅವನ ಇಚ್ಛೆಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತವೆ ಅಥವಾ ಅವನ ಇಚ್ಛೆಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ನಿಲ್ಲುತ್ತವೆ.

ನ ಜಾಯತೇ ನ ಮ್ರಿಯತೇ ಭಿದ್ಯತೇ ನ ಚ ಛಿದ್ಯತೇ। ನ ದಹ್ಯತೇ ನ ಮುಹ್ಯತೇ ಹೀಯತೇ ನ ಚ ಲಿಪ್ಯತೇ ।। ೧೩.

ಅವನು ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ, ಸಾಯುವುದಿಲ್ಲ, ವಿಭಜಿಸಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ, ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ, ಸುಡುವುದಿಲ್ಲ, ಮೋಹಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ.

ನ ಕ್ಷೀಯತೇ ನ ಕ್ಷರತಿ ನ ಖಿದ್ಯತಿ ಕದಾಚನ। ಕ್ರಿಯತೇ ಚೈವ ಸರ್ವತ್ರ ತಥಾ ವಿಕ್ರಿಯತೇ ನ ಚ ।। ೧೩.

ಅವನು ಕ್ಷಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಯಾವಾಗಲೂ ದುಃಖಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದರೂ, ಅವನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಬದಲಾವಣೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಅಗನ್ಧರಸರೂಪಸ್ತು ಸ್ಪರ್ಶಶಬ್ದವಿವರ್ಜ್ಜಿತಃ। ಅವರ್ಣೋ ಹ್ಯವರಶ್ಚೈವ ತಥಾ ವರ್ಣಸ್ಯ ಕರ್ಹಿಚಿತ್ ।। ೧೩.

ಅವನಿಗೆ ವಾಸನೆ, ರುಚಿ, ರೂಪ ಇಲ್ಲ; ಸ್ಪರ್ಶ ಮತ್ತು ಶಬ್ದವೂ ಇಲ್ಲ. ಅವನು ಬಣ್ಣವಿಲ್ಲದವನು, ಭೇದವಿಲ್ಲದವನು; ಆದರೆ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಬಣ್ಣವನ್ನು ತಾಳುತ್ತಾನೆ.

ಭುಙ್ಕ್ತೇಽಥ ವಿಷಯಾಂಶ್ಚೈವ ವಿಷಯೈರ್ನ್ನ ಚ ಯುಜ್ಯತೇ। ಜ್ಞಾತ್ವಾ ತು ಪರಮಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮತ್ವಾಚ್ಚಾಪವರ್ಗಕಃ ।। ೧೩.

ಅವನು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದರೂ ಅವುಗಳಿಗೆ ಬಂಧನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪರಮ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆಯನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದರಿಂದ, ಆ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆಯಿಂದ ಅವನು ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ವ್ಯಾಪಕಸ್ತ್ವಪವರ್ಗಾಚ್ಚ ವ್ಯಾಪಿತ್ವಾತ್ಪುರುಷಃ ಸ್ಮೃತಃ। ಪುರುಷಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಭಾವಾತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯೇ ಪರತಃ ಸ್ಥಿತಃ ।। ೧೩.

ಅವನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವವನು, ಮುಕ್ತಿಯಿಂದ ಪುರುಷ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಪುರುಷನು ಪರಮ ಐಶ್ವರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ.