ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ಪ್ರಯೋಜನಾನಿ ಚತ್ವಾರಿ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಸ್ಯ ವಿದ್ಧಿವೈ। ಶಾನ್ತಿಃ ಪ್ರಶಾನ್ತಿರ್ದೀಪ್ತಿಶ್ಚ ಪ್ರಸಾದಶ್ಚ ಚತುಷ್ಟಯಮ್ ।। ೧೧.

ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದ ನಾಲ್ಕು ಉದ್ದೇಶಗಳಿವೆ ಎಂದು ತಿಳಿ: ಶಾಂತಿ, ಗಂಭೀರ ಶಾಂತಿ, ಪ್ರಕಾಶ ಮತ್ತು ಸ್ಪಷ್ಟತೆ—ಈ ನಾಲ್ಕು.

ಘೋರಾಕಾರಶಿವಾನಾನ್ತು ಕರ್ಮಣಾಂ ಫಲಸಮ್ಭವಮ್। ಸ್ವಯಂಕೃತಾನಿ ಕಾಲೇನ ಇಹಾಮುತ್ರ ಚ ದೇಹಿನಾಮ್ ।। ೧೧.

ಭಯಾನಕವಾದ ಅಥವಾ ಶುಭವಾದ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲಗಳು, ದೇಹವಂತರು ತಾವು ಮಾಡಿದ ಕಾರ್ಯಗಳಿಂದ, ಸರಿಯಾದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಬರುತ್ತವೆ.

ಪಿತೃಮಾತೃ ಪ್ರದುಷ್ಟಾನಾಂ ಜ್ಞಾತಿಸಮ್ಬನ್ಧಿಸಙ್ಕರೈಃ। ಕ್ಷಪಣಂ ಹಿ ಕಷಾಯಾಣಾಂ ಪಾಪಾನಾಂ ಶಾನ್ತಿರುಚ್ಯತೇ ।। ೧೧.

ತಂದೆ ತಾಯಿ ಅಥವಾ ಬಂಧುಗಳಿಗೆ ತಪ್ಪು ಮಾಡಿದವರಿಗೂ, ಕುಟುಂಬ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಹಾಳು ಮಾಡಿದವರಿಗೂ, ಪಾಪದ ಕಳಂಕವನ್ನು ದೂರಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ದುಷ್ಟತನವನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುವುದೇ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಲೋಭಮಾನಾತ್ಮಕಾನಾಂ ಹಿ ಪಾಪಾನಾಮಪಿ ಸಂಯಮಃ । ಇಹಾಮುತ್ರ ಹಿತಾರ್ಥಾಯ ಪ್ರಶಾನ್ತಿಸ್ತಪ ಉಚ್ಯತೇ ।। ೧೧.

ಹೆಚ್ಚು ಲೋಭ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಪಾಪ ಮಾಡಿದವರಿಗೆ, ಆತ್ಮನಿಗ್ರಹವೇ ತಪಸ್ಸು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಅವರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಶಾಂತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.

ಸೂರ್ಯೇನ್ದುಗ್ರಹತಾರಾಣಾಂ ತುಲ್ಯಸ್ತು ವಿಷಯೋ ಭವೇತ್। ಋಷೀಣಾಞ್ಚ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾನಾಂ ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನಸಮ್ಪದಾಮ್ ।। ೧೧.

ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ, ಗ್ರಹಗಳು ಮತ್ತು ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಪ್ರಪಂಚವು, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವಿವೇಕದ ಸಂಪತ್ತಿರುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಋಷಿಗಳಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಅಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಅತೀತಾನಾಗತಾನಾಞ್ಚ ದರ್ಶನಂ ಸಾಮ್ಪ್ರತಸ್ಯ ಚ । ಬುದ್ಧಸ್ಯ ಸಮತಾಂ ಯಾನ್ತಿ ದೀಪ್ತಿಃ ಸ್ಯಾತ್ತಪ ಉಚ್ಯತೇ ।। ೧೧.

ಹಿಂದಿನದು, ಮುಂದಿನದು ಮತ್ತು ಈಗಿನದು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಮಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ನೋಡುವವನಿಗೆ, ಆ ಪ್ರಕಾಶವೇ ತಪಸ್ಸು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣೀನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾಂಶ್ಚ ಮನಃ ಪಞ್ಚ ಚ ಮಾರುತಾನ್ । ಪ್ರಸಾದಯತಿ ಯೇನಾಸೌ ಪ್ರಸಾದ ಇತಿ ಸಂಜ್ಞಿತಃ ।। ೧೧.

ಯಾವುದರಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಅವುಗಳ ವಿಷಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಐದು ಪ್ರಾಣವಾಯುಗಳು ಶಾಂತವಾಗುತ್ತವೆಯೋ, ಅದನ್ನು ಶಾಂತಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಇತ್ಯೇಷ ಧರ್ಮಃ ಪ್ರಥಮಃ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಶ್ಚತುರ್ವಿಧಃ। ಸನ್ನಿಕೃಷ್ಟಫಲೋ ಜ್ಞೇಯಃ ಸದ್ಯಃಕಾಲಪ್ರಸಾದಜಃ ।। ೧೧.

ಇದು ಮೊದಲ ಧರ್ಮ; ನಾಲ್ಕು ವಿಧದ ಉಸಿರಾಟದ ನಿಯಮವನ್ನು ತಕ್ಷಣ ಫಲ ನೀಡುವ ಮತ್ತು ತಕ್ಷಣ ಶಾಂತಿ ಉಂಟುಮಾಡುವ ವಿಧಾನವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಅತ ಊರ್ದ್ಧ್ವಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್। ಆಸನಂ ಚ ಯಥಾತತ್ತ್ವಂ ಯುಞ್ಜತೋ ಯೋಗಮೇವ ಚ ।। ೧೧.

ಈಗ ನಾನು ಉಸಿರಾಟದ ನಿಯಮದ ಲಕ್ಷಣ, ಸರಿಯಾದ ಆಸನ ಮತ್ತು ಯೋಗವನ್ನು ಹೇಗೆ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಓಙ್ಕಾರಂ ಪ್ರಥಮಂ ಕೃತ್ವಾ ಚನ್ದ್ರಸೂಯೌಂ ಪ್ರಣಮ್ಯ ಚ। ಆಸನಂ ಸ್ವಸ್ತಿಕಂ ಕೃತ್ವಾ ಪಝಮರ್ದ್ಧಾಸನನ್ತಥಾ ।। ೧೧.

ಮೊದಲು ಓಂ ಎಂಬ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಿ, ಚಂದ್ರನಿಗೂ ಸೂರ್ಯನಿಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಸ್ವಸ್ತಿಕಾಸನ ಅಥವಾ ಅರ್ಧಪದ್ಮಾಸನವನ್ನು ಹಿಡಿಯಬೇಕು.

ಸಮಜಾನುರೇಕಜಾನುರುತ್ತಾನಃ ಸುಸ್ಥಿತೋಽಪಿ ಚ। ಸಮೋ ದೃಢಾಸನೋ ಭೂತ್ವಾ ಸಂಹೃತ್ಯ ಚರಣಾವುಭೌ ।। ೧೧.

ಎರಡು ಮೊಣಕಾಲುಗಳು ಸಮವಾಗಿ, ಒಂದು ಮೊಣಕಾಲು ಮೇಲಕ್ಕೆ, ದೇಹವನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಇಟ್ಟು, ಆಸನವನ್ನು ದೃಢವಾಗಿ ಮಾಡಿ, ಎರಡೂ ಕಾಲುಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಬೇಕು.

ಸಂವೃತಾಸ್ಯೋಽವಬದ್ಧಾಕ್ಷ ಉರೋ ವಿಷ್ಟಭ್ಯ ಚಾಗ್ರತಃ। ಪಾರ್ಷ್ಣಿಭ್ಯಾಂ ವೃಷಣೇ ಛಾದ್ಯ ತಥಾ ಪ್ರಜನನಂ ತತಃ ।। ೧೧.

ಬಾಯಿ ಮುಚ್ಚಿ, ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಇಟ್ಟು, ಹೃದಯವನ್ನು ಮುಂದಕ್ಕೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿ, ಹೀಲಿನಿಂದ ವೃಷಣಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಪ್ರಜನನಾಂಗವನ್ನು ಮುಚ್ಚಬೇಕು.

ಕಿಞ್ಚಿದುನ್ನಾಮಿತಶಿರಾಃ ಶಿರೋ ಗ್ರೀವಾಂ ತಥೈವ ಚ। ಸಮ್ಪ್ರೇಕ್ಷ್ಯ ನಾಸಿಕಾಗ್ರಂ ಸ್ವಂ ದಿಶಶ್ಚಾನವಲೋಕಯನ್ ।। ೧೧.

ತಲೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿ, ಕುತ್ತಿಗೆಯೂ ಹಾಗೆ, ತನ್ನ ಮೂಗಿನ ತುದಿಯನ್ನು ನೋಡುವಂತೆ, ಬೇರೆ ದಿಕ್ಕುಗಳೆಡೆಗೆ ನೋಡದೆ ಇರಬೇಕು.

ತಮಃ ಪ್ರಚ್ಛಾದ್ಯ ರಜಸಾ ರಜಃ ಸತ್ತ್ವೇನ ಚ್ಛಾದಯೇತ್ । ತತಃ ಸತ್ತ್ವಸ್ಥಿತೋ ಭೂತ್ವಾ ಯೋಗಂ ಯುಞ್ಜನ್ ಸಮಾಹಿತಃ ।। ೧೧.

ಅಂಧಕಾರವನ್ನು ರಜೋಗುಣದಿಂದ, ರಜೋಗುಣವನ್ನು ಸತ್ವದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿ, ನಂತರ ಶುದ್ಧಸತ್ವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗಿ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ಏಕಾಗ್ರಗೊಳಿಸಿ ಯೋಗವನ್ನು ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಬೇಕು.

ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣೀನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾಂಶ್ಚ ಮನಃ ಪಞ್ಚ ಸ ಮಾರುತಾನ್। ವಿಗೃಹ್ಯ ಸಮವಾಯೇವ ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರಮುಪಕ್ರಮೇತ್ ।। ೧೧.

ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಅವುಗಳ ವಿಷಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಐದು ಪ್ರಾಣವಾಯುಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ, ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿದಂತೆ, ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಬೇಕು.

ಯಸ್ತು ಪ್ರತ್ಯಾಹರೇತ್ ಕಾಮಾನ್ ಕೂರ್ಮೋಽಙ್ಗಾನೀವ ಸರ್ವತಃ। ತಥಾತ್ಮರತಿರೇಕಸ್ಥಃ ಪಶ್ಯತ್ಯಾತ್ಮಾನಮಾತ್ಮನಿ ।। ೧೧.

ಯಾರು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಕಾಮಗಳಿಂದ ಹಿಂಪಡೆಯುತ್ತಾರೋ, ಆಮೆಯು ತನ್ನ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಒಳಗೆ ಸೆಳೆಯುವಂತೆ, ಅವರು ಆತ್ಮಾನಂದದಲ್ಲಿ ಏಕಾಗ್ರರಾಗಿ, ತಮ್ಮೊಳಗೆ ಆತ್ಮವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ.

ಪೂರಯಿತ್ವಾ ಶರೀರನ್ತು ಸ ಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರಂ ಶುಚಿಃ। ಆಕಣ್ಠನಾಭಿಯೋಗೇನ ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರಮುಪಕ್ರಮೇತ್ ।। ೧೧.

ಉಸಿರನ್ನು ಗಂಟಲುಮಟ್ಟಿಗೆ ತುಂಬಿ, ದೇಹವನ್ನು ಒಳಗೆ ಹೊರಗೆ ಶುದ್ಧವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಬೇಕು.

ಕಲಾಮಾತ್ರಸ್ತು ವಿಜ್ಞೇಯೋ ನಿಮೇಷೋನ್ಮೇಷ ಏವ ಚ। ತಥಾ ದ್ವಾದಶಮಾತ್ರಸ್ತು ಪ್ರಾಣಾಯಾಮೋ ವಿಧೀಯತೇ ।। ೧೧.

ಒಂದು ಕಾಲಾಮಾತ್ರ ಎಂದರೆ ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚುವುದು ಅಥವಾ ತೆರೆಯುವ ಸಮಯ. ಹೀಗೆ, ಹನ್ನೆರಡು ಕಾಲಾಮಾತ್ರ ಉಸಿರಾಟದ ನಿಯಮ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಧಾರಣಾ ದ್ವಾದಶಾಯಾಮೋ ಯೋಗೋ ವೈ ಧಾರಣಾದ್ವಯಮ್। ತಥಾ ವೈ ಯೋಗಯುಕ್ತಶ್ಚ ಐಶ್ವರ್ಯಂ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ । ವೀಕ್ಷತೇ ಪರಮಾತ್ಮಾನಂ ದೀಪ್ಯಮಾನಂ ಸ್ವತೇಜಸಾ ।। ೧೧.

ಹನ್ನೆರಡು ಉಸಿರಾಟದ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ ಧಾರಣೆ, ಅದರ ದ್ವಿಗುಣವಾದ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ ಯೋಗ. ಹೀಗೆ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದವನು ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಸ್ವಂತ ಪ್ರಕಾಶದಿಂದ ಹೊಳೆಯುವ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ.

ಪ್ರಾಣಾಯಾಮೇನ ಯುಕ್ತಸ್ಯ ವಿಪ್ರಸ್ಯ ನಿಯತಾತ್ಮನಃ। ಸರ್ವೇ ದೋಷಾಃ ಪ್ರಣಶ್ಯನ್ತಿ ಸತ್ತ್ವಸ್ಥಶ್ಚೈವ ಜಾಯತೇ ।। ೧೧.

ಯಾರು ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡು, ಮನಸ್ಸನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿಕೊಂಡು, ಸದಾ ಶಾಂತ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಇರುತ್ತಾರೋ, ಅವರ ಎಲ್ಲಾ ದೋಷಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅವರು ಶುದ್ಧತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರರಾಗುತ್ತಾರೆ.

ಏವಂ ವೈ ನಿಯತಾಹಾರಃ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಪರಾಯಣಃ। ಜಿತ್ವಾ ಜಿತ್ವಾ ಸದಾ ಭೂಮಿಮಾರೋಹೇತ್ತು ಸದಾ ಮುನಿಃ ।। ೧೧.

ಹೀಗಾಗಿ, ಯಾರು ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ಆಹಾರ ಸೇವಿಸಿ, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿರುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಜಯಿಸಿ, ಸದಾ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಏರುತ್ತಾ, ಸದಾ ಮುನಿಯಾಗಿರಬೇಕು.

ಅಜಿತಾ ಹಿ ಮಹಾಭೂಮಿರ್ದೋಷಾನುತ್ಪಾದಯೇದ್ಬಹೂನ್ । ವಿವರ್ದ್ಧಯತಿ ಸಮ್ಮೋಹಂ ನ ರೋಹೇದಜಿತಾಂ ತತಃ ।। ೧೧.

ಯಾರಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಜಯಿಸಲಾಗಿಲ್ಲವೋ, ಅವರಿಗಾಗಿಯೇ ಈ ಮಹಾಭೂಮಿ ಅನೇಕ ದೋಷಗಳನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ; ಅದು ಮೋಹವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಜಯಿಸದವರು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಏರಬಾರದು.

ನಾಲೇನ ತು ಯಥಾ ತೋಯಂ ಯನ್ತ್ರೇಣೈವ ಬಲಾನ್ವಿತಃ। ಆಪಿಬೇತ ಪ್ರಯತ್ನೇನ ತಥಾ ವಾಯುಞ್ಜಿತಶ್ರಮಃ ।। ೧೧.

ಹೊರಳಿಯಿಂದ ನೀರನ್ನು ಯಂತ್ರದ ಸಹಾಯದಿಂದ ಎತ್ತುವಂತೆ, ಅದೇ ರೀತಿ ಶ್ರಮಪಟ್ಟು, ಉಸಿರನ್ನು ಒಳಗೆಳೆಯಬೇಕು.

ನಾಭ್ಯಾಂ ಚ ಹೃದಯೇ ಚೈವ ಕಣ್ಠೇ ಉರಸಿ ಚಾನನೇ। ನಾಸಾಗ್ರೇ ತು ತಥಾ ನೇತ್ರೇ ಭ್ರುವೋರ್ಮಧ್ಯೇಽಥ ಮೂರ್ದ್ಧನಿ ।। ೧೧.

ನಾಭಿಯಲ್ಲಿ, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ, ಗಂಟಲಿನಲ್ಲಿ, ಎದೆಯಲ್ಲಿ, ಬಾಯಲ್ಲಿ, ಮೂಗಿನ ತುದಿಯಲ್ಲಿ, ಕಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ, ಭ್ರೂಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಹಾಗು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ—

ಕಿಞ್ಚಿದೂರ್ದ್ಧ್ವಂ ಪರಸ್ಮಿಂಶ್ಚ ಧಾರಣಾ ಪರಮಾ ಸ್ಮೃತಾ। ಪ್ರಾಣಾಪಾನಸಮಾರೋಧಾತ್ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಃ ಸ ಕಥ್ಯತೇ ।। ೧೧.

ಇವುಗಳ ಸ್ವಲ್ಪ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲೂ, ಇನ್ನೂ ಮೇಲೂ, ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಧಾರಣೆಯೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಉಸಿರಿನ ಒಳಗೆಳೆಯುವ ಮತ್ತು ಹೊರಹಾಕುವ ನಿಯಂತ್ರಣದಿಂದ ಇದನ್ನು ಪ್ರಾಣಾಯಾಮವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಮನಸೋ ಧಾರಣಾ ಚೈವ ಧಾರಣೇತಿ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾ। ನಿವೃತ್ತಿ ರ್ವಿಷಯಾಣಾನ್ತು ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರಸ್ತು ಸಂಜ್ಞಿತಃ ।। ೧೧.

ಮನಸ್ಸನ್ನು ಒಂದೇ ಕಡೆ ನೆಟ್ಟು ಹಿಡಿಯುವುದನ್ನು ಧಾರಣೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಸರ್ವೇಷಾಂ ಸಮವಾಯೇ ತು ಸಿದ್ಧಿಃ ಸ್ಯಾದ್ಯೋಗಲಕ್ಷಣಾ। ತಯೋತ್ಪನ್ನಸ್ಯ ಯೋಗಸ್ಯ ಧ್ಯಾನಂ ವೈ ಸಿದ್ಧಿಲಕ್ಷಣಮ್। ಧ್ಯಾನಯುಕ್ತಃ ಸದಾ ಪಶ್ಯೇದಾತ್ಮಾನಂ ಸೂರ್ಯಚನ್ದ್ರವತ್ ।। ೧೧.

ಇವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಒಂದಾಗಿ ಬಂದಾಗ, ಯೋಗದ ಲಕ್ಷಣವಾದ ಸಿದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಹೀಗೆ ದೊರಕಿದ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನವೇ ಸಿದ್ಧಿಯ ಗುರುತು. ಸದಾ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವವನು ತನ್ನ ಆತ್ಮವನ್ನು ಸೂರ್ಯಚಂದ್ರರಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ.

ಸತ್ತ್ವಸ್ಯಾನುಪಪತ್ತೌ ತು ದರ್ಶನನ್ತು ನವ ವಿದ್ಯತೇ। ಅದೇಶಕಾಲಯೋಗಸ್ಯ ದರ್ಶನನ್ತು ನ ವಿದ್ಯತೇ ।। ೧೧.

ಶುದ್ಧತೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ದರ್ಶನವಾಗದು; ಸರಿಯಾದ ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಕಾಲ ಒಂದಾಗದೆ ಇದ್ದರೆ ದರ್ಶನವಾಗದು.

ಅಗ್ನ್ಯಭ್ಯಾಶೇ ವನೇ ವಾಪಿ ಶುಷ್ಕಪರ್ಣಚಯೇ ತಥಾ। ಜನ್ತುವ್ಯಾಪ್ತೇ ಶ್ಮಶಾನೇ ವಾ ಜೀರ್ಣಗೋಷ್ಠೇ ಚತುಷ್ಪಥೇ ।। ೧೧.

ಅಗ್ನಿಯ ಹತ್ತಿರ, ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ, ಒಣ ಎಲೆಗಳ ಗುಡ್ಡದ ಮೇಲೆ, ಜಂತುಗಳು ತುಂಬಿರುವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ, ಶ್ಮಶಾನದಲ್ಲಿ, ಹಾಳಾದ ಗೋಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ, ಅಥವಾ ದಾರಿಗಳ ಚೌಕದಲ್ಲಿ—