ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ಯೋಗಂ ತಪಶ್ಚ ಸತ್ಯಞ್ಚ ಧರ್ಮಞ್ಚಾಪಿ ಮಹಾಮುನೇ। ಮಾಹೇಶ್ವರಸ್ಯ ಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಸಾಧನಞ್ಚ ಪ್ರಜಕ್ಷ್ವ ನಃ ।। ೧೦.

ಮಹಾಮುನಿಯೇ, ಯೋಗ, ತಪಸ್ಸು, ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ಧರ್ಮವನ್ನು ಸಾಧಿಸುವ ಮಾರ್ಗವನ್ನು, ಮತ್ತು ಮಹೇಶ್ವರನ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ವಿಧಾನವನ್ನು ನಮಗೆ ವಿವರಿಸು.

ಯೇನ ಯೇನ ಚ ಧರ್ಮೇಣ ಗತಿಂ ಪ್ರಾಪ್ಸ್ಯನ್ತಿ ವೈ ದ್ವಿಜಾಃ। ತತ್ಸರ್ವಂ ಶ್ರೋತುಮಿಚ್ಛಾಮಿ ಯೋಗಂ ಮಾಹೇಶ್ವರಂ ಪ್ರಭೋ ।। ೧೦.

ಯಾವ ಧರ್ಮದಿಂದ ದ್ವಿಜರು ಗುರಿಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾರೆ, ಆ ಎಲ್ಲವನ್ನು ನಾನು ಕೇಳಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೇನೆ, ಪ್ರಭುವೇ, ಮಹೇಶ್ವರನ ಯೋಗವನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳು.

ಪಞ್ಚ ಧರ್ಮಾಃ ಪುರಾಣೇ ತು ರುದ್ರೇಣ ಸಮುದಾಹೃತಾಃ। ಮಾಹೇಶ್ವರ್ಯಂ ಯಥಾ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ರುದ್ರೈರಕ್ಲಿಷ್ಟಕರ್ಮಭಿಃ ।। ೧೦.

ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ, ರುದ್ರನು ಐದು ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದನು; ರುದ್ರರು ಪವಿತ್ರವಾದ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಮಹೇಶ್ವರನ ಧರ್ಮವನ್ನು ಹೇಗೆ ಬೋಧಿಸಿದರೋ ಹಾಗೆ.

ಆದಿತ್ಯೈರ್ವಸುಭಿಃ ಸಾಧ್ಯೈರಶ್ವಿಭ್ಯಾಞ್ಚೈವ ಸರ್ವಶಃ। ಮರುದ್ಭಿರ್ಭೃಗುಭಿಶ್ಚೈವ ಯೇ ಚಾನ್ಯೇ ವಿಬುಧಾಲಯಾಃ ।। ೧೦.

ಆ ಐದು ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಆದಿತ್ಯರು, ವಸುಗಳು, ಸಾಧ್ಯರು, ಅಶ್ವಿನಿಗಳು, ಮರುತ್ಗಳು, ಭೃಗುಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಜ್ಞಾನಿಗಳ ನಿವಾಸಿಗಳಾದ ದೇವತೆಗಳೆಲ್ಲರೂ ಪಾಲಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ಯಮಶುಕ್ರಪುರೋಗೈಶ್ಚ ಪಿತೃಕಾಲಾನ್ತಕೈಸ್ತಥಾ। ಏತೈಶ್ವಾನ್ಯೈಶಚವ ಬಹುಭಿಸ್ತೇ ಧರ್ಮಾಃ ಪರ್ಯುಪಾಸಿತಾಃ ।। ೧೦.

ಯಮ, ಶುಕ್ರ ಮತ್ತು ಅವರ ಅನುಯಾಯಿಗಳು, ಪಿತೃಗಳು, ಕಾಲ, ಅಂತಕ ಮತ್ತು ಅನೇಕರು ಈ ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ತೇ ವೈ ಪ್ರಕ್ಷೀಣಕರ್ಮಾಣಃ ಶಾರದಾಮ್ಬರನಿರ್ಮಲಾಃ। ಉಪಾಸತೇ ಮುನಿಗಣಾಃ ಸನ್ಧಾಯಾತ್ಮಾನಮಾತ್ಮನಿ ।। ೧೦.

ಯಾರ ಕರ್ಮಗಳು ಕ್ಷೀಣವಾಗಿವೆ, ಶರದೃತುವಿನ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಶುಭ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಆ ಮುನಿಗಳು ಆತ್ಮವನ್ನು ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ ಏಕಮಾಡಿ ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಗುರುಪ್ರಿಯಹಿತೇ ಯುಕ್ತಾ ಗುರೂಣಾಂ ವೈ ಪ್ರಿಯೇಪ್ಸವಃ। ವಿಮುಚ್ಯ ಮಾನುಷಂ ಜನ್ಮ ವಿಹರನ್ತಿ ಚ ದೇವವತ್ ।। ೧೦.

ಗುರುಗಳಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗುವ ಮತ್ತು ಹಿತಕರವಾದ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವವರು, ಗುರುಗಳ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನು ಬಯಸುವವರು, ಮಾನವ ಜನ್ಮವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಮಹೇಶ್ವರೇಣ ಯೇ ಪ್ರೋಕ್ತಾಃ ಪಞ್ಚ ಧರ್ಮಾಃ ಸನಾತನಾಃ। ತಾನ್ ಸರ್ವಾನ್ ಕ್ರಮಯೋಗೇನ ಉಚ್ಯಮಾನಾನ್ನಿಬೋಧತ ।। ೧೦.

ಮಹೇಶ್ವರನು ಹೇಳಿದ ಐದು ಶಾಶ್ವತ ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ನಾನು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ಮತ್ತು ಯೋಗದ ವಿಧಾನದಿಂದ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ, ಅವನ್ನೆಲ್ಲಾ ಗಮನಿಸಿ ಕೇಳಿರಿ.

ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಸ್ತಥಾ ಧ್ಯಾನಂ ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರೋಽಥ ಧಾರಣಾ। ಸ್ಮರಣಞ್ಚೈವ ಯೋಗೇಽಸ್ಮಿನ್ ಪಞ್ಚ ಧರ್ಮಾಃ ಪ್ರಕೀರ್ತ್ತಿತಾಃ ।। ೧೦.

ಉಸಿರಿನ ನಿಯಂತ್ರಣ, ಧ್ಯಾನ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು, ಏಕಾಗ್ರತೆ ಮತ್ತು ಸ್ಮರಣೆ—ಈ ಐದು ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಈ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ತೇಷಾಂ ಕ್ರಮವಿಶೇಷೇಣ ಲಕ್ಷಣಂ ಕಾರಣಂ ತಥಾ। ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ತಥಾ ತತ್ತ್ವಂ ಯಥಾ ರುದ್ರೇಣ ಭಾಷಿತಮ್ ।। ೧೦.

ಅವುಗಳ ಕ್ರಮ, ಲಕ್ಷಣ, ಕಾರಣ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವವನ್ನು, ರುದ್ರನು ಹೇಳಿದಂತೆ ನಾನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಗತಿಶ್ವಾಪಿ ಪ್ರಾಣಸ್ಯಾಯಾಮ ಉಚ್ಯತೇ । ಸ ಚಾಪಿ ತ್ರಿವಿಧಃ ಪ್ರೋಕ್ತೋ ಮನ್ದೋ ಮಧ್ಯೋತ್ತಮಸ್ತಥಾ ।। ೧೦.

ಉಸಿರಿನ ಚಲನೆಯ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಅದು ಮೂರು ವಿಧಗಳಾಗಿವೆ—ಮಂದ, ಮಧ್ಯಮ ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ.

ಪ್ರಾಣಾನಾಞ್ಚ ನಿರೋಧಸ್ತು ಸ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಸಂಜ್ಞಿತಃ । ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಪ್ರಮಾಣನ್ತು ಮಾತ್ರಾ ವೈ ದ್ವಾದಶ ಸ್ಮೃತಾಃ ।। ೧೦.

ಉಸಿರನ್ನು ತಡೆಹಿಡಿಯುವುದನ್ನು ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಹನ್ನೆರಡು ಮಾತ್ರೆಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಮನ್ದೋ ದ್ವಾದಶಮಾತ್ರಸ್ತು ಉದ್ವಾತಾ ದ್ವಾದಶ ಸ್ಮೃತಾಃ । ಮಧ್ಯಮಶ್ಚ ದ್ವಿರುದ್ವಾತಶ್ಚತುರ್ವಿಂಶತಿಮಾತ್ರಿಕಃ ।। ೧೦.

ಮಂದ ಪ್ರಕಾರ ಹನ್ನೆರಡು ಮಾತ್ರೆಗಳಾಗಿವೆ, ಹನ್ನೆರಡು ಉಸಿರಾಟಗಳು; ಮಧ್ಯಮ ಪ್ರಕಾರ ಎರಡು ಪಟ್ಟು ಉಸಿರಾಟ, ಅಂದರೆ ಇಪ್ಪತ್ತ್ನಾಲ್ಕು ಮಾತ್ರೆಗಳಾಗಿವೆ.

ಉತ್ತಮಸ್ತತ್ರ್ತ್ರಿರುದ್ವಾತೋ ಮಾತ್ರಾಃ ಷಟ್‌ತ್ರಿಂಶದುಚ್ಯತೇ। ಸ್ವೇದಕಮ್ಪವಿಷಾದಾನಾಂ ಜನನೋ ಹ್ಯುತ್ತಮಃ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೧೦.

ಅಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಮೂವತ್ತಾರು ಮಾತ್ರೆಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇದು ಬೆವರು, ನಡುಕು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನ ದುಃಖವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಲು ಅತ್ಯುತ್ತಮವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಇತ್ಯೇತತ್ ತ್ರಿವಿಧಂ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್। ಪ್ರಮಾಣಞ್ಚ ಸಮಾಸೇನ ಲಕ್ಷಣಞ್ಚ ನಿಬೋಧತ ।। ೧೦.

ಈ ರೀತಿ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದ ಮೂರು ವಿಧಗಳ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಈಗ ಅದರ ಪ್ರಮಾಣ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಕೇಳಿ.

ಸಿಂಹೋ ವಾ ಕುಞ್ಜರೋ ವಾಪಿ ತಥಾಽನ್ಯೋ ವಾ ಮೃಗೋ ವನೇ। ಗೃಹೀತಃ ಸೇವ್ಯಮಾನಸ್ತು ಮೃದುಃ ಸಮುಪಜಾಯತೇ ।। ೧೦.

ಸಿಂಹ, ಆನೆ ಅಥವಾ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಬೇರೆ ಪ್ರಾಣಿ ಹಿಡಿದು, ಪೋಷಿಸಿ, ತರಬೇತಿ ನೀಡಿದರೆ, ಅವು ಮೃದು ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತವೆ.

ತಥಾ ಪ್ರಾಣೋ ದುರಾಧರ್ಷಃ ಸರ್ವೇಷಾಮಕೃತಾತ್ಮನಾಮ್ । ಯೋಗತಃ ಸೇವ್ಯಮಾನಸ್ತು ಸ ಏವಾಭ್ಯಾಸತೋ ವ್ರಜೇತ್ ।। ೧೦.

ಅದೇ ರೀತಿ, ನಿಯಮವಿಲ್ಲದವರಿಗೆ ಹಿಡಿಯಲು ಕಷ್ಟವಾಗುವ ಪ್ರಾಣವೂ ಯೋಗದ ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ ಕ್ರಮೇಣ ವಶವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸ ಚೈವ ಹಿ ಯಥಾ ಸಿಂಹಃ ಕುಞ್ಜರೋ ವಾಪಿ ದುರ್ಬಲಃ। ಕಾಲಾನ್ತರವಶಾದ್ಯೋಗಾದ್ಗಮ್ಯತೇ ಪರಿಮರ್ದ್ದನಾತ್ ।। ೧೦.

ಹಾಗೆಯೇ, ಬಲವಾದ ಸಿಂಹ ಅಥವಾ ಆನೆಗೂ ಕಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ತರಬೇತಿ ಮತ್ತು ನಿಯಮದಿಂದ ಶಕ್ತಿಹೀನತೆ ಬರುವಂತೆ, ಪ್ರಾಣವೂ ಕೂಡ ಹೀಗೆ ವಶವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಧಾಯ ಮನೋ ಮನ್ದಂ ವಶ್ಯತ್ವಂ ಚಾಧಿಗಚ್ಛತಿ । ಪರಿಧಾಯ ಮನೋದೇವಂ ತಥಾ ಜೀವತಿ ಮಾರುತಃ ।। ೧೦.

ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡರೆ ಅದು ನಿಧಾನವಾದರೂ ವಶವಾಗುತ್ತದೆ; ಈ ರೀತಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿದರೆ ಪ್ರಾಣವೂ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.

ವಶ್ಯತ್ವಂ ಹಿ ಯಥಾ ವಾಯುರ್ಗಚ್ಛತೇ ಯೋಗಮಾಸ್ಥಿತಃ। ತದಾ ಸ್ವಚ್ಛನ್ದತಃ ಪ್ರಾಣಂ ನಯತೇ ಯತ್ರ ಚೇಚ್ಛತಿ ।। ೧೦.

ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾದಾಗ, ವಾಯುವು ಹೇಗೆ ವಶವಾಗುತ್ತದೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರಾಣವೂ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಎಲ್ಲಿಗೆ ಬೇಕಾದರೂ ಕರೆದೊಯ್ಯಬಹುದು.

ಯಥಾ ಸಿಂಹೋ ಗಜೋ ವಾಪಿ ವಶ್ಯತ್ವಾದವತಿಷ್ಠತೇ। ಅಭಯಾಯ ಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ ಮೃಗೇಭ್ಯಃ ಸಂಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ ।। ೧೦.

ಸಿಂಹ ಅಥವಾ ಆನೆ ತರಬೇತಿಯಾದ ಮೇಲೆ ಹೇಗೆ ದೃಢವಾಗಿ ನಿಂತು, ಮೃಗಗಳಿಂದ ಮಾನವರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿತ್ತೋ, ಹಾಗೆಯೇ ನಿಯಂತ್ರಿತ ಪ್ರಾಣವೂ ರಕ್ಷಣೆ ನೀಡುತ್ತದೆ.

ಯಥಾ ಪರಿಚಿತಶ್ಚಾಯಂ ವಾಯುರ್ವೈ ವಿಶ್ವತೋಮುಖಃ। ಪರಿಧ್ಯಾಯಮಾನಃ ಸಂರುದ್ಧಃ ಶರೀರೇ ಕಿಲ್ಬಿಷಂ ದಹತ್ ।। ೧೦.

ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡಿರುವ ಈ ವಾಯುವನ್ನು ಹಿಡಿದು, ದೇಹದಲ್ಲಿ ತಡೆಯುವಾಗ ಅದು ದೇಹದ ಪಾಪಗಳನ್ನು ಸುಟ್ಟುಹಾಕುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಾಣಾಯಾಮೇನ ಯುಕ್ತಸ್ಯ ವಿಪ್ರಸ್ಯ ನಿಯತಾತ್ಮನಃ। ಸರ್ವೇ ದೋಷಾಃ ಪ್ರಣಶ್ಯನ್ತಿ ಸತ್ತ್ವಸ್ಥಶ್ಚೈವ ಜಾಯತೇ ।। ೧೦.

ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ, ನಿಯಮಿತ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳ ಜ್ಞಾನಿಗೆ ಎಲ್ಲಾ ದೋಷಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಶುದ್ಧತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ತಪಾಂಸಿ ಯಾನಿ ತಪ್ಯನ್ತೇ ವ್ರತಾನಿ ನಿಯಮಾಶ್ಚ ಯೇ। ಸರ್ವಯಜ್ಞಫಲಞ್ಚೈವ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಶ್ಚ ತತ್ಸಮಃ ।। ೧೦.

ಯಾವೆಲ್ಲ ತಪಸ್ಸುಗಳು, ವ್ರತಗಳು, ನಿಯಮಗಳು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ಯಜ್ಞಗಳ ಫಲಗಳು ಇವೆಯೋ, ಅವೆಲ್ಲಕ್ಕೂ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಸಮಾನವಾಗಿದೆ.

ಅಬ್ಬಿನ್ದುಂ ಯಃ ಕುಶಾಗ್ರೇಣ ಮಾಸಿ ಮಾಸಿ ಸಮಶ್ರುತೇ। ಸಂವತ್ಸರಶತಂ ಸಾಗ್ರಂ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಞ್ಚ ತತ್ಸಮಮ್ ।। ೧೦.

ಯಾರು ತಿಂಗಳು ತಿಂಗಳು ಕುಶದ ಅಗ್ರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಹನಿ ನೀರನ್ನು ಇಟ್ಟು ನೂರಾರು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮವೂ ಅದಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಾಣಾಯಾಮೈರ್ದಹೇರ್ದೋಷಾನ್ ಧಾರಣಾಭಿಶ್ಚ ಕಿಲ್ಬಿಷಮ್। ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರೇಣ ವಿಷಯಾನ್ ಧ್ಯಾನೇನಾನಾಶ್ವರಾನ್ ಗುಣಾನ್ ।। ೧೦.

ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದಿಂದ ದೋಷಗಳು ಸುಟ್ಟುಹೋಗುತ್ತವೆ; ಧಾರಣೆಯಿಂದ ಪಾಪಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ; ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರದಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು; ಧ್ಯಾನದಿಂದ ನಾಶವಾಗುವ ಗುಣಗಳನ್ನು ಮೀರಿ ಹೋಗಬಹುದು.

ತಸ್ಮಾದ್ಯುಕ್ತಃ ಸದಾ ಯೋಗೀ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಪರೋ ಭವೇತ್ । ಸರ್ವಪಾಪವಿಶುದ್ಧಾತ್ಮಾ ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮಾಧಿಗಚ್ಛತಿ ।। ೧೦.

ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವ ಯೋಗಿಯು ಸದಾ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವನೋ, ಅವನು ಎಲ್ಲಾ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಶುದ್ಧನಾಗಿ ಪರಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಏಕಂ ಮಹಾನ್ತಂ ದಿವಸಮಹೋರಾತ್ರಮಥಾಪಿ ವಾ। ಅರ್ದ್ಧಮಾಸಂ ತಥಾ ಮಾಸಮಯನಾಬ್ದಯುಗಾನಿ ಚ ।। ೧೧.

ಒಂದು ದಿನ, ಒಂದು ಮಹಾದಿನ-ರಾತ್ರಿ, ಅಥವಾ ಅರ್ಧ ತಿಂಗಳು, ತಿಂಗಳು, ವರ್ಷ, ಯುಗಗಳು—ಇವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಮಹಾಯುಗಸಹಸ್ರಾಣಿ ಋಷಯಸ್ತಪಸಿ ಸ್ಥಿತಾಃ। ಉಪಾಸತೇ ಮಹಾತ್ಮಾನಃ ಪ್ರಾಣಂ ದಿವ್ಯೇನ ಚಕ್ಷುಷಾ ।। ೧೧.

ಸಹಸ್ರಾರು ಮಹಾಯುಗಗಳ ಕಾಲ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾದ ಋಷಿಗಳು, ದಿವ್ಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಆರಾಧಿಸುತ್ತಾರೆ.