ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ವಿಷಸ್ಯ ತು ಫಲಂ ಪೀತ್ವಾ ವಿಶಲ್ಯಾಂ ಧಾರಯೇತ್ತತಃ । ಸರ್ವತಃ ಸನಗಾಂ ಪೃಥ್ವೀಂ ಕೃತ್ವಾ ಮನಸಿ ಧಾರಯೇತ್ ।। ೧೧.

ವಿಷದ ಫಲವನ್ನು ಕುಡಿಯಿದ ಮೇಲೆ, ಪ್ರತಿಕಾರವನ್ನು ಹಿಡಿಯಬೇಕು; ಎಲ್ಲ ಕಡೆ ಬೆಟ್ಟಗಳಿರುವ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಅದನ್ನು ಹಿಡಿಯಬೇಕು.

ಹೃದಿ ಕೃತ್ವಾ ಸಮುದ್ರಾಂಶ್ಚ ತಥಾ ಸರ್ವಾಶ್ಚ ದೇವತಾಃ । ಸಹಸ್ರೇಣ ಘಟಾನಾಞ್ಚ ಯುಕ್ತಃ ಸ್ನಾಯೀತ ಯೋಗವಿತ್ ।। ೧೧.

ಸಮುದ್ರಗಳನ್ನೂ, ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟು, ಸಾವಿರ ಕುಂಡಗಳೊಂದಿಗೆ ಯೋಗಜ್ಞನು ಸ್ನಾನ ಮಾಡಬೇಕು.

ಉದಕೇ ಕಣ್ಠಮಾತ್ರೇ ತು ಧಾರಣಾಂ ಮೂಧ್ನಿ ಧಾರಯೇತ್। ಪ್ರತಿಸ್ರೋತೋವಿಷಾವಿಷ್ಟೋ ಧಾರಯೇತ್ ಸರ್ವಗಾತ್ರಿಕೀಮ್ ।। ೧೧.

ನೀರು ಗಂಟಲಿನ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಇದ್ದಾಗ, ಧಾರಣೆಯನ್ನು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಇರಿಸಬೇಕು; ಹರಿವಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ವಿಷ ಹತ್ತಿದ್ದರೆ, ಧಾರಣೆಯನ್ನು ದೇಹದ ಎಲ್ಲ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಇರಿಸಬೇಕು.

ಶೀರ್ಣೋಽರ್ಕಪತ್ರಪುಟಕೈಃ ಪಿಬೇದ್ವಲ್ಮೀಕಮೃತ್ತಿಕಾಮ್ । ಚಿಕಿತ್ಸಿತವಿಧಿರ್ಹ್ಯೇಷ ವಿಶ್ರುತೋ ಯೋಗನಿರ್ಮಿತಃ ।। ೧೧.

ಅರ್ಕದ ಎಲೆಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿ, ವಾಳ್ಮೀಕದ ಮಣ್ಣನ್ನು ಕುಡಿಯಬೇಕು; ಇದು ಯೋಗದಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ವಿಧಾನ.

ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಸ್ತು ಸಮಾಸೇನ ಯೋಗದೃಷ್ಟೇನ ಹೇತುನಾ। ಬ್ರುವತೋ ಲಕ್ಷಣಂ ವಿದ್ಧಿ ವಿಪ್ರಸ್ಯ ಕಥಯೇತ್ ವ್ಕಚಿತ್ ।। ೧೧.

ಯೋಗದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕಾರಣವನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಹೇಳಿದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಅರಿತು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಅವುಗಳನ್ನು ಸಮಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಬೋಧಿಸಬೇಕು.

ಅಥಾಪಿ ಕಥಯೇನ್ಮೋಹಾತ್ತದ್ವಿಜ್ಞಾನಂ ಪ್ರಲೀಯತೇ। ತಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ಯ್ಯೋಗಸ್ಯ ನ ವಕ್ತವ್ಯಾ ಕಥಞ್ಚನ ।। ೧೧.

ಯಾರಾದರೂ ಮೋಹದಿಂದ ಯೋಗದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹೇಳಿದರೆ, ಆ ಜ್ಞಾನವು ಕಳೆದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯೋಗದ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಯಾವಾಗಲೂ ಯಾರಿಗೂ ಹೇಳಬಾರದು.

ಸತ್ತ್ವಂ ತಥಾರೋಗ್ಯಮಲೋಲುಪತ್ವಂ ವರ್ಣಪ್ರಭಾ ಸುಸ್ವರಸೌಮ್ಯತಾ ಚ। ಗನ್ಧಃ ಶುಭೋ ಮೂತ್ರಪುರೀಷ ಮಲ್ಪಂ ಯೋಗಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಪ್ರಥಮಾ ಶರೀರೇ ।। ೧೧.

ಶುದ್ಧತೆ, ಆರೋಗ್ಯ, ಆಸೆ ಇಲ್ಲದ ಮನಸ್ಸು, ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ಮೈಬಣ್ಣ, ಮೃದುವಾದ ಧ್ವನಿ, ಸೌಮ್ಯತೆ, ಶುಭವಾದ ವಾಸನೆ, ಕಡಿಮೆ ಮೂತ್ರ ಮತ್ತು ಮಲ—ಇವುಗಳು ಯೋಗದ ಪ್ರಾರಂಭದ ಲಕ್ಷಣಗಳು ದೇಹದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.

ಆತ್ಮಾನಂ ಪೃಥಿವೀಞ್ಚೈವ ಜ್ವಲನ್ತೀಂ ಯದಿ ಪಶ್ಯತಿ। ಕೃತ್ವಾನ್ಯಂ ವಿಶತೇ ಚೈವ ವಿದ್ಯಾತ್ ಸಿದ್ಧಿಮುಪಸ್ಥಿತಾಮ್ । ೧೧.

ಯಾರು ತಮ್ಮನ್ನೂ ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ಹೊತ್ತಿಕೊಂಡಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ, ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿ ಮತ್ತೊಂದು ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರೆ, ಅವರಿಗೆ ಸಿದ್ಧಿ ಬಂದಿರುವುದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಅತ ಊರ್ದ್ಧ್ವಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಉಪಸರ್ಗಾ ಯಥಾ ತಥಾ । ಪ್ರಾದುರ್ಭವನ್ತಿ ಯೇ ದೋಷಾ ದೃಷ್ಟತತ್ತ್ವಸ್ಯ ದೇಹಿನಃ ।। ೧೨.

ಈಗ ನಾನು ಸತ್ಯವನ್ನು ಕಂಡವರಿಗೆ ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಿಯಾಗುವ ದೋಷಗಳು ಬರುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಮಾನುಷ್ಯಾನ್ ವಿವಿಧಾನ್ ಕಾಮಾನ್ ಕಾಮಯೇತ ಋತುಂ ಸ್ತ್ರಿಯಃ। ವಿದ್ಯಾದಾನಫಲಞ್ಚೈವ ಉಪಸೃಷ್ಟಸ್ತು ಯೋಗವಿತ್ ।। ೧೨.

ಅವನು ಬೇರೆಬೇರೆ ಮಾನವ ಇಚ್ಛೆಗಳನ್ನು, ಕಾಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಮಹಿಳೆಯರನ್ನು, ಜ್ಞಾನಫಲವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ—ಇವು ಯೋಗಿಗೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗುವ ದೋಷಗಳಾಗಿವೆ.

ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಂ ಹವಿರ್ಯಜ್ಞಮೇತತ್ ಪ್ರಾಯತನಂ ತಥಾ। ಮಾಯಾಕರ್ಮ ಧನಂ ಸ್ವರ್ಗಮುಪಸೃಷ್ಟಸ್ತು ಕಾಂಕ್ಷತಿ ।। ೧೨.

ಅವನಿಗೆ ಅಗ್ನಿಹೋಮ, ಹವಿಸು, ಪುಣ್ಯಸ್ಥಳ, ಮಾಯಾಜಾಲ, ಧನ, ಸ್ವರ್ಗ ಇವುಗಳ ಆಸೆ ಬರುತ್ತದೆ—ಇವು ಯೋಗಿಗೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗುವ ದೋಷಗಳಾಗಿವೆ.

ಏಷ ಕರ್ಮಸು ಯುಕ್ತಸ್ತು ಸೋಽವಿದ್ಯಾವಶಮಾಗತಃ। ಉಪಸೃಷ್ಟನ್ತು ಜಾನೀಯಾದ್ವುದ್ಧ್ಯಾ ಚೈವ ವಿಸರ್ಜ್ಜಯೇತ್। ನಿತ್ಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಪರೋ ಯುಕ್ತ ಉಪಸರ್ಗಾತ್ ಪ್ರಮುಚ್ಯತೇ ।। ೧೨.

ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದಾಗ ಅಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ಅಡ್ಡಿಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ವಿವೇಕದಿಂದ ಬಿಟ್ಟುಬಿಡಬೇಕು. ಯಾವಾಗಲೂ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಇಟ್ಟು ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದರೆ, ಅವನು ಅಡ್ಡಿಗಳನ್ನು ದಾಟಬಹುದು.

ಜಿತಪ್ರತ್ಯುಪಸರ್ಗಸ್ಯ ಜಿತಶ್ವಾಸಸ್ಯ ದೇಹಿನಃ। ಉಪಸರ್ಗಾಃ ಪ್ರವರ್ತ್ತನ್ತೇ ಸಾತ್ತ್ವರಾಜಸತಾಮಸಾಃ ।। ೧೨.

ಯಾರು ಅಡ್ಡಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಉಸಿರನ್ನು ಜಯಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಅವರಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಅಡ್ಡಿಗಳು ಸತ್ವ, ರಜಸ್ ಮತ್ತು ತಮಸ್ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಉದಯಿಸುತ್ತವೆ.

ಪ್ರತಿಭಾಶ್ರವಣೇ ಚೈವ ನ ದೇವಾನಾಞ್ಚೈವ ದರ್ಶನಮ್। ಭ್ರಮಾವರ್ತಶ್ಚ ಇತ್ಯೇತೇ ಸಿದ್ಧಿಲಕ್ಷಣಸಂಜ್ಞಿತಾಃ ।। ೧೨.

ಪ್ರತಿಭೆ ಮತ್ತು ಶ್ರವಣದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ದರ್ಶನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಗೊಂದಲ ಮತ್ತು ತಿರುಗಾಟ—ಇವುಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಿಯ ಲಕ್ಷಣವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ವಿದ್ಯಾ ಕಾವ್ಯಂ ತಥಾ ಶಿಲ್ಪಂ ಸರ್ವಂ ವಾಚಾವೃತಾನಿ ತು। ವಿದ್ಯಾರ್ಥಾಶ್ಚೋಪತಿಷ್ಠನ್ತಿ ಪ್ರಭಾವಸ್ಯೈವ ಲಕ್ಷಣಮ್ ।। ೧೨.

ಜ್ಞಾನ, ಕಾವ್ಯ, ಕಲಾ—ಇವು ಎಲ್ಲವೂ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಆವೃತವಾಗಿವೆ; ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹುಡುಕುವವರು ಹತ್ತಿರ ಬರುತ್ತಾರೆ—ಇದು ಶಕ್ತಿಯ ಲಕ್ಷಣ.

ಶ್ರೃಣೋತಿ ಶಬ್ದಾನ್ ಶ್ರೋತವ್ಯಾನ್ ಯೋಜನಾನಾಂ ಶತಾದಪಿ। ಸರ್ವಜ್ಞಶ್ಚ ವಿಧಿಜ್ಞಶ್ಚ ಯೋಗೀ ಚೋನ್ಮತ್ತವದ್ಭವೇತ್ ।। ೧೨.

ಅವನು ನೂರಾರು ಸಂಗತಿಗಳಿಂದ ಬರುವ ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ; ಯೋಗಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿದವನಾಗಿ, ನಿಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಪಂಡಿತನಾಗಿ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹುಚ್ಚನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ.

ಯಕ್ಷರಾಕ್ಷಸಗನ್ಧರ್ವ್ವಾನ್ ವೀಕ್ಷತೇ ದಿವ್ಯಮಾನುಷಾನ್। ವೇತ್ತಿ ತಾಂಶ್ಚ ಮಹಾಯೋಗೀ ಉಪಸರ್ಗಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್ ।। ೧೨.

ಅವನು ಯಕ್ಷ, ರಾಕ್ಷಸ, ಗಂಧರ್ವ, ದೈವಿಕ ಮತ್ತು ಮಾನವ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ; ಮಹಾಯೋಗಿಗೆ ಇವುಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ಅಡ್ಡಿಯ ಲಕ್ಷಣ.

ದೇವದಾನವಗನ್ಧರ್ವಾನ್ ಋಷೀಂಶ್ಚಾಪಿ ತಥಾ ಪಿತೄನ್। ಪ್ರೇಕ್ಷತೇ ಸರ್ವತಶ್ಚೈವ ಉನ್ಮತ್ತಂ ತಂ ವಿನಿರ್ದ್ದಿಶೇತ್ ।। ೧೨.

ಅವನು ದೇವತೆಗಳು, ದಾನವರು, ಗಂಧರ್ವರು, ಋಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಪಿತೃಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ನೋಡುತ್ತಾನೆ; ಅಂತಹವನನ್ನು ಹುಚ್ಚನೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು.

ಭ್ರಮೇಣ ಭ್ರಾಮ್ಯತೇ ಯೋಗೀ ಚೋದ್ಯಮಾನೋಽನ್ತರಾತ್ಮನಾ। ಭ್ರಮೇಣ ಭ್ರಾನ್ತಬುದ್ಧೇಸ್ತು ಜ್ಞಾನಂ ಸರ್ವಂ ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ ।। ೧೨.

ಗೊಂದಲದಿಂದ ಯೋಗಿ ಅಲೆದಾಡುತ್ತಾನೆ, ಅವನ ಅಂತರಾತ್ಮವೇ ಅವನನ್ನು ಚಲಾಯಿಸುತ್ತದೆ; ಗೊಂದಲದಿಂದ ಬುದ್ಧಿ ಕುಂದಿದವನಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಜ್ಞಾನವೂ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ.

ವಾರ್ತ್ತಾ ನಾಶಯತೇ ಚಿತ್ತಂ ಚೋದ್ಯಮಾನೋಽನ್ತರಾತ್ಮನಾ। ವರ್ತ್ತನಾಕ್ರಾನ್ತಬುದ್ಧೇಸ್ತು ಸರ್ವಂ ಜ್ಞಾನಂ ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ ।। ೧೨.

ಹೊಸ ಸುದ್ದಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ, ಅಂತರಾತ್ಮದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಮನಸ್ಸು ಚಂಚಲವಾದವನಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಜ್ಞಾನವೂ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ.

ಆವೃತ್ಯ ಮನಸಾ ಶುಕ್ಲಂ ಪಟಂ ವಾ ಕಮ್ಬಲಂ ತಥಾ। ತತಸ್ತು ಪರಮಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಕ್ಷಿಪ್ರಮೇವಾನುಚಿನ್ತಯೇತ್ ।। ೧೨.

ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಬಿಳಿ ಬಟ್ಟೆ ಅಥವಾ ಕಂಬಳವನ್ನು ಆವೃತಗೊಳಿಸಿ, ನಂತರ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಪರಮ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು.

ತಸ್ಮಾಚ್ಚೈವಾತ್ಮನೋ ದೋಷಾಂಸ್ತೂಪಸರ್ಗಾನುಪಸ್ಥಿತಾನ್ । ಪರಿತ ತ್ಯಜೇತ ಮೇಧಾವೀ ಯದೀಚ್ಛೇತ್ ಸಿದ್ಧಿಮಾತ್ಮನಃ ।। ೧೨.

ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾರು ತಮ್ಮ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೋ ಅವರು ತಮ್ಮಲ್ಲಿರುವ ದೋಷಗಳನ್ನೂ ಅಡ್ಡಿಗಳನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬಿಟ್ಟುಬಿಡಬೇಕು.

ಋಷಯೋ ದೇವಗನ್ಧರ್ವಾ ಯಕ್ಷೋರಗಮಹಾಸುರಾಃ। ಉಪಸರ್ಗೇಷು ಸಂಯುಕ್ತಾ ಆವರ್ತ್ತನ್ತೇ ಪುನಃ ಪುನಃ ।। ೧೨.

ಋಷಿಗಳು, ದೇವಗಂಧರ್ವರು, ಯಕ್ಷರು, ನಾಗರು, ಮಹಾಸುರರು—ಇವರು ಅಡ್ಡಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದಾಗ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಜನ್ಮಮರಣದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕುತ್ತಾರೆ.

ತಸ್ಮಾದ್ಯುಕ್ತಃ ಸದಾ ಯೋಗೀ ಲಘ್ವಾಹಾರೀ ಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಃ। ತಥಾ ಸುಪ್ತಃ ಸುಸೂಕ್ಷ್ಮೇಷು ಧಾರಣಾಂ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಧಾರಯೇತ್ ।। ೧೨.

ಆದ್ದರಿಂದ ಯೋಗಿಯು ಸದಾ ನಿಯಮಿತನಾಗಿರಬೇಕು, ತಿನ್ನುವುದರಲ್ಲಿ ಮಿತವಾಗಿರಬೇಕು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಿರಬೇಕು. ಅವನು ಬಹಳ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದಂತೆ, ತನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತಲೆಯ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರಪಡಿಸಬೇಕು.

ತತಸ್ತು ಯೋಗಯುಕ್ತಸ್ಯ ಜಿತನಿದ್ರಸ್ಯ ಯೋಗಿನಃ। ಉಪಸರ್ಗಾಃ ಪುನಶ್ಚಾನ್ತೇ ಜಾಯನ್ತೇ ಪ್ರಾಣಸಂಜ್ಞಕಾಃ ।। ೧೨.

ಆಮೇಲೆ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ, ನಿದ್ರೆಯನ್ನು ಗೆದ್ದ ಯೋಗಿಗೆ, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಪ್ರಾಣ’ ಎಂಬ ಅಡ್ಡಿಗಳು ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತವೆ.

ಪೃಥಿವೀಂ ಧಾರಯೇತ್ಸರ್ವಾಂ ತತಶ್ಚಾಪೋ ಹ್ಯನನ್ತರಮ್। ತತೋಽಗ್ನಿಞ್ಚೈವ ಸರ್ವೇಷಾಮಾಕಾಶಂ ಮನ ಏವ ಚ ।। ೧೨.

ಅವನು ಮೊದಲು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹಿಡಿಯಬೇಕು, ನಂತರ ಕೂಡಲೇ ನೀರನ್ನು, ನಂತರ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು, ಎಲ್ಲದರಿಗೂ ಆಕಾಶ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಕೂಡ ಹಿಡಿಯಬೇಕು.

ತತಃ ಪರಾಂ ಪುನರ್ಬುದ್ಧಿಂ ಧಾರಯೇದ್ಯತ್ನತೋ ಯತೀ। ಕಿದ್ಧೀನಾಞ್ಚೈವ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಪರಿತ್ಯಜೇತ್ ।। ೧೨.

ನಂತರ ಯತಿಯಾದವನು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಪರಮ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಹಿಡಿಯಬೇಕು; ಬುದ್ಧಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಪುನಃ ಪುನಃ ನೋಡುತ್ತಾ ಅವುಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡಬೇಕು.

ಪೃಥ್ವೀಂ ಧಾರಯಮಾಣಸ್ಯ ಮಹೀ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾ ಪ್ರವರ್ತತೇ। ಅಪೋ ಧಾರಯಮಾಣಸ್ಯ ಆಪಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾ ಭವನ್ತಿ ಹಿ। ಶೀತಾ ರಸಾಃ ಪ್ರವರ್ತ್ತನ್ತೇ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾ ಹ್ಯಮೃತಸನ್ನಿಭಾಃ ।। ೧೨.

ಯಾರು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೋ ಅವನಿಗೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಭೂಮಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ; ನೀರನ್ನು ಹಿಡಿಯುವವನಿಗೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ನೀರು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ತಂಪಾದ ರಸಗಳು, ಅಮೃತದಂತಿರುವ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ರಸಗಳು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತವೆ.

ತೇಜೋ ಧಾರಯಮಾಣಸ್ಯ ತೇಜಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾ ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ। ಆತ್ಮಾನಂ ಮನ್ಯತೇ ತೇಜಸ್ತದ್ಭಾವಮನುಪಶ್ಯತಿ ।। ೧೨.

ಯಾರು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೋ ಅವನಿಗೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಗ್ನಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ; ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಭಾವಿಸಿ, ಆ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ.