ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ಪ್ರಧಾನಾತ್ ಕ್ಷೋಭ್ಯಮಾಣಾತ್ತು ರಜೋ ವೈ ಸಮವರ್ತ್ತತ। ರಜಃ ಪ್ರವರ್ತ್ತಕಂ ತತ್ರ ಬೀಜೇಷ್ವಪಿ ಯಥಾ ಜಲಮ್

ಪ್ರಧಾನ ಚಲಿಸಿದಾಗ ರಾಜೋಗುಣವು ಹುಟ್ಟಿತು; ಬೀಜಗಳಲ್ಲಿ ನೀರು ಹೇಗೆ ಚಲನೆಗೆ ಕಾರಣವೋ, ಹಾಗೆ ರಾಜೋಗುಣವೂ ಚಟುವಟಿಕೆಗೆ ಮೂಲವಾಗಿದೆ.

ಗುಣವೈಷಮ್ಯಮಾಸಾದ್ಯ ಪ್ರಸೂಯನ್ತೇ ಹ್ಯಧಿಷ್ಠಿತಾಃ। ಗುಣೇಭ್ಯಃ ಕ್ಷೋಭ್ಯ ಮಾಣೇಭ್ಯಸ್ತ್ರಯೋ ದೇವಾ ವಿಜಜ್ಞಿರೇ। ಆಶ್ರಿತಾಃ ಪರಮಾ ಗುಹ್ಯಾಃ ಸರ್ವಾತ್ಮಾನಃ ಶರೀರಿಣಃ

ಗುಣಗಳು ಸಮತೋಲನ ತಪ್ಪಿದಾಗ, ಅವುಗಳ ಆಧೀನದಲ್ಲಿರುವ ಜೀವಿಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ; ಆ ಗುಣಗಳ ಚಲನೆಯಿಂದ ಮೂರು ದೇವರುಗಳು ಜನಿಸಿದರು—ಅವರು ಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪದವರು, ಪರಮರೂಪದವರು, ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಆತ್ಮರೂಪದವರು.

ರಜೋ ಬ್ರಹ್ಮಾ ತಮೋ ಹ್ಯಗ್ನಿಃ ಸತ್ತ್ವಂ ವಿಷ್ಣುರಜಾಯತ। ರಜಃಪ್ರಕಾಶಕೋ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಸ್ರಷ್ಟ್ಟೃತ್ವೇನ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ

ರಾಜೋಗುಣದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನು, ತಮೋಗುಣದಿಂದ ಅಗ್ನಿ, ಸತ್ತ್ವಗುಣದಿಂದ ವಿಷ್ಣು ಹುಟ್ಟಿದರು; ಬ್ರಹ್ಮನು ರಾಜೋಗುಣವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಗೊಳಿಸಿ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನಾಗಿ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ತಮಃಪ್ರಕಾಶಕೋಽಗ್ನಿಸ್ತು ಕಾಲತ್ವೇನ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ। ಸತ್ತ್ವಪ್ರಕಾಶಕೋ ವಿಷ್ಣುರೌದಾಸೀನ್ಯೇ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ

ಅಗ್ನಿ ತಮೋಗುಣವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಗೊಳಿಸಿ ಕಾಲರೂಪದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ; ವಿಷ್ಣು ಸತ್ತ್ವಗುಣವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಗೊಳಿಸಿ ನಿರಪೇಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ.

ಏತ ಏವ ತ್ರಯೋ ದೇವಾ ಏತ ಏವ ತ್ರಯೋಽಗ್ನಯಃ। ಪರಸ್ಪರಾಶ್ರಿತಾ ಹ್ಯೇತೇ ಪರಸ್ಪರಮನುವ್ರತಾಃ

ಈ ಮೂವರು ದೇವರುಗಳು, ಈ ಮೂವರು ಅಗ್ನಿಗಳು; ಅವರು ಪರಸ್ಪರ ಅವಲಂಬಿತರು, ಪರಸ್ಪರ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದಾರೆ.

ಪರಸ್ಪರೇಣ ವರ್ತ್ತನ್ತೇ ಧಾರಯನ್ತಿ ಪರಸ್ಪರಮ್। ಅನ್ಯೋನ್ಯಮಿಥುನಾಹ್ಯೇತೇ ಹ್ಯನ್ಯೋನ್ಯಮುಪಜೀವಿನಃ। ಕ್ಷಣಂ ವಿಯೋಗೋ ನ ಹ್ಯೇಷಾನ್ನ ತ್ಯಜನ್ತಿ ಪರಸ್ಪರಮ್

ಅವರು ಪರಸ್ಪರ ಸಹಕಾರದಿಂದ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ, ಒಬ್ಬರನ್ನು ಒಬ್ಬರು ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅವರು ಜೋಡಿಯಾಗಿ ಪರಸ್ಪರ ಅವಲಂಬಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಅವರಲ್ಲಿ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವೂ ಬೇರ್ಪಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ಅವರು ಎಂದಿಗೂ ಒಬ್ಬರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ.

ಈಶ್ವರೋ ಹಿ ಪರೋ ದೇವೋ ವಿಷ್ಣುಸ್ತು ಮಹತಃ ಪರಃ । ಬ್ರಹ್ಮಾ ತು ರಜಸೋದ್ರಿಕ್ತಃ ಸರ್ಗಾಯೇಹ ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ। ಪರಶ್ಚ ಪುರುಷೋ ಜ್ಞೇಯಃ ಪ್ರಕೃತಿಶ್ಚ ಪರಾ ಸ್ಮೃತಾ

ಪರಮೇಶ್ವರನು ಪರಮ ದೇವರು; ವಿಷ್ಣು ಮಹತ್ತಿಗಿಂತಲೂ ಮೇಲಿರುವವನು; ಬ್ರಹ್ಮನು ರಾಜೋಗುಣದಿಂದ ತುಂಬಿ, ಇಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿಗೆ ಮುಂದಾಗುತ್ತಾನೆ; ಪರಮ ಪುರುಷನೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು, ಪ್ರಕೃತಿಯೂ ಪರಮೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾಳೆ.

ಅಧಿಷ್ಠಿತೋಽಸೌ ಹಿ ಮಹೇಶ್ವರೇಣ ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ ಚೋದ್ಯಮಾನಃ ಸಮನ್ತಾತ್। ಅನುಪ್ರವರ್ತ್ತನ್ತಿ ಮಹಾನ್ತ ಏವ ಚಿರಸ್ಥಿತಾಃ ಸ್ವೇ ವಿಷ್ಯೇ ಪ್ರಿಯತ್ವಾತ್

ಅವನು ಮಹೇಶ್ವರನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ಕೆಲಸಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಮಹಾನ್‌ಗಳು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ನೆಲೆಸಿದ್ದು, ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಅವನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಪ್ರಧಾನಂ ಗುಣವೈಷಮ್ಯಾತ್ಸರ್ಗಕಾಲೇ ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ। ಈಶ್ವರಾಧಿಷ್ಠಿತಾತ್ ಪೂರ್ವನ್ತಸ್ಮಾತ್ಸದಸದಾತ್ಮಕಾತ್। ಬ್ರಹ್ಮಾ ಬುದ್ಧಿಶ್ಚ ಮಿಥುನಂ ಯುಗಪತ್ಸಮ್ಬಭೂವತುಃ

ಗುಣಗಳ ಅಸಮಾನತೆಯಿಂದ ಪ್ರಧಾನವು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಲನೆಗೆ ಬರುತ್ತದೆ; ಮಹೇಶ್ವರನ ಆಧೀನದಲ್ಲಿರುವ, ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ಇರುವ ಸದುಸದುರೂಪದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿ ಜೋಡಿಯಾಗಿ ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವು.

ತಸ್ಮಾತ್ತಮೋಽವ್ಯಕ್ತಮಯಃ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞೋ ಬ್ರಹ್ಮಸಂಜ್ಞಿತಃ। ಸಂಸಿದ್ಧಃ ಕಾರ್ಯಕರಣೈರ್ಬ್ರಹ್ಮಾಽಗ್ರೇ ಸಮವರ್ತ್ತತ

ಅದರಿಂದ ಅವ್ಯಕ್ತ ತಮೋಗುಣದಿಂದ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನು, ಬ್ರಹ್ಮನೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವವನು, ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನ ಸಾಧನಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವನು ಮೊದಲು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಯಿತು.

ತೇಜಸಾ ಪ್ರಥಮನೋ ಧೀಮಾನವ್ಯಕ್ತಃ ಸಂಪ್ರಕಾಶತೇ। ಸ ವೈ ಶರೀರೀ ಪ್ರಥಮಃ ಕಾರಣತ್ವೇ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ

ಅವನು ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಅವ್ಯಕ್ತರೂಪದಿಂದ ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಮೊದಲು ಪ್ರಕಾಶಮಾನನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಅವನು ದೇಹವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮೊದಲ ಕಾರಣವಾಗಿ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ.

ಅಪ್ರತೀಘೇನ ಜ್ಞಾನೇನ ಐಶ್ವರ್ಯೇಣ ಚ ಸೋಽನ್ವಿತಃ। ಧರ್ಮೇಣ ಚಾಪ್ರತೀಘೇನ ವೈರಾಗ್ಯೇಣ ಸಮನ್ವಿತಃ

ಅವನು ಅಡ್ಡಿಯಾಗದ ಜ್ಞಾನ, ಐಶ್ವರ್ಯ, ಅಡ್ಡಿಯಾಗದ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದಾನೆ.

ತಸ್ಯೇಶ್ವರಸ್ಯಾಪ್ರತಿಘಂ ಜ್ಞಾನಂ ವೈರಾಗ್ಯಲಕ್ಷಣಮ್। ಧರ್ಮೈಶ್ವರ್ಯಕೃತಾ ಬುದ್ಧಿರ್ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಜಜ್ಞೇಽಭಿಮಾನಿನಃ

ಆ ಇಶ್ವರನ ಜ್ಞಾನವು ಅಡ್ಡಿಯಾಗದದ್ದು, ವೈರಾಗ್ಯ ಲಕ್ಷಣವಿರುವದು; ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಎಂದು, ಅಹಂಕಾರದವನು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಅವ್ಯಕ್ತಾಜ್ಜಾಯತೇ ಚಾಸ್ಯ ಮನಸಾ ಚ ಯದಿಚ್ಛತಿ। ವಶೀಕೃತತ್ವಾದ್ವೈಗುಣ್ಯಾತ್ ಸುರೇಶತ್ವಾತ್ಸ್ವಭಾವತಃ

ಅವ್ಯಕ್ತದಿಂದ ಅವನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಏನು ಬಯಸಿದರೂ ಅದು ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ; ಅವನ ವಶತ್ವದಿಂದ, ಗುಣಗಳ ಭೇದದಿಂದ, ದೇವತೆಗಳ ಅಧಿಪತ್ಯದಿಂದ ಮತ್ತು ಸ್ವಭಾವದಿಂದ.

ಚತುರ್ಮುಖಸ್ತು ಬ್ರಹ್ಮತ್ವೇ ಕಾಲತ್ವೇ ಚಾನ್ತಕೋಽಭವತ್। ಸಹಸ್ರಮೂರ್ದ್ಧಾ ಪುರುಷಸ್ತಿಸ್ರೋಽವಸ್ಥಾಃ ಸ್ವಯಮ್ಭುವಃ

ನಾಲ್ಕು ಮುಖಗಳ ಬ್ರಹ್ಮನು ಬ್ರಹ್ಮನಾಗಿಯೂ, ಕಾಲರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಂತ್ಯಕಾರನಾಗಿಯೂ, ಸಾವಿರ ತಲೆಗಳ ಪುರುಷನು, ಸ್ವಯಂಭುವು ಮೂರು ಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವವನು.

ಸತ್ತ್ವಂ ರಜಶ್ಚ ಬ್ರಹ್ಮತ್ವೇ ಕಾಲತ್ವೇ ಚ ರಜಸ್ತಮಃ. ಸಾತ್ವಿಕಂ ಪುರುಷತ್ವೇ ಚ ಗುಣವೃತ್ತಿಃ ಸ್ವಯಮ್ಭುವಃ

ಬ್ರಹ್ಮನ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸತ್ವ ಮತ್ತು ರಜಸ್ಸು ಇರುತ್ತದೆ, ಕಾಲದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ರಜಸ್ಸು ಮತ್ತು ತಮಸ್ಸು ಇರುತ್ತದೆ. ಪುರುಷನ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸತ್ವ ಗುಣವೇ ಹೆಚ್ಚು. ಸ್ವಯಂಭುವಿನ ಗುಣಗಳ ನಡೆ ಇದೇ.

ಲೋಕಾನ್ ಸೃಜತಿ ಬ್ರಹ್ಮತ್ವೇ ಕಾಲತ್ವೇ ಸಂಕ್ಷಿಪತ್ಯಪಿ। ಪುರುಷತ್ವೇ ಹ್ಯುದಾಸೀನ ಸ್ತಿಸ್ರೋಽವಸ್ಥಾಃ ಪ್ರಜಾಪತೇ

ಬ್ರಹ್ಮನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ, ಕಾಲದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಹಿಂಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಪುರುಷನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಈ ಮೂರು ಸ್ಥಿತಿಗಳಿವೆ.

ಬ್ರಹ್ಮಾ ಕಮಲಗರ್ಭಾಭಃ ಕಾಲೋ ಜಾತ್ಯಾಞ್ಜನಪ್ರಭಃ। ಪುರುಷಃ ಪುಣ್ಡರೀಕಾಕ್ಷೋ ರೂಪಂ ತತ್ಪರಮಾತ್ಮನಃ

ಬ್ರಹ್ಮನು ಕಮಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದಂತಿರುವನು, ಕಾಲನು ಕಾಜಲದಂತೆ ಕಪ್ಪು ಹೊಳಪಿನಿಂದ ಕೂಡಿರುವನು, ಪುರುಷನು ಕಮಲದ ಕಣ್ಣುಳ್ಳವನು—ಇದು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪ.

ಯೋಗೇಶ್ವರಃ ಶರೀರಾಣಿ ಕರೋತಿ ವಿಕರೋತಿ ಚ। ನಾನಾಕೃತಿಕ್ರಿಯಾರೂಪನಾಮವೃತ್ತಿಃ ಸ್ವಲೀಲಯಾ

ಯೋಗೇಶ್ವರನು ತನ್ನ ಲೀಲೆಯಿಂದ ಅನೇಕ ರೂಪ, ಕ್ರಿಯೆ, ಹೆಸರು, ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ, ದೇಹಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿ ಬದಲಾಯಿಸುತ್ತಾನೆ.

ತ್ರಿಧಾ ಯದ್ವರ್ತ್ತತೇ ಲೋಕೇ ತಸ್ಮಾತ್ರಿಗುಣ ಉಚ್ಯತೇ। ಚತುರ್ದ್ಧಾ ಪ್ರವಿಭಕ್ತತ್ವಾಚ್ಚತುರ್ವ್ಯೂಹಃ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಃ

ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮೂರು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಕಾರಣ ಇದನ್ನು ಮೂರು ಗುಣಗಳೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಜನೆಯಾದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ನಾಲ್ಕು ರೂಪಗಳೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಯದಾಪ್ನೋತಿ ಯದಾದತ್ತೇ ಯಚ್ಚಾಸ್ತಿ ವಿಷಯಂ ಪ್ರತಿ। ತಚ್ಚಾಸ್ಯ ಸತತಂ ಭಾವಸ್ತಸ್ಮಾದಾತ್ಮಾ ನಿರುಚ್ಯತೇ

ಅವನು ಏನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೋ, ಏನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೋ, ಯಾವುದು ವಿಷಯವಾಗಿದೆಯೋ, ಅವನ ಸ್ಥಿತಿ ಸದಾ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಆತ್ಮ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಋಷಿಃ ಸರ್ವಗತತ್ವಾಚ್ಚ ಶರೀರಾದ್ಯತ್ಸ್ವಯಂ ಪ್ರಭುಃ। ಸ್ವಾಮಿತ್ವಮಸ್ಯ ತತ್ಸರ್ವಂ ವಿಷ್ಣುಃ ಸರ್ವಪ್ರವೇಶನಾತ್

ಎಲ್ಲೆಡೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವನು ಋಷಿ, ದೇಹ ಮತ್ತು ಇತರವುಗಳ ಮೇಲೆ ಸ್ವಾಮಿ, ಅವನಿಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ಸೇರಿದೆ. ಎಲ್ಲರಲ್ಲೂ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ವಿಷ್ಣು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಭಗವಾನ್ ಭಗಸದ್ಭಾವಾದ್ರಾಗೋ ರಾಗಸ್ಯ ಶಾಸನಾತ್। ಪರಶ್ಚ ತು ಪ್ರಕೃತತ್ವಾದವನಾದೋಮಿತಿಃ ಸ್ಮೃತಃ

ಭಾಗ್ಯವಿರುವುದರಿಂದ ಅವನು ಭಗವಂತ, ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದರಿಂದ ರಾಗ, ಮೂಲಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಪರಶು, ರಕ್ಷಕನಾದ್ದರಿಂದ ಅವನಾದ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳಿವೆ.

ಸರ್ವಜ್ಞಃ ಸರ್ವವಿಜ್ಞಾನಾತ್ ಸರ್ವಃ ಸರ್ವಂ ಯತಸ್ತತಃ। ನರಾಣಾಮಯನಂ ಯಸ್ಮಾತ್ತೇನ ನಾರಾಯಣಃ ಸ್ಮೃತಃ

ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿದವನಾದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಸರ್ವಜ್ಞ, ಎಲ್ಲವೂ ಅವನಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸುವುದರಿಂದ ಸರ್ವ, ಮಾನವರ ಆಶ್ರಯವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ನಾರಾಯಣ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ತ್ರಿಧಾ ವಿಭಜ್ಯ ಸ್ವಾತ್ಮಾನಂ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯಂ ಸಮ್ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ। ಸೃಜತೇ ಗ್ರಸತೇ ಚೈವ ವೀಕ್ಷತೇ ಚ ತ್ರಿಭಿಸ್ತು ಯತ್। ಅಗ್ರೇ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಃ ಸ ಪ್ರಾದುರ್ಭೂತಶ್ಚತುರ್ಮುಖಃ

ತನ್ನನ್ನು ಮೂರು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಿ, ಅವನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಚಲಾಯಿಸುತ್ತಾನೆ; ಈ ಮೂರು ರೂಪಗಳಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿ, ಲಯ, ವೀಕ್ಷಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ಅವನು ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭನಾಗಿ, ನಾಲ್ಕು ಮುಖಗಳೊಂದಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾದನು.

ಆದಿತ್ವಾಚ್ಚಾದಿತೇವೋಽಸಾವಜಾತತ್ವಾದಜಃ ಸ್ಮೃತಃ। ಪಾತಿ ಯಸ್ಮಾತ್ಪ್ರಜಾಃ ಸರ್ವಾಃಪ್ರಜಾಪತಿರತಃ ಸ್ಮೃತಃ

ಮೊದಲವನಾದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಆದಿತೇಯ, ಜನನವಿಲ್ಲದವನಾದ್ದರಿಂದ ಅಜ, ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಪ್ರಜಾಪತಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ದೇವೇಷು ಚ ಮಹಾನ್ ದೇವೋ ಮಹಾದೇವಸ್ತತಃ ಸ್ಮೃತಃ। ಸರ್ವೇಶತ್ವಾಚ್ಚ ಲೋಕಾನಾಮವಶ್ಯತ್ವಾತ್ತಥೇಶ್ವರಃ

ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಾದೇವನಾದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಮಹಾದೇವ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಎಲ್ಲಾ ಲೋಕಗಳ ಒಡೆಯನೂ, ಎಲ್ಲರೂ ಅವನಿಗೆ ಅಧೀನರಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಈಶ್ವರ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಬೃಹತ್ತ್ವಾಚ್ಚ ಸ್ಮೃತೋ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಭೂತತ್ವಾದ್ಭೂತ ಉಚ್ಯತೇ। ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಃ ಕ್ಷೇತ್ರವಿಜ್ಞಾನಾದ್ವಿಭುಃ ಸರ್ವಗತೋ ಯತಃ

ಮಹತ್ವದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮ, ಎಲ್ಲರ ಮೂಲವಾದ್ದರಿಂದ ಭೂತ, ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ತಿಳಿದವನಾದ್ದರಿಂದ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಇರುವುದರಿಂದ ವಿಭು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಯಸ್ಮಾತ್ ಪುರ್ಯನುಶೇತೇ ಚ ತಸ್ಮಾತ್ ಪುರುಷ ಉಚ್ಯತೇ। ನೋತ್ಪಾದಿತತ್ವಾತ್ ಪೂರ್ವತ್ವಾತ್ ಸ್ವಯಮ್ಭೂರಿತಿ ಸ ಸ್ಮೃತಃ

ಅವನು ದೇಹರೂಪದ ಪುರಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದರಿಂದ ಪುರುಷ, ಅವನು ಉಂಟಾಗದೆ, ಮೊದಲಿಗನಾದ್ದರಿಂದ ಸ್ವಯಂಭುವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.