ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ಏವಂ ವೈ ನಿಯತಾಹಾರಃ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಪರಾಯಣಃ। ಜಿತ್ವಾ ಜಿತ್ವಾ ಸದಾ ಭೂಮಿಮಾರೋಹೇತ್ತು ಸದಾ ಮುನಿಃ ।। ೧೧.

ಹೀಗಾಗಿ, ಯಾರು ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ಆಹಾರ ಸೇವಿಸಿ, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿರುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಜಯಿಸಿ, ಸದಾ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಏರುತ್ತಾ, ಸದಾ ಮುನಿಯಾಗಿರಬೇಕು.

ಅಜಿತಾ ಹಿ ಮಹಾಭೂಮಿರ್ದೋಷಾನುತ್ಪಾದಯೇದ್ಬಹೂನ್ । ವಿವರ್ದ್ಧಯತಿ ಸಮ್ಮೋಹಂ ನ ರೋಹೇದಜಿತಾಂ ತತಃ ।। ೧೧.

ಯಾರಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಜಯಿಸಲಾಗಿಲ್ಲವೋ, ಅವರಿಗಾಗಿಯೇ ಈ ಮಹಾಭೂಮಿ ಅನೇಕ ದೋಷಗಳನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ; ಅದು ಮೋಹವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಜಯಿಸದವರು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಏರಬಾರದು.

ನಾಲೇನ ತು ಯಥಾ ತೋಯಂ ಯನ್ತ್ರೇಣೈವ ಬಲಾನ್ವಿತಃ। ಆಪಿಬೇತ ಪ್ರಯತ್ನೇನ ತಥಾ ವಾಯುಞ್ಜಿತಶ್ರಮಃ ।। ೧೧.

ಹೊರಳಿಯಿಂದ ನೀರನ್ನು ಯಂತ್ರದ ಸಹಾಯದಿಂದ ಎತ್ತುವಂತೆ, ಅದೇ ರೀತಿ ಶ್ರಮಪಟ್ಟು, ಉಸಿರನ್ನು ಒಳಗೆಳೆಯಬೇಕು.

ನಾಭ್ಯಾಂ ಚ ಹೃದಯೇ ಚೈವ ಕಣ್ಠೇ ಉರಸಿ ಚಾನನೇ। ನಾಸಾಗ್ರೇ ತು ತಥಾ ನೇತ್ರೇ ಭ್ರುವೋರ್ಮಧ್ಯೇಽಥ ಮೂರ್ದ್ಧನಿ ।। ೧೧.

ನಾಭಿಯಲ್ಲಿ, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ, ಗಂಟಲಿನಲ್ಲಿ, ಎದೆಯಲ್ಲಿ, ಬಾಯಲ್ಲಿ, ಮೂಗಿನ ತುದಿಯಲ್ಲಿ, ಕಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ, ಭ್ರೂಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಹಾಗು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ—

ಕಿಞ್ಚಿದೂರ್ದ್ಧ್ವಂ ಪರಸ್ಮಿಂಶ್ಚ ಧಾರಣಾ ಪರಮಾ ಸ್ಮೃತಾ। ಪ್ರಾಣಾಪಾನಸಮಾರೋಧಾತ್ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಃ ಸ ಕಥ್ಯತೇ ।। ೧೧.

ಇವುಗಳ ಸ್ವಲ್ಪ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲೂ, ಇನ್ನೂ ಮೇಲೂ, ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಧಾರಣೆಯೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಉಸಿರಿನ ಒಳಗೆಳೆಯುವ ಮತ್ತು ಹೊರಹಾಕುವ ನಿಯಂತ್ರಣದಿಂದ ಇದನ್ನು ಪ್ರಾಣಾಯಾಮವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಮನಸೋ ಧಾರಣಾ ಚೈವ ಧಾರಣೇತಿ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾ। ನಿವೃತ್ತಿ ರ್ವಿಷಯಾಣಾನ್ತು ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರಸ್ತು ಸಂಜ್ಞಿತಃ ।। ೧೧.

ಮನಸ್ಸನ್ನು ಒಂದೇ ಕಡೆ ನೆಟ್ಟು ಹಿಡಿಯುವುದನ್ನು ಧಾರಣೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಸರ್ವೇಷಾಂ ಸಮವಾಯೇ ತು ಸಿದ್ಧಿಃ ಸ್ಯಾದ್ಯೋಗಲಕ್ಷಣಾ। ತಯೋತ್ಪನ್ನಸ್ಯ ಯೋಗಸ್ಯ ಧ್ಯಾನಂ ವೈ ಸಿದ್ಧಿಲಕ್ಷಣಮ್। ಧ್ಯಾನಯುಕ್ತಃ ಸದಾ ಪಶ್ಯೇದಾತ್ಮಾನಂ ಸೂರ್ಯಚನ್ದ್ರವತ್ ।। ೧೧.

ಇವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಒಂದಾಗಿ ಬಂದಾಗ, ಯೋಗದ ಲಕ್ಷಣವಾದ ಸಿದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಹೀಗೆ ದೊರಕಿದ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನವೇ ಸಿದ್ಧಿಯ ಗುರುತು. ಸದಾ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವವನು ತನ್ನ ಆತ್ಮವನ್ನು ಸೂರ್ಯಚಂದ್ರರಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ.

ಸತ್ತ್ವಸ್ಯಾನುಪಪತ್ತೌ ತು ದರ್ಶನನ್ತು ನವ ವಿದ್ಯತೇ। ಅದೇಶಕಾಲಯೋಗಸ್ಯ ದರ್ಶನನ್ತು ನ ವಿದ್ಯತೇ ।। ೧೧.

ಶುದ್ಧತೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ದರ್ಶನವಾಗದು; ಸರಿಯಾದ ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಕಾಲ ಒಂದಾಗದೆ ಇದ್ದರೆ ದರ್ಶನವಾಗದು.

ಅಗ್ನ್ಯಭ್ಯಾಶೇ ವನೇ ವಾಪಿ ಶುಷ್ಕಪರ್ಣಚಯೇ ತಥಾ। ಜನ್ತುವ್ಯಾಪ್ತೇ ಶ್ಮಶಾನೇ ವಾ ಜೀರ್ಣಗೋಷ್ಠೇ ಚತುಷ್ಪಥೇ ।। ೧೧.

ಅಗ್ನಿಯ ಹತ್ತಿರ, ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ, ಒಣ ಎಲೆಗಳ ಗುಡ್ಡದ ಮೇಲೆ, ಜಂತುಗಳು ತುಂಬಿರುವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ, ಶ್ಮಶಾನದಲ್ಲಿ, ಹಾಳಾದ ಗೋಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ, ಅಥವಾ ದಾರಿಗಳ ಚೌಕದಲ್ಲಿ—

ಸಶಬ್ದೇ ಸಭಯೇ ವಾಪಿ ಚೈತ್ಯವಲ್ಮೀಕಸಂಚಯೇ। ಉದಪಾನೇ ತಥಾ ನದ್ಯಾನ್ನ ಬಾಧಾತಃ ಕದಾಚನ ।। ೧೧.

ಶಬ್ದ ತುಂಬಿರುವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ, ಭಯಕರವಾದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ, ಚೈತ್ಯ ಅಥವಾ ಹುಳುಗೂಡುಗಳ ಗುಡ್ಡದಲ್ಲಿ, ಬಾವಿಯ ಹತ್ತಿರ, ನದಿಯ ಬಳಿ, ಅಡ್ಡಿಯಾಗುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಯಾವಾಗಲೂ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಬಾರದು.

ಕ್ಷುಧಾವಿಷ್ಸ್ತಥಾಽಪ್ರಿತೋ ನ ಚ ವ್ಯಾಕುಲಚೇತನಃ। ಯುಞ್ಜೀತ ಪರಮಂ ಧ್ಯಾನಂ ಯೋಗೀ ಧ್ಯಾನಪರಃ ಸದಾ ।। ೧೧.

ಹಸಿವಿನಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿರುವವನು, ವಿಷಪಾನ ಮಾಡಿದವನು, ಅಥವಾ ಮನಸ್ಸು ಚಂಚಲವಾಗಿರುವವನು, ಪರಮ ಧ್ಯಾನವನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು; ಯೋಗಿಯು ಸದಾ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರಬೇಕು.

ಏತಾನ್ ದೋಷಾನ್ ವಿನಿಶ್ಚಿತ್ಯ ಪ್ರಮಾದಾದ್ಯೋ ಯುನಕ್ತಿ ವೈ। ತಸ್ಯ ದೋಷಾಃ ಪ್ರಕುಪ್ಯನ್ತಿ ಶರೀರೇ ವಿಘ್ನಕಾರಕಾಃ ।। ೧೧.

ಈ ದೋಷಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿ, ಯಾರು ಅಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ಅವರ ದೋಷಗಳು ದೇಹದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ, ಅಡ್ಡಿಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ.

ಜಡತ್ವಂ ಬಧಿರತ್ವಂ ಚ ಮೂಕತ್ವಂ ಚಾಧಿಗಚ್ಛತಿ। ಅನ್ಧತ್ವಂ ಸ್ಮೃತಿಲೋಪಶ್ಚ ಜರಾ ರೋಗಸ್ತಥೈವ ಚ ।। ೧೧.

ಅವನಿಗೆ ಜಡತೆ, ಕಿವಿಯ ಕುರುಡುತನ, ಮೂಕತೆ, ಕಣ್ಣಿನ ಕುರುಡುತನ, ಸ್ಮರಣಶಕ್ತಿ ಹಾನಿ, ವೃದ್ಧಾಪ್ಯ ಮತ್ತು ರೋಗಗಳು ಬರುತ್ತವೆ.

ತಸ್ಯ ದೋಷಾಃ ಪ್ರಕುಪ್ಯನ್ತಿ ಅಜ್ಞಾನಾದ್ಯೋ ಯುನಕ್ತಿ ವೈ। ತಸ್ಮಾಜ್ಜ್ಞಾನೇನ ಶುದ್ಧೇನ ಯೋಗೀ ಯುಞ್ಜೇತ್ಸಮಾಹಿತಃ ।। ೧೧.

ಅವನಿಗೆ ದೋಷಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ತೊಂದರೆ ನೀಡುತ್ತವೆ, ಯಾಕಂದರೆ ಅವನು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯೋಗಿಯು ಶುದ್ಧ ಜ್ಞಾನದಿಂದ, ಏಕಾಗ್ರತೆಯಿಂದ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಬೇಕು.

ಅಪ್ರಮತ್ತಃ ಸದಾ ಚೈವ ನ ದೋಷಾನ್ ಪ್ರಾಪ್ರುಯಾತ್ ವ್ಕಚಿತ್ । ತೇಷಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ದೋಷಾಣಾಂ ಚ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್। ಯಥಾ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ತೇ ದೋಷಾಃ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಸಮುತ್ಥಿತಾಃ ।। ೧೧.

ಯಾರು ಸದಾ ಜಾಗರೂಕರಾಗಿರುತ್ತಾರೋ, ಅವರಿಗೆ ಯಾವಾಗಲೂ ದೋಷಗಳು ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ದೋಷಗಳು ಹೇಗೆ ಬರುತ್ತವೆಯೋ, ಅವುಗಳ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ನಾನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಸ್ನಿಗ್ಧಾಂ ಯವಾಗೂಮತ್ಯುಷ್ಣಾಂ ಭುಕ್ತ್ವಾಂ ತತ್ರಾವಧಾರಯೇತ್ । ಏತೇನ ಕ್ರಮಯೋಗೇನ ವಾತಗುಲ್ಮಂ ಪ್ರಶಾಮ್ಯತಿ ।। ೧೧.

ಬೆಚ್ಚಗಿನ, ತುಪ್ಪದಂತಹ ಯವದ ಗಂಜಿಯನ್ನು ಸೇವಿಸಿ, ಅಲ್ಲಿಯೇ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು; ಈ ಕ್ರಮದಿಂದ ವಾತದ ಉಬ್ಬು ಶಾಂತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಗುದಾವರ್ತ್ತಪ್ರತೀಕಾರಮಿದಂ ಕುರ್ಯ್ಯಾಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್। ಭುಕ್ತ್ವಾ ದಧಿ ಯವಾಗೂರ್ವಾ ವಾಯುರೂರ್ದ್ಧ್ವಂ ತತೋ ವ್ರಜೇತ ।। ೧೧.

ಗುದಾವರ್ತದ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗೆ ಇದನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು; ಮೊದಲು ಮೊಸರು ಅಥವಾ ಯವದ ಗಂಜಿ ಸೇವಿಸಿದ ಮೇಲೆ, ವಾಯು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ.

ವಾಯುಗ್ರಂಥಿಂ ತತೋ ಭಿತ್ತ್ವಾ ವಾಯುದೇಶೇ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್ । ತಥಾಪಿ ನ ವಿಶೇಷಃ ಸ್ಯಾದ್ಧಾರಣಾಂ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಧಾರಯೇತ್ ।। ೧೧.

ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಗಾಳಿಯ ಬಂಧನವನ್ನು ಮುರಿದು, ಅದನ್ನು ಗಾಳಿಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಬಳಸಬೇಕು; ಆದರೆ ಇದರಿಂದ ವಿಶೇಷ ಫಲವಿಲ್ಲ—ಧಾರಣೆಯನ್ನು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಇರಿಸಬೇಕು.

ಯುಞ್ಜಾನಸ್ಯ ತನುಂ ತಸ್ಯ ಸತ್ತವಸ್ಥಸ್ಯೈವ ದೇಹಿನಃ। ಗುದಾವರ್ತ್ತಪ್ರತೀಘಾತೇ ಏತತ್ ಕುರ್ಯ್ಯಾಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್ ।। ೧೧.

ಯಾರು ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ, ಅವರ ದೇಹ ಶುದ್ಧವಾಗಿದ್ದರೆ, ಗುದದ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಿಯಾಗಿದ್ದರೆ, ಅದನ್ನು ಸೂಕ್ತವಾಗಿ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಕೊಡಬೇಕು.

ಸರ್ವಗಾತ್ರಪ್ರಕಮ್ಪೇನ ಸಮಾರಬ್ಧಸ್ಯ ಯೋಗಿನಃ । ಇಮಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ಕುರ್ವ್ವೀತ ತಯಾ ಸಂಪದ್ಯತೇ ಸುಖೀ ।। ೧೧.

ಯೋಗಿ ಅಭ್ಯಾಸ ಆರಂಭಿಸಿದಾಗ ದೇಹದ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳು ಕಂಪಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಈ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು; ಇದರಿಂದ ಅವನು ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಮನಸಾ ಯದ್ವ್ರತಂ ಕಿಞ್ಚಿದ್ವಿಷ್ಟಮ್ಭೀಕೃತ್ಯ ಧಾರಯೇತ್। ಉರೋದ್ಧಾತೇ ಉರಃಸ್ಥಾನಂ ಕಣ್ಠದೇಶೇ ಚ ಧಾರಯೇತ್ ।। ೧೧.

ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಯಾವ ವ್ರತವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರೂ ಅದನ್ನು ದೃಢವಾಗಿ ಹಿಡಿಯಬೇಕು; ಉರಿಯು ಎತ್ತಿದಾಗ, ಧಾರಣೆಯನ್ನು ಉರಿ ಭಾಗದಲ್ಲಿಯೂ, ಗಂಟಲಲ್ಲಿಯೂ ಇರಿಸಬೇಕು.

ತ್ವಚೋಽವಧಾತೇ ತಾಂ ವಾಚಿ ಬಾಧಿರ್ಯೇ ಶ್ರೋತ್ರಯೋಸ್ತಥಾ। ಜಿಹ್ವಾಸ್ಥಾನೇ ತೃಷಾರ್ತ್ತಸ್ತು ಅಗ್ರೇ ಸ್ನೇಹಾಂಶ್ಚ ತನ್ತುಭಿಃ। ಫಲಂ ವೈ ಚಿನ್ತಯೇದ್ಯೋಗೀ ತತಃ ಸಂಪದ್ಯತೇ ಸುಖೀ ।। ೧೧.

ಚರ್ಮ ಎತ್ತಿದಾಗ, ಅದನ್ನು ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಇರಿಸಬೇಕು; ಕಿವಿಗೆ ಶಬ್ದ ಕೇಳಿಸದಿದ್ದರೆ, ಧಾರಣೆಯನ್ನು ಕಿವಿಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಬೇಕು; ನಾಲಿಗೆಯಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ದಾಹವಿದ್ದರೆ, ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಎಣ್ಣೆಯನ್ನು ಹಾರದ ಮೂಲಕ ಹಾಕಬೇಕು; ಯೋಗಿ ಫಲವನ್ನು ಚಿಂತಿಸಬೇಕು, ಇದರಿಂದ ಅವನು ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಕ್ಷಯೇ ಕುಷ್ಠೇ ಸಕೀಲಾಸೇ ಧಾರಯೇತ್ಸರ್ವಸಾತ್ವಿಕೀಮ್। ಯಸ್ಮಿನ್ ಯಸ್ಮಿನ್ ರಜೋದೇಶೇ ತಸ್ಮಿನ್ ಯುಕ್ತೋ ವಿನಿರ್ದ್ದಿಶೇತ್ ।। ೧೧.

ಕ್ಷಯ, ಕುಷ್ಠ, ಅಥವಾ ಚರ್ಮದ ರೋಗಗಳಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲ ಶುದ್ಧ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯಬೇಕು; ಯಾವ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಿರಿಕಿರಿ ಇದ್ದರೂ, ಅದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಕೊಡಬೇಕು.

ಯೋಗೋತ್ಪನ್ನಸ್ಯ ವಿಪ್ರಸ್ಯ ಇದಂ ಕುರ್ಯಾಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್। ವಂಶಕೀಲೇನ ಮೂರ್ದ್ಧಾನಂ ಧಾರಯಾಣಸ್ಯ ತಾಡಯೇತ್। ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಕೀಲಂ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪ್ಯ ಕಾಷ್ಠಂ ಕಾಷ್ಠೇನ ತಾಡಯೇತ್ ।। ೧೧.

ಯೋಗವನ್ನು ಪಡೆದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಈ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು: ಬಿದಿರಿನ ಕೀಲು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಇಟ್ಟು, ಮರದ ತುಂಡಿನಿಂದ ಅದನ್ನು ತಟ್ಟಬೇಕು.

ಭಯಭೀತಸ್ಯ ಸಾ ಸಂಜ್ಞಾ ತತಃ ಪ್ರತ್ಯಾಗಮಿಷ್ಯತಿ। ಅಥ ವಾ ಲುಪ್ತಸಂಜ್ಞಸ್ಯ ಹಸ್ತಾಭ್ಯಾಂ ತತ್ರ ಧಾರಯೇತ್ ।। ೧೧.

ಭಯದಿಂದ ಭಯಗೊಂಡವನಿಗೆ, ಹಿತಚೇತನ ಮರಳಿ ಬರುತ್ತದೆ; ಅಥವಾ, ಚೇತನ ಕಳೆದುಕೊಂಡವನಿಗೆ, ಕೈಗಳಿಂದ ಆ ಭಾಗವನ್ನು ಒತ್ತಬೇಕು.

ಪ್ರತಿಲಭ್ಯ ತತಃ ಸಂಜ್ಞಾಂ ಧಾರಣಾಂ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಧಾರಯೇತ್। ಸ್ರಿಗ್ಧಮಲ್ಪಂ ಚ ಭುಞ್ಜೀತ ತತಃ ಸಂಪದ್ಯತೇ ಸುಖೀ ।। ೧೧.

ಚೇತನ ಮರಳಿದ ಮೇಲೆ, ಧಾರಣೆಯನ್ನು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಇರಿಸಬೇಕು; ಸ್ವಲ್ಪ ಎಣ್ಣೆಯುಳ್ಳ ಆಹಾರ ಸೇವಿಸಬೇಕು, ಇದರಿಂದ ಅವನು ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಅಮಾನುಷೇಣ ಸತ್ತ್ವೇನ ಯದಾ ಬುಧ್ಯತಿ ಯೋಗವಿತ್ । ದಿವಂ ಚ ಪೃಥಿವೀಞ್ಚೈವ ವಾಯುಮಗ್ನಿಂ ಚ ಧಾರಯೇತ್ ।। ೧೧.

ಯೋಗವನ್ನು ತಿಳಿದವನು ಮಾನವಾತೀತ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡಾಗ, ಆಕಾಶ, ಭೂಮಿ, ಗಾಳಿ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಹಿಡಿಯಬೇಕು.

ಪ್ರಾಣಾಯಾಮೇನ ತತ್ಸರ್ವಂ ದಹ್ಯಮಾನಂ ವಶೀಭವೇತ್। ಅಥಾಪಿ ಪ್ರವಿಶೇದ್ದೇಹಂ ತತಸ್ತಂ ಪ್ರತಿಷೇಧಯೇತ್ ।। ೧೧.

ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದಿಂದ, ಎಲ್ಲ ಸುಡುವುದನ್ನೂ ತನ್ನ ವಶಕ್ಕೆ ತರುವನು; ಅಥವಾ, ದೇಹದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರೆ, ಅದನ್ನು ತಡೆಯಬೇಕು.

ತತಃ ಸಂಸ್ತಭ್ಯ ಯೋಗೇನ ಧಾರಯಾನಸ್ಯ ಮೂರ್ದ್ಧಾನಿ। ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಾಗ್ನಿನಾ ದಗ್ಧಂ ತತ್ಸರ್ವಂ ವಿಲಯಂ ವ್ರಜೇತ್ ।। ೧೧.

ನಂತರ, ಯೋಗದಿಂದ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಹಿಡಿದಾಗ, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಸುಟ್ಟಿರುವದು ಎಲ್ಲವೂ ಲಯವಾಗುತ್ತದೆ.