ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ಮನಸಾ ಯದ್ವ್ರತಂ ಕಿಞ್ಚಿದ್ವಿಷ್ಟಮ್ಭೀಕೃತ್ಯ ಧಾರಯೇತ್। ಉರೋದ್ಧಾತೇ ಉರಃಸ್ಥಾನಂ ಕಣ್ಠದೇಶೇ ಚ ಧಾರಯೇತ್ ।। ೧೧.

ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯಾವ ವ್ರತವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರೂ ಅದನ್ನು ದೃಢವಾಗಿ ಹಿಡಿಯಬೇಕು; ಉರಿಯು ಎತ್ತಿದಾಗ, ಧಾರಣೆಯನ್ನು ಉರಿ ಭಾಗದಲ್ಲಿಯೂ, ಗಂಟಲಲ್ಲಿಯೂ ಇರಿಸಬೇಕು.

ತ್ವಚೋಽವಧಾತೇ ತಾಂ ವಾಚಿ ಬಾಧಿರ್ಯೇ ಶ್ರೋತ್ರಯೋಸ್ತಥಾ। ಜಿಹ್ವಾಸ್ಥಾನೇ ತೃಷಾರ್ತ್ತಸ್ತು ಅಗ್ರೇ ಸ್ನೇಹಾಂಶ್ಚ ತನ್ತುಭಿಃ। ಫಲಂ ವೈ ಚಿನ್ತಯೇದ್ಯೋಗೀ ತತಃ ಸಂಪದ್ಯತೇ ಸುಖೀ ।। ೧೧.

ಚರ್ಮ ಎತ್ತಿದಾಗ, ಅದನ್ನು ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಇರಿಸಬೇಕು; ಕಿವಿಗೆ ಶಬ್ದ ಕೇಳಿಸದಿದ್ದರೆ, ಧಾರಣೆಯನ್ನು ಕಿವಿಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಬೇಕು; ನಾಲಿಗೆಯಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ದಾಹವಿದ್ದರೆ, ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಎಣ್ಣೆಯನ್ನು ಹಾರದ ಮೂಲಕ ಹಾಕಬೇಕು; ಯೋಗಿ ಫಲವನ್ನು ಚಿಂತಿಸಬೇಕು, ಇದರಿಂದ ಅವನು ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಕ್ಷಯೇ ಕುಷ್ಠೇ ಸಕೀಲಾಸೇ ಧಾರಯೇತ್ಸರ್ವಸಾತ್ವಿಕೀಮ್। ಯಸ್ಮಿನ್ ಯಸ್ಮಿನ್ ರಜೋದೇಶೇ ತಸ್ಮಿನ್ ಯುಕ್ತೋ ವಿನಿರ್ದ್ದಿಶೇತ್ ।। ೧೧.

ಕ್ಷಯ, ಕುಷ್ಠ, ಅಥವಾ ಚರ್ಮದ ರೋಗಗಳಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲ ಶುದ್ಧ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯಬೇಕು; ಯಾವ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಿರಿಕಿರಿ ಇದ್ದರೂ, ಅದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಕೊಡಬೇಕು.

ಯೋಗೋತ್ಪನ್ನಸ್ಯ ವಿಪ್ರಸ್ಯ ಇದಂ ಕುರ್ಯಾಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್। ವಂಶಕೀಲೇನ ಮೂರ್ದ್ಧಾನಂ ಧಾರಯಾಣಸ್ಯ ತಾಡಯೇತ್। ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಕೀಲಂ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪ್ಯ ಕಾಷ್ಠಂ ಕಾಷ್ಠೇನ ತಾಡಯೇತ್ ।। ೧೧.

ಯೋಗವನ್ನು ಪಡೆದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಈ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು: ಬಿದಿರಿನ ಕೀಲು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಇಟ್ಟು, ಮರದ ತುಂಡಿನಿಂದ ಅದನ್ನು ತಟ್ಟಬೇಕು.

ಭಯಭೀತಸ್ಯ ಸಾ ಸಂಜ್ಞಾ ತತಃ ಪ್ರತ್ಯಾಗಮಿಷ್ಯತಿ। ಅಥ ವಾ ಲುಪ್ತಸಂಜ್ಞಸ್ಯ ಹಸ್ತಾಭ್ಯಾಂ ತತ್ರ ಧಾರಯೇತ್ ।। ೧೧.

ಭಯದಿಂದ ಭಯಗೊಂಡವನಿಗೆ, ಹಿತಚೇತನ ಮರಳಿ ಬರುತ್ತದೆ; ಅಥವಾ, ಚೇತನ ಕಳೆದುಕೊಂಡವನಿಗೆ, ಕೈಗಳಿಂದ ಆ ಭಾಗವನ್ನು ಒತ್ತಬೇಕು.

ಪ್ರತಿಲಭ್ಯ ತತಃ ಸಂಜ್ಞಾಂ ಧಾರಣಾಂ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಧಾರಯೇತ್। ಸ್ರಿಗ್ಧಮಲ್ಪಂ ಚ ಭುಞ್ಜೀತ ತತಃ ಸಂಪದ್ಯತೇ ಸುಖೀ ।। ೧೧.

ಚೇತನ ಮರಳಿದ ಮೇಲೆ, ಧಾರಣೆಯನ್ನು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಇರಿಸಬೇಕು; ಸ್ವಲ್ಪ ಎಣ್ಣೆಯುಳ್ಳ ಆಹಾರ ಸೇವಿಸಬೇಕು, ಇದರಿಂದ ಅವನು ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಅಮಾನುಷೇಣ ಸತ್ತ್ವೇನ ಯದಾ ಬುಧ್ಯತಿ ಯೋಗವಿತ್ । ದಿವಂ ಚ ಪೃಥಿವೀಞ್ಚೈವ ವಾಯುಮಗ್ನಿಂ ಚ ಧಾರಯೇತ್ ।। ೧೧.

ಯೋಗವನ್ನು ತಿಳಿದವನು ಮಾನವಾತೀತ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡಾಗ, ಆಕಾಶ, ಭೂಮಿ, ಗಾಳಿ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಹಿಡಿಯಬೇಕು.

ಪ್ರಾಣಾಯಾಮೇನ ತತ್ಸರ್ವಂ ದಹ್ಯಮಾನಂ ವಶೀಭವೇತ್। ಅಥಾಪಿ ಪ್ರವಿಶೇದ್ದೇಹಂ ತತಸ್ತಂ ಪ್ರತಿಷೇಧಯೇತ್ ।। ೧೧.

ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದಿಂದ, ಎಲ್ಲ ಸುಡುವುದನ್ನೂ ತನ್ನ ವಶಕ್ಕೆ ತರುವನು; ಅಥವಾ, ದೇಹದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರೆ, ಅದನ್ನು ತಡೆಯಬೇಕು.

ತತಃ ಸಂಸ್ತಭ್ಯ ಯೋಗೇನ ಧಾರಯಾನಸ್ಯ ಮೂರ್ದ್ಧಾನಿ। ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಾಗ್ನಿನಾ ದಗ್ಧಂ ತತ್ಸರ್ವಂ ವಿಲಯಂ ವ್ರಜೇತ್ ।। ೧೧.

ನಂತರ, ಯೋಗದಿಂದ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಹಿಡಿದಾಗ, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಸುಟ್ಟಿರುವದು ಎಲ್ಲವೂ ಲಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕೃಷ್ಣಸರ್ಪಾಪರಾಧಂ ತು ಧಾರಯೇದ್ಧೃದಯೋದರೇ । ಮಹರ್ಜನಸ್ತಪಃ ಸತ್ಯಂ ಹೃದಿ ಕೃತ್ವಾ ತು ಧಾರಯೇತ್ ।। ೧೧.

ಕಪ್ಪು ಹಾವಿನ ತಪ್ಪನ್ನು ಹೃದಯದ ಒಳಗೆ ಹಿಡಿಯಬೇಕು; ಮಹರ್, ಜನಸ್, ತಪಃ, ಸತ್ಯ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟು, ಅದನ್ನು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಇರಿಸಬೇಕು.

ವಿಷಸ್ಯ ತು ಫಲಂ ಪೀತ್ವಾ ವಿಶಲ್ಯಾಂ ಧಾರಯೇತ್ತತಃ । ಸರ್ವತಃ ಸನಗಾಂ ಪೃಥ್ವೀಂ ಕೃತ್ವಾ ಮನಸಿ ಧಾರಯೇತ್ ।। ೧೧.

ವಿಷದ ಫಲವನ್ನು ಕುಡಿಯಿದ ಮೇಲೆ, ಪ್ರತಿಕಾರವನ್ನು ಹಿಡಿಯಬೇಕು; ಎಲ್ಲ ಕಡೆ ಬೆಟ್ಟಗಳಿರುವ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಅದನ್ನು ಹಿಡಿಯಬೇಕು.

ಹೃದಿ ಕೃತ್ವಾ ಸಮುದ್ರಾಂಶ್ಚ ತಥಾ ಸರ್ವಾಶ್ಚ ದೇವತಾಃ । ಸಹಸ್ರೇಣ ಘಟಾನಾಞ್ಚ ಯುಕ್ತಃ ಸ್ನಾಯೀತ ಯೋಗವಿತ್ ।। ೧೧.

ಸಮುದ್ರಗಳನ್ನೂ, ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟು, ಸಾವಿರ ಕುಂಡಗಳೊಂದಿಗೆ ಯೋಗಜ್ಞನು ಸ್ನಾನ ಮಾಡಬೇಕು.

ಉದಕೇ ಕಣ್ಠಮಾತ್ರೇ ತು ಧಾರಣಾಂ ಮೂಧ್ನಿ ಧಾರಯೇತ್। ಪ್ರತಿಸ್ರೋತೋವಿಷಾವಿಷ್ಟೋ ಧಾರಯೇತ್ ಸರ್ವಗಾತ್ರಿಕೀಮ್ ।। ೧೧.

ನೀರು ಗಂಟಲಿನ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಇದ್ದಾಗ, ಧಾರಣೆಯನ್ನು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಇರಿಸಬೇಕು; ಹರಿವಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ವಿಷ ಹತ್ತಿದ್ದರೆ, ಧಾರಣೆಯನ್ನು ದೇಹದ ಎಲ್ಲ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಇರಿಸಬೇಕು.

ಶೀರ್ಣೋಽರ್ಕಪತ್ರಪುಟಕೈಃ ಪಿಬೇದ್ವಲ್ಮೀಕಮೃತ್ತಿಕಾಮ್ । ಚಿಕಿತ್ಸಿತವಿಧಿರ್ಹ್ಯೇಷ ವಿಶ್ರುತೋ ಯೋಗನಿರ್ಮಿತಃ ।। ೧೧.

ಅರ್ಕದ ಎಲೆಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿ, ವಾಳ್ಮೀಕದ ಮಣ್ಣನ್ನು ಕುಡಿಯಬೇಕು; ಇದು ಯೋಗದಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ವಿಧಾನ.

ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಸ್ತು ಸಮಾಸೇನ ಯೋಗದೃಷ್ಟೇನ ಹೇತುನಾ। ಬ್ರುವತೋ ಲಕ್ಷಣಂ ವಿದ್ಧಿ ವಿಪ್ರಸ್ಯ ಕಥಯೇತ್ ವ್ಕಚಿತ್ ।। ೧೧.

ಯೋಗದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕಾರಣವನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಹೇಳಿದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಅರಿತು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಅವುಗಳನ್ನು ಸಮಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಬೋಧಿಸಬೇಕು.

ಅಥಾಪಿ ಕಥಯೇನ್ಮೋಹಾತ್ತದ್ವಿಜ್ಞಾನಂ ಪ್ರಲೀಯತೇ। ತಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ಯ್ಯೋಗಸ್ಯ ನ ವಕ್ತವ್ಯಾ ಕಥಞ್ಚನ ।। ೧೧.

ಯಾರಾದರೂ ಮೋಹದಿಂದ ಯೋಗದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹೇಳಿದರೆ, ಆ ಜ್ಞಾನವು ಕಳೆದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯೋಗದ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಯಾವಾಗಲೂ ಯಾರಿಗೂ ಹೇಳಬಾರದು.

ಸತ್ತ್ವಂ ತಥಾರೋಗ್ಯಮಲೋಲುಪತ್ವಂ ವರ್ಣಪ್ರಭಾ ಸುಸ್ವರಸೌಮ್ಯತಾ ಚ। ಗನ್ಧಃ ಶುಭೋ ಮೂತ್ರಪುರೀಷ ಮಲ್ಪಂ ಯೋಗಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಪ್ರಥಮಾ ಶರೀರೇ ।। ೧೧.

ಶುದ್ಧತೆ, ಆರೋಗ್ಯ, ಆಸೆ ಇಲ್ಲದ ಮನಸ್ಸು, ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ಮೈಬಣ್ಣ, ಮೃದುವಾದ ಧ್ವನಿ, ಸೌಮ್ಯತೆ, ಶುಭವಾದ ವಾಸನೆ, ಕಡಿಮೆ ಮೂತ್ರ ಮತ್ತು ಮಲ—ಇವುಗಳು ಯೋಗದ ಪ್ರಾರಂಭದ ಲಕ್ಷಣಗಳು ದೇಹದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.

ಆತ್ಮಾನಂ ಪೃಥಿವೀಞ್ಚೈವ ಜ್ವಲನ್ತೀಂ ಯದಿ ಪಶ್ಯತಿ। ಕೃತ್ವಾನ್ಯಂ ವಿಶತೇ ಚೈವ ವಿದ್ಯಾತ್ ಸಿದ್ಧಿಮುಪಸ್ಥಿತಾಮ್ । ೧೧.

ಯಾರು ತಮ್ಮನ್ನೂ ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ಹೊತ್ತಿಕೊಂಡಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ, ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿ ಮತ್ತೊಂದು ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರೆ, ಅವರಿಗೆ ಸಿದ್ಧಿ ಬಂದಿರುವುದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಅತ ಊರ್ದ್ಧ್ವಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಉಪಸರ್ಗಾ ಯಥಾ ತಥಾ । ಪ್ರಾದುರ್ಭವನ್ತಿ ಯೇ ದೋಷಾ ದೃಷ್ಟತತ್ತ್ವಸ್ಯ ದೇಹಿನಃ ।। ೧೨.

ಈಗ ನಾನು ಸತ್ಯವನ್ನು ಕಂಡವರಿಗೆ ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಿಯಾಗುವ ದೋಷಗಳು ಬರುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಮಾನುಷ್ಯಾನ್ ವಿವಿಧಾನ್ ಕಾಮಾನ್ ಕಾಮಯೇತ ಋತುಂ ಸ್ತ್ರಿಯಃ। ವಿದ್ಯಾದಾನಫಲಞ್ಚೈವ ಉಪಸೃಷ್ಟಸ್ತು ಯೋಗವಿತ್ ।। ೧೨.

ಅವನು ಬೇರೆಬೇರೆ ಮಾನವ ಇಚ್ಛೆಗಳನ್ನು, ಕಾಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಮಹಿಳೆಯರನ್ನು, ಜ್ಞಾನಫಲವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ—ಇವು ಯೋಗಿಗೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗುವ ದೋಷಗಳಾಗಿವೆ.

ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಂ ಹವಿರ್ಯಜ್ಞಮೇತತ್ ಪ್ರಾಯತನಂ ತಥಾ। ಮಾಯಾಕರ್ಮ ಧನಂ ಸ್ವರ್ಗಮುಪಸೃಷ್ಟಸ್ತು ಕಾಂಕ್ಷತಿ ।। ೧೨.

ಅವನಿಗೆ ಅಗ್ನಿಹೋಮ, ಹವಿಸು, ಪುಣ್ಯಸ್ಥಳ, ಮಾಯಾಜಾಲ, ಧನ, ಸ್ವರ್ಗ ಇವುಗಳ ಆಸೆ ಬರುತ್ತದೆ—ಇವು ಯೋಗಿಗೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗುವ ದೋಷಗಳಾಗಿವೆ.

ಏಷ ಕರ್ಮಸು ಯುಕ್ತಸ್ತು ಸೋಽವಿದ್ಯಾವಶಮಾಗತಃ। ಉಪಸೃಷ್ಟನ್ತು ಜಾನೀಯಾದ್ವುದ್ಧ್ಯಾ ಚೈವ ವಿಸರ್ಜ್ಜಯೇತ್। ನಿತ್ಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಪರೋ ಯುಕ್ತ ಉಪಸರ್ಗಾತ್ ಪ್ರಮುಚ್ಯತೇ ।। ೧೨.

ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದಾಗ ಅಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ಅಡ್ಡಿಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ವಿವೇಕದಿಂದ ಬಿಟ್ಟುಬಿಡಬೇಕು. ಯಾವಾಗಲೂ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಇಟ್ಟು ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದರೆ, ಅವನು ಅಡ್ಡಿಗಳನ್ನು ದಾಟಬಹುದು.

ಜಿತಪ್ರತ್ಯುಪಸರ್ಗಸ್ಯ ಜಿತಶ್ವಾಸಸ್ಯ ದೇಹಿನಃ। ಉಪಸರ್ಗಾಃ ಪ್ರವರ್ತ್ತನ್ತೇ ಸಾತ್ತ್ವರಾಜಸತಾಮಸಾಃ ।। ೧೨.

ಯಾರು ಅಡ್ಡಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಉಸಿರನ್ನು ಜಯಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಅವರಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಅಡ್ಡಿಗಳು ಸತ್ವ, ರಜಸ್ ಮತ್ತು ತಮಸ್ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಉದಯಿಸುತ್ತವೆ.

ಪ್ರತಿಭಾಶ್ರವಣೇ ಚೈವ ನ ದೇವಾನಾಞ್ಚೈವ ದರ್ಶನಮ್। ಭ್ರಮಾವರ್ತಶ್ಚ ಇತ್ಯೇತೇ ಸಿದ್ಧಿಲಕ್ಷಣಸಂಜ್ಞಿತಾಃ ।। ೧೨.

ಪ್ರತಿಭೆ ಮತ್ತು ಶ್ರವಣದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ದರ್ಶನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಗೊಂದಲ ಮತ್ತು ತಿರುಗಾಟ—ಇವುಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಿಯ ಲಕ್ಷಣವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ವಿದ್ಯಾ ಕಾವ್ಯಂ ತಥಾ ಶಿಲ್ಪಂ ಸರ್ವಂ ವಾಚಾವೃತಾನಿ ತು। ವಿದ್ಯಾರ್ಥಾಶ್ಚೋಪತಿಷ್ಠನ್ತಿ ಪ್ರಭಾವಸ್ಯೈವ ಲಕ್ಷಣಮ್ ।। ೧೨.

ಜ್ಞಾನ, ಕಾವ್ಯ, ಕಲಾ—ಇವು ಎಲ್ಲವೂ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಆವೃತವಾಗಿವೆ; ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹುಡುಕುವವರು ಹತ್ತಿರ ಬರುತ್ತಾರೆ—ಇದು ಶಕ್ತಿಯ ಲಕ್ಷಣ.

ಶ್ರೃಣೋತಿ ಶಬ್ದಾನ್ ಶ್ರೋತವ್ಯಾನ್ ಯೋಜನಾನಾಂ ಶತಾದಪಿ। ಸರ್ವಜ್ಞಶ್ಚ ವಿಧಿಜ್ಞಶ್ಚ ಯೋಗೀ ಚೋನ್ಮತ್ತವದ್ಭವೇತ್ ।। ೧೨.

ಅವನು ನೂರಾರು ಸಂಗತಿಗಳಿಂದ ಬರುವ ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ; ಯೋಗಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿದವನಾಗಿ, ನಿಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಪಂಡಿತನಾಗಿ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹುಚ್ಚನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ.

ಯಕ್ಷರಾಕ್ಷಸಗನ್ಧರ್ವ್ವಾನ್ ವೀಕ್ಷತೇ ದಿವ್ಯಮಾನುಷಾನ್। ವೇತ್ತಿ ತಾಂಶ್ಚ ಮಹಾಯೋಗೀ ಉಪಸರ್ಗಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್ ।। ೧೨.

ಅವನು ಯಕ್ಷ, ರಾಕ್ಷಸ, ಗಂಧರ್ವ, ದೈವಿಕ ಮತ್ತು ಮಾನವ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ; ಮಹಾಯೋಗಿಗೆ ಇವುಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ಅಡ್ಡಿಯ ಲಕ್ಷಣ.

ದೇವದಾನವಗನ್ಧರ್ವಾನ್ ಋಷೀಂಶ್ಚಾಪಿ ತಥಾ ಪಿತೄನ್। ಪ್ರೇಕ್ಷತೇ ಸರ್ವತಶ್ಚೈವ ಉನ್ಮತ್ತಂ ತಂ ವಿನಿರ್ದ್ದಿಶೇತ್ ।। ೧೨.

ಅವನು ದೇವತೆಗಳು, ದಾನವರು, ಗಂಧರ್ವರು, ಋಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಪಿತೃಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ನೋಡುತ್ತಾನೆ; ಅಂತಹವನನ್ನು ಹುಚ್ಚನೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು.

ಭ್ರಮೇಣ ಭ್ರಾಮ್ಯತೇ ಯೋಗೀ ಚೋದ್ಯಮಾನೋಽನ್ತರಾತ್ಮನಾ। ಭ್ರಮೇಣ ಭ್ರಾನ್ತಬುದ್ಧೇಸ್ತು ಜ್ಞಾನಂ ಸರ್ವಂ ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ ।। ೧೨.

ಗೊಂದಲದಿಂದ ಯೋಗಿ ಅಲೆದಾಡುತ್ತಾನೆ, ಅವನ ಅಂತರಾತ್ಮವೇ ಅವನನ್ನು ಚಲಾಯಿಸುತ್ತದೆ; ಗೊಂದಲದಿಂದ ಬುದ್ಧಿ ಕುಂದಿದವನಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಜ್ಞಾನವೂ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ.