ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ಏತೇ ಯೇ ವೈ ಮಯಾ ಮೃಷ್ಟಾ ವಿರೂಪಾ ನೀಲಲೇಹಿತಾಃ । ಸಹಸ್ರಾಣಾಂ ಸಹಸ್ರನ್ತು ಆತ್ಮನೋಪಮನಿಶ್ಚಿತಾಃ ।। ೧೦.

ನಾನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ಈ ವಿಕಲರೂಪದ, ನೀಲಿ-ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣದ ಜೀವಿಗಳು ಸಾವಿರಾರು ಸಾವಿರಗಳಷ್ಟು ಇದ್ದಾರೆ, ಅವರೆಲ್ಲರೂ ನನ್ನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ.

ಏತೇ ದೇವಾ ಭವಿಷ್ಯನ್ತಿ ರೂದ್ರಾ ನಾಮ ಮಹಾಬಲಾಃ। ಪೃಥಿವ್ಯಾಮನ್ತಾರೀಕ್ಷೇ ಚ ರುದ್ರನಾಮ್ನಾ ಪ್ರತಿಶ್ರುತಾಃ ।। ೧೦.

ಇವರು ದೇವತೆಗಳಾಗಿ, ಮಹಾಶಕ್ತಿಶಾಲಿಯಾದ ರುದ್ರರು ಆಗುತ್ತಾರೆ. ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿಯೂ ರುದ್ರ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗುತ್ತಾರೆ.

ಶತರುದ್ರಸಮಾಮ್ನಾತಾ ಭವಿಷ್ಯನ್ತೀಹ ಯಜ್ಞಿಯಾಃ। ಯಜ್ಞಭಾಜೋ ಭವಿಷ್ಯನ್ತಿ ಸರ್ವೇ ದೇವಯುಗೈಃ ಸಹ ।। ೧೦.

ನೂರಾರು ರುದ್ರರು ಇಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯರಾಗಿರುವಂತೆ ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಎಲ್ಲರೂ ದೇವತೆಗಳ ಸಮೂಹದೊಂದಿಗೆ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

ಮನ್ವನ್ತರೇಷು ಯೇ ದೇವಾ ಭವಿಷ್ಯನ್ತೀಹ ಚ್ಛನ್ದಜಾಃ। ತೈಃ ಸಾರ್ದ್ಧಮೀಜ್ಯಮಾನಾಸ್ತೇ ಸ್ಥಾಸ್ಯನ್ತೀಹ ಯುಗಕ್ಷಯಾತ್ ।। ೧೦.

ಮನ್ವಂತರಗಳಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ದೇವತೆಗಳು, ಅವರೊಂದಿಗೆ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟಾಗ, ಯುಗಾಂತ್ಯದವರೆಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುತ್ತಾರೆ.

ಏವಮುಕ್ತಸ್ತದಾ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಮಹಾದೇವೇನ ಧೀಮತಾ। ಪ್ರತ್ಯುವಾಚ ತದಾ ಭೀಮಂ ಹೃಷ್ಯಮಾಣಃ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ ।। ೧೦.

ಹೀಗೆ ಮಹಾದೇವನು ಹೇಳಿದಾಗ, ಪ್ರಜಾಪತಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಆ ಭೀಮನಿಗೆ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಉತ್ತರಿಸಿದನು.

ಏವಂ ಭವತು ಭದ್ರಂ ತೇ ಯಥಾ ತೇ ವ್ಯಾಹೃತಂ ಪ್ರಭೋ। ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ಸಮನುಜ್ಞಾ ತೇ ಸದಾ ಸರ್ವಮಭೂತ್ ಕಿಲ ।। ೧೦.

ಹಾಗಾದರೆ, ನಿನಗೆ ಶುಭವಾಗಲಿ ಎಂದು ಆಶೀರ್ವದಿಸುತ್ತೇನೆ, ನೀನು ಹೇಗೆ ಹೇಳಿದೆಯೋ ಹಾಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ನಿನಗೆ ಸದಾ ಬ್ರಹ್ಮನ ಅನುಮತಿಯಿಂದಲೇ ಸಂಭವಿಸಿದೆ.

ತತಃಪ್ರಭೃತಿ ದೇವೇಶೋ ನ ಪ್ರಾಸೂಯತ ವೈ ಪ್ರಜಾಃ। ಊರ್ದ್ಧ್ವರೇತಾಃ ಸ್ಥಿತಃ ಸ್ಥಾಣುರ್ಯಾವದಾಭೂತಸಂಪ್ಲವಮ್। ಯಸ್ಮಾಚ್ಚೋಕ್ತಂ ಸ್ಥಿತೋಽಸ್ಮೀತಿ ತತಃ ಸ್ಥಾಣುರಿತಿ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೧೦.

ಆ ಸಮಯದಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಒಡೆಯನು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಲಿಲ್ಲ; ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗಿ, ಅಚಲವಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದನು, ಸೃಷ್ಟಿಯ ಅಂತ್ಯವರೆಗೆ. "ನಾನು ಸ್ಥಿರನಾಗಿದ್ದೇನೆ" ಎಂದು ಅವನು ಹೇಳಿದ ಕಾರಣ ಅವನನ್ನು ಸ್ಥಾಣು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಜ್ಞಾನಂ ವೈರಾಗ್ಯಮೈಶ್ವರ್ಯಂ ತಪಃ ಸಚತ್ಯಂ ಕ್ಷಮಾ ಧೃತಿಃ। ಸ್ರಷ್ಟೃತ್ವಮಾತ್ಮಸಮ್ಬೋಧಸ್ತ್ವಧಿಷ್ಠಾತೃತ್ವಮೇವ ಚ। ಅಥ ಯಾನಿ ದಶೈತಾನಿ ನಿತ್ಯನ್ತಿಷ್ಠನ್ತಿ ಶಙ್ಕರೇ ।। ೧೦.

ಜ್ಞಾನ, ವೈರಾಗ್ಯ, ಐಶ್ವರ್ಯ, ತಪಸ್ಸು, ಸತ್ಯ, ಕ್ಷಮೆ, ಸ್ಥೈರ್ಯ, ಸೃಜನಶಕ್ತಿ, ಆತ್ಮಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಅಧಿಪತ್ಯ—ಈ ಹತ್ತು ಗುಣಗಳು ಶಂಕರನಲ್ಲಿ ಸದಾ ಇರುತ್ತವೆ.

ಸರ್ವಾನ್ ದೇವಾನ್ ಋಷೀಂಶ್ಚೈವ ಸಮೇತಾನಸುರೈಃ ಸಹ। ಅತ್ಯೇತಿ ತೇಜಸಾ ದೇವೋ ಮಹಾದೇವಸ್ತತಃ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೧೦.

ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳು, ಋಷಿಗಳು, ಮತ್ತು ಅಸುರರು ಕೂಡಿದ್ದಾಗಲೂ, ಅವರಿಗಿಂತ ಮಹಾದೇವನು ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಮೀರಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಮಹಾದೇವ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಅತ್ಯೇತಿ ದೇವಾನೈಶ್ಚರ್ಯಾದ್ಬಲೇನ ಚ ಮಹಾಸುರಾನ್। ಜ್ಞಾನೇನ ಚ ಮುನೀನ್ ಸರ್ವಾನ್ ಯೋಗಾದ್ಭೂತಾನಿ ಸರ್ವಶಃ ।। ೧೦.

ಅವನು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಆಶ್ಚರ್ಯದಲ್ಲಿ, ಮಹಾಸುರರನ್ನು ಶಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲ ಋಷಿಗಳನ್ನು ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ, ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಯೋಗದಿಂದ ಮೀರಿದ್ದಾನೆ.

ಯೋಗಂ ತಪಶ್ಚ ಸತ್ಯಞ್ಚ ಧರ್ಮಞ್ಚಾಪಿ ಮಹಾಮುನೇ। ಮಾಹೇಶ್ವರಸ್ಯ ಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಸಾಧನಞ್ಚ ಪ್ರಜಕ್ಷ್ವ ನಃ ।। ೧೦.

ಮಹಾಮುನಿಯೇ, ಯೋಗ, ತಪಸ್ಸು, ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ಧರ್ಮವನ್ನು ಸಾಧಿಸುವ ಮಾರ್ಗವನ್ನು, ಮತ್ತು ಮಹೇಶ್ವರನ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ವಿಧಾನವನ್ನು ನಮಗೆ ವಿವರಿಸು.

ಯೇನ ಯೇನ ಚ ಧರ್ಮೇಣ ಗತಿಂ ಪ್ರಾಪ್ಸ್ಯನ್ತಿ ವೈ ದ್ವಿಜಾಃ। ತತ್ಸರ್ವಂ ಶ್ರೋತುಮಿಚ್ಛಾಮಿ ಯೋಗಂ ಮಾಹೇಶ್ವರಂ ಪ್ರಭೋ ।। ೧೦.

ಯಾವ ಧರ್ಮದಿಂದ ದ್ವಿಜರು ಗುರಿಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾರೆ, ಆ ಎಲ್ಲವನ್ನು ನಾನು ಕೇಳಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೇನೆ, ಪ್ರಭುವೇ, ಮಹೇಶ್ವರನ ಯೋಗವನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳು.

ಪಞ್ಚ ಧರ್ಮಾಃ ಪುರಾಣೇ ತು ರುದ್ರೇಣ ಸಮುದಾಹೃತಾಃ। ಮಾಹೇಶ್ವರ್ಯಂ ಯಥಾ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ರುದ್ರೈರಕ್ಲಿಷ್ಟಕರ್ಮಭಿಃ ।। ೧೦.

ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ, ರುದ್ರನು ಐದು ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದನು; ರುದ್ರರು ಪವಿತ್ರವಾದ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಮಹೇಶ್ವರನ ಧರ್ಮವನ್ನು ಹೇಗೆ ಬೋಧಿಸಿದರೋ ಹಾಗೆ.

ಆದಿತ್ಯೈರ್ವಸುಭಿಃ ಸಾಧ್ಯೈರಶ್ವಿಭ್ಯಾಞ್ಚೈವ ಸರ್ವಶಃ। ಮರುದ್ಭಿರ್ಭೃಗುಭಿಶ್ಚೈವ ಯೇ ಚಾನ್ಯೇ ವಿಬುಧಾಲಯಾಃ ।। ೧೦.

ಆ ಐದು ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಆದಿತ್ಯರು, ವಸುಗಳು, ಸಾಧ್ಯರು, ಅಶ್ವಿನಿಗಳು, ಮರುತ್ಗಳು, ಭೃಗುಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಜ್ಞಾನಿಗಳ ನಿವಾಸಿಗಳಾದ ದೇವತೆಗಳೆಲ್ಲರೂ ಪಾಲಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ಯಮಶುಕ್ರಪುರೋಗೈಶ್ಚ ಪಿತೃಕಾಲಾನ್ತಕೈಸ್ತಥಾ। ಏತೈಶ್ವಾನ್ಯೈಶಚವ ಬಹುಭಿಸ್ತೇ ಧರ್ಮಾಃ ಪರ್ಯುಪಾಸಿತಾಃ ।। ೧೦.

ಯಮ, ಶುಕ್ರ ಮತ್ತು ಅವರ ಅನುಯಾಯಿಗಳು, ಪಿತೃಗಳು, ಕಾಲ, ಅಂತಕ ಮತ್ತು ಅನೇಕರು ಈ ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ತೇ ವೈ ಪ್ರಕ್ಷೀಣಕರ್ಮಾಣಃ ಶಾರದಾಮ್ಬರನಿರ್ಮಲಾಃ। ಉಪಾಸತೇ ಮುನಿಗಣಾಃ ಸನ್ಧಾಯಾತ್ಮಾನಮಾತ್ಮನಿ ।। ೧೦.

ಯಾರ ಕರ್ಮಗಳು ಕ್ಷೀಣವಾಗಿವೆ, ಶರದೃತುವಿನ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಶುಭ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಆ ಮುನಿಗಳು ಆತ್ಮವನ್ನು ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ ಏಕಮಾಡಿ ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಗುರುಪ್ರಿಯಹಿತೇ ಯುಕ್ತಾ ಗುರೂಣಾಂ ವೈ ಪ್ರಿಯೇಪ್ಸವಃ। ವಿಮುಚ್ಯ ಮಾನುಷಂ ಜನ್ಮ ವಿಹರನ್ತಿ ಚ ದೇವವತ್ ।। ೧೦.

ಗುರುಗಳಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗುವ ಮತ್ತು ಹಿತಕರವಾದ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವವರು, ಗುರುಗಳ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನು ಬಯಸುವವರು, ಮಾನವ ಜನ್ಮವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಮಹೇಶ್ವರೇಣ ಯೇ ಪ್ರೋಕ್ತಾಃ ಪಞ್ಚ ಧರ್ಮಾಃ ಸನಾತನಾಃ। ತಾನ್ ಸರ್ವಾನ್ ಕ್ರಮಯೋಗೇನ ಉಚ್ಯಮಾನಾನ್ನಿಬೋಧತ ।। ೧೦.

ಮಹೇಶ್ವರನು ಹೇಳಿದ ಐದು ಶಾಶ್ವತ ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ನಾನು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ಮತ್ತು ಯೋಗದ ವಿಧಾನದಿಂದ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ, ಅವನ್ನೆಲ್ಲಾ ಗಮನಿಸಿ ಕೇಳಿರಿ.

ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಸ್ತಥಾ ಧ್ಯಾನಂ ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರೋಽಥ ಧಾರಣಾ। ಸ್ಮರಣಞ್ಚೈವ ಯೋಗೇಽಸ್ಮಿನ್ ಪಞ್ಚ ಧರ್ಮಾಃ ಪ್ರಕೀರ್ತ್ತಿತಾಃ ।। ೧೦.

ಉಸಿರಿನ ನಿಯಂತ್ರಣ, ಧ್ಯಾನ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು, ಏಕಾಗ್ರತೆ ಮತ್ತು ಸ್ಮರಣೆ—ಈ ಐದು ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಈ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ತೇಷಾಂ ಕ್ರಮವಿಶೇಷೇಣ ಲಕ್ಷಣಂ ಕಾರಣಂ ತಥಾ। ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ತಥಾ ತತ್ತ್ವಂ ಯಥಾ ರುದ್ರೇಣ ಭಾಷಿತಮ್ ।। ೧೦.

ಅವುಗಳ ಕ್ರಮ, ಲಕ್ಷಣ, ಕಾರಣ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವವನ್ನು, ರುದ್ರನು ಹೇಳಿದಂತೆ ನಾನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಗತಿಶ್ವಾಪಿ ಪ್ರಾಣಸ್ಯಾಯಾಮ ಉಚ್ಯತೇ । ಸ ಚಾಪಿ ತ್ರಿವಿಧಃ ಪ್ರೋಕ್ತೋ ಮನ್ದೋ ಮಧ್ಯೋತ್ತಮಸ್ತಥಾ ।। ೧೦.

ಉಸಿರಿನ ಚಲನೆಯ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಅದು ಮೂರು ವಿಧಗಳಾಗಿವೆ—ಮಂದ, ಮಧ್ಯಮ ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ.

ಪ್ರಾಣಾನಾಞ್ಚ ನಿರೋಧಸ್ತು ಸ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಸಂಜ್ಞಿತಃ । ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಪ್ರಮಾಣನ್ತು ಮಾತ್ರಾ ವೈ ದ್ವಾದಶ ಸ್ಮೃತಾಃ ।। ೧೦.

ಉಸಿರನ್ನು ತಡೆಹಿಡಿಯುವುದನ್ನು ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಹನ್ನೆರಡು ಮಾತ್ರೆಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಮನ್ದೋ ದ್ವಾದಶಮಾತ್ರಸ್ತು ಉದ್ವಾತಾ ದ್ವಾದಶ ಸ್ಮೃತಾಃ । ಮಧ್ಯಮಶ್ಚ ದ್ವಿರುದ್ವಾತಶ್ಚತುರ್ವಿಂಶತಿಮಾತ್ರಿಕಃ ।। ೧೦.

ಮಂದ ಪ್ರಕಾರ ಹನ್ನೆರಡು ಮಾತ್ರೆಗಳಾಗಿವೆ, ಹನ್ನೆರಡು ಉಸಿರಾಟಗಳು; ಮಧ್ಯಮ ಪ್ರಕಾರ ಎರಡು ಪಟ್ಟು ಉಸಿರಾಟ, ಅಂದರೆ ಇಪ್ಪತ್ತ್ನಾಲ್ಕು ಮಾತ್ರೆಗಳಾಗಿವೆ.

ಉತ್ತಮಸ್ತತ್ರ್ತ್ರಿರುದ್ವಾತೋ ಮಾತ್ರಾಃ ಷಟ್‌ತ್ರಿಂಶದುಚ್ಯತೇ। ಸ್ವೇದಕಮ್ಪವಿಷಾದಾನಾಂ ಜನನೋ ಹ್ಯುತ್ತಮಃ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೧೦.

ಅಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಮೂವತ್ತಾರು ಮಾತ್ರೆಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇದು ಬೆವರು, ನಡುಕು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನ ದುಃಖವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಲು ಅತ್ಯುತ್ತಮವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಇತ್ಯೇತತ್ ತ್ರಿವಿಧಂ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್। ಪ್ರಮಾಣಞ್ಚ ಸಮಾಸೇನ ಲಕ್ಷಣಞ್ಚ ನಿಬೋಧತ ।। ೧೦.

ಈ ರೀತಿ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದ ಮೂರು ವಿಧಗಳ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಈಗ ಅದರ ಪ್ರಮಾಣ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಕೇಳಿ.

ಸಿಂಹೋ ವಾ ಕುಞ್ಜರೋ ವಾಪಿ ತಥಾಽನ್ಯೋ ವಾ ಮೃಗೋ ವನೇ। ಗೃಹೀತಃ ಸೇವ್ಯಮಾನಸ್ತು ಮೃದುಃ ಸಮುಪಜಾಯತೇ ।। ೧೦.

ಸಿಂಹ, ಆನೆ ಅಥವಾ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಬೇರೆ ಪ್ರಾಣಿ ಹಿಡಿದು, ಪೋಷಿಸಿ, ತರಬೇತಿ ನೀಡಿದರೆ, ಅವು ಮೃದು ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಬಂದುಬಿಡುತ್ತವೆ.

ತಥಾ ಪ್ರಾಣೋ ದುರಾಧರ್ಷಃ ಸರ್ವೇಷಾಮಕೃತಾತ್ಮನಾಮ್ । ಯೋಗತಃ ಸೇವ್ಯಮಾನಸ್ತು ಸ ಏವಾಭ್ಯಾಸತೋ ವ್ರಜೇತ್ ।। ೧೦.

ಅದೇ ರೀತಿ, ನಿಯಮವಿಲ್ಲದವರಿಗೆ ಹಿಡಿಯಲು ಕಷ್ಟವಾಗುವ ಪ್ರಾಣವೂ ಯೋಗದ ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ ಕ್ರಮೇಣ ವಶವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸ ಚೈವ ಹಿ ಯಥಾ ಸಿಂಹಃ ಕುಞ್ಜರೋ ವಾಪಿ ದುರ್ಬಲಃ। ಕಾಲಾನ್ತರವಶಾದ್ಯೋಗಾದ್ಗಮ್ಯತೇ ಪರಿಮರ್ದ್ದನಾತ್ ।। ೧೦.

ಹಾಗೆಯೇ, ಬಲವಾದ ಸಿಂಹ ಅಥವಾ ಆನೆಗೂ ಕಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ತರಬೇತಿ ಮತ್ತು ನಿಯಮದಿಂದ ಶಕ್ತಿಹೀನತೆ ಬರುವಂತೆ, ಪ್ರಾಣವೂ ಕೂಡ ಹೀಗೆ ವಶವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಿಧಾಯ ಮನೋ ಮನ್ದಂ ವಶ್ಯತ್ವಂ ಚಾಧಿಗಚ್ಛತಿ । ಪರಿಧಾಯ ಮನೋದೇವಂ ತಥಾ ಜೀವತಿ ಮಾರುತಃ ।। ೧೦.

ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡರೆ ಅದು ನಿಧಾನವಾದರೂ ವಶವಾಗುತ್ತದೆ; ಈ ರೀತಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿದರೆ ಪ್ರಾಣವೂ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.