ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ರಾತ್ರಿಸ್ತ್ವೇತಾವತೀ ಜ್ಞೇಯಾ ಪರಮೇಶಸ್ಯ ಕೃತ್ಸ್ನಶಃ। ಅಹಸ್ತಸ್ಯ ತು ಯಾ ಸೃಷ್ಟಿಃ ಪ್ರಲಯೋ ರಾತ್ರಿರುಚ್ಯತೇ

ಪರಮೇಶ್ವರನ ರಾತ್ರಿಯೂ ಹಗಲಿನಷ್ಟೇ ಉದ್ದವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಅವನ ಹಗಲು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಕಾಲ, ಅವನ ರಾತ್ರಿಯೇ ಲಯದ ಕಾಲ.

ಅಹಶ್ಚ ವಿದ್ಯತೇ ತಸ್ಯ ನ ರಾತ್ರಿರಿತಿ ಧಾರಣಾ। ಉಪಚಾರಃ ಪ್ರಕ್ರಿಯತೇ ಲೋಕಾನಾಂ ಹಿತಕಾಮ್ಯಯಾ

ಅವನಿಗೆ ಹಗಲು ಮಾತ್ರ ಇದೆ, ರಾತ್ರಿಯಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಧಾರಣೆ ಇದೆ; ಇದು ಲೋಕಗಳ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ರೂಪಕವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಜಾಃ ಪ್ರಜಾನಾಮ್ಪತಯ ಋಷಯೋ ಮುನಿಭಿಃ ಸಹ। ಋಷೀನ್ ಸನತ್ಕುಮಾರಾಖ್ಯಾನ್ ಬ್ರಹ್ಮಸಾಯುಜ್ಯಗೈಃ ಸಹ

ಪ್ರಜೆಗಳು, ಪ್ರಜಾಪತಿಗಳು, ಋಷಿಗಳು, ಮುನಿಗಳೊಡನೆ, ಸನತ್ಕುಮಾರ ಎಂಬ ಋಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಸಾಯುಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದವರೂ ಸಹ—

ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣೀನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾಶ್ಚ ಮಹಾಭೂತಾನಿ ಪಞ್ಚ ಚ। ತನ್ಮಾತ್ರಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಗಣೋ ಬುದ್ಧಿಶ್ಚ ಮನಸಾ ಸಹ

ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಅವುಗಳ ವಿಷಯಗಳು, ಐದು ಮಹಾಭೂತಗಳು, ಸೂಕ್ಷ್ಮಭೂತಗಳು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಗುಂಪು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು—

ಅಹಸ್ತಿಷ್ಠನ್ತಿ ತೇ ಸರ್ವೇ ಪರಮೇಶಸ್ಯ ಧೀಮತಃ। ಅಹರನ್ತೇ ಪ್ರಲೀಯನ್ತೇ ರಾತ್ರ್ಯನ್ತೇ ವಿಶ್ವಸಂಭವಃ

ಈ ಎಲ್ಲವು ಪರಮೇಶ್ವರನ ಹಗಲಿನಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತವೆ; ಅವನ ರಾತ್ರಿಯ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವು ಲಯವಾಗುತ್ತವೆ, ವಿಶ್ವವು ಮತ್ತೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ.

ಸ್ವಾತ್ಮನ್ಯವಸ್ಥಿತೇ ಸತ್ವೇ ವಿಕಾರೇ ಪ್ರತಿಸಂಹತೇ। ಸಾಧರ್ಮ್ಯೇಣಾವತಿಷ್ಠೇತೇ ಪ್ರಧಾನಪುರುಷಾವುಭೌ

ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ತಾನೇ ನೆಲೆಸಿರುವಾಗ, ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಲಯಗೊಂಡಾಗ, ಪ್ರಧಾನದೂ ಪುರುಷನೂ ಸಹ ಸ್ವಭಾವದ ಸಮಾನತೆಯಿಂದ ಉಳಿಯುತ್ತವೆ.

ತಮಃ ಸತ್ತ್ವಗುಣಾವೇತೌ ಸಮತ್ವೇನ ವ್ಯವಸ್ತಿತೌ। ಅತ್ರೋದ್ರಿಕ್ತೌ ಪ್ರಸೂತೌ ಚ ತೌ ತಥಾ ಚ ಪರಸ್ಪರಮ್। ಗುಣಸಾಮ್ಯೇ ಲಯೋ ಜ್ಞೇಯೋ ವೈಷಮ್ಯೇ ಸೃಷ್ಟಿರುಚ್ಯತೇ

ತಮಸ್ಸು ಮತ್ತು ಸತ್ತ್ವಗುಣ ಈ ಎರಡೂ ಸಮಭಾವದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತವೆ; ಒಂದರ ಪ್ರಾಬಲ್ಯದಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿ, ಸಮಭಾವದಲ್ಲಿ ಲಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ತಿಲೇಷು ವಾ ಯಥಾ ತೈವಂ ಘೃತಂ ಪಯಸಿ ವಾ ಸ್ಥಿತಮ್। ತಥಾ ತಮಸಿ ಸತ್ತ್ವೇ ಚ ರಜೋಽವ್ಯಕ್ತಾಶ್ರಿತಂ ಸ್ಥಿತಮ್

ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿಯೂ ಎಣ್ಣೆ ಬೀಜಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ, ಹಾಲು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ, ರಾಜೋಗುಣವೂ ತಮೋಗುಣ ಮತ್ತು ಸತ್ತ್ವಗುಣಗಳೊಳಗೆ, ಕಾಣದಂತೆ ನೆಲೆಸಿದೆ.

ಉಪಾಸ್ಯ ರಜನೀಂ ಕೃತ್ಸ್ನಾಂ ಪರಾಂ ಮಾಹೇಶ್ವರೀಂ ತದಾ। ಅಹರ್ಮುಖೇ ಪ್ರವೃತ್ತೇ ಚ ಪುರಃ ಪ್ರಕೃತಿಸಮ್ಭವಃ

ಆ ರಾತ್ರಿ ತುಂಬಾ ಮಹೇಶ್ವರಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದ ಮೇಲೆ, ಬೆಳಗಿನ ಜಾವದಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಮೂಲವು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಯಿತು.

ಕ್ಷೋಭಯಾಮಾಸ ಯೋಗೇನ ಪರೇಣ ಪರಮೇಶ್ವರಃ। ಪ್ರಧಾನಂ ಪುರುಷಞ್ಚೈವ ಪ್ರವಿಶ್ಯಾಣ್ಡಂ ಮಹೇಶ್ವರಃ

ಪರಮೇಶ್ವರನು ತನ್ನ ಪರಮ ಯೋಗದಿಂದ ಪ್ರಧಾನದನ್ನೂ, ಪುರುಷನನ್ನೂ ಚಲಿಸಿ, ಆಂಡದೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಮಹೇಶ್ವರನಾದನು.

ಪ್ರಧಾನಾತ್ ಕ್ಷೋಭ್ಯಮಾಣಾತ್ತು ರಜೋ ವೈ ಸಮವರ್ತ್ತತ। ರಜಃ ಪ್ರವರ್ತ್ತಕಂ ತತ್ರ ಬೀಜೇಷ್ವಪಿ ಯಥಾ ಜಲಮ್

ಪ್ರಧಾನ ಚಲಿಸಿದಾಗ ರಾಜೋಗುಣವು ಹುಟ್ಟಿತು; ಬೀಜಗಳಲ್ಲಿ ನೀರು ಹೇಗೆ ಚಲನೆಗೆ ಕಾರಣವೋ, ಹಾಗೆ ರಾಜೋಗುಣವೂ ಚಟುವಟಿಕೆಗೆ ಮೂಲವಾಗಿದೆ.

ಗುಣವೈಷಮ್ಯಮಾಸಾದ್ಯ ಪ್ರಸೂಯನ್ತೇ ಹ್ಯಧಿಷ್ಠಿತಾಃ। ಗುಣೇಭ್ಯಃ ಕ್ಷೋಭ್ಯ ಮಾಣೇಭ್ಯಸ್ತ್ರಯೋ ದೇವಾ ವಿಜಜ್ಞಿರೇ। ಆಶ್ರಿತಾಃ ಪರಮಾ ಗುಹ್ಯಾಃ ಸರ್ವಾತ್ಮಾನಃ ಶರೀರಿಣಃ

ಗುಣಗಳು ಸಮತೋಲನ ತಪ್ಪಿದಾಗ, ಅವುಗಳ ಆಧೀನದಲ್ಲಿರುವ ಜೀವಿಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ; ಆ ಗುಣಗಳ ಚಲನೆಯಿಂದ ಮೂರು ದೇವರುಗಳು ಜನಿಸಿದರು—ಅವರು ಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪದವರು, ಪರಮರೂಪದವರು, ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಆತ್ಮರೂಪದವರು.

ರಜೋ ಬ್ರಹ್ಮಾ ತಮೋ ಹ್ಯಗ್ನಿಃ ಸತ್ತ್ವಂ ವಿಷ್ಣುರಜಾಯತ। ರಜಃಪ್ರಕಾಶಕೋ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಸ್ರಷ್ಟ್ಟೃತ್ವೇನ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ

ರಾಜೋಗುಣದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನು, ತಮೋಗುಣದಿಂದ ಅಗ್ನಿ, ಸತ್ತ್ವಗುಣದಿಂದ ವಿಷ್ಣು ಹುಟ್ಟಿದರು; ಬ್ರಹ್ಮನು ರಾಜೋಗುಣವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಗೊಳಿಸಿ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನಾಗಿ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ತಮಃಪ್ರಕಾಶಕೋಽಗ್ನಿಸ್ತು ಕಾಲತ್ವೇನ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ। ಸತ್ತ್ವಪ್ರಕಾಶಕೋ ವಿಷ್ಣುರೌದಾಸೀನ್ಯೇ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ

ಅಗ್ನಿ ತಮೋಗುಣವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಗೊಳಿಸಿ ಕಾಲರೂಪದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ; ವಿಷ್ಣು ಸತ್ತ್ವಗುಣವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಗೊಳಿಸಿ ನಿರಪೇಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ.

ಏತ ಏವ ತ್ರಯೋ ದೇವಾ ಏತ ಏವ ತ್ರಯೋಽಗ್ನಯಃ। ಪರಸ್ಪರಾಶ್ರಿತಾ ಹ್ಯೇತೇ ಪರಸ್ಪರಮನುವ್ರತಾಃ

ಈ ಮೂವರು ದೇವರುಗಳು, ಈ ಮೂವರು ಅಗ್ನಿಗಳು; ಅವರು ಪರಸ್ಪರ ಅವಲಂಬಿತರು, ಪರಸ್ಪರ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದಾರೆ.

ಪರಸ್ಪರೇಣ ವರ್ತ್ತನ್ತೇ ಧಾರಯನ್ತಿ ಪರಸ್ಪರಮ್। ಅನ್ಯೋನ್ಯಮಿಥುನಾಹ್ಯೇತೇ ಹ್ಯನ್ಯೋನ್ಯಮುಪಜೀವಿನಃ। ಕ್ಷಣಂ ವಿಯೋಗೋ ನ ಹ್ಯೇಷಾನ್ನ ತ್ಯಜನ್ತಿ ಪರಸ್ಪರಮ್

ಅವರು ಪರಸ್ಪರ ಸಹಕಾರದಿಂದ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ, ಒಬ್ಬರನ್ನು ಒಬ್ಬರು ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅವರು ಜೋಡಿಯಾಗಿ ಪರಸ್ಪರ ಅವಲಂಬಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಅವರಲ್ಲಿ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವೂ ಬೇರ್ಪಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ಅವರು ಎಂದಿಗೂ ಒಬ್ಬರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ.

ಈಶ್ವರೋ ಹಿ ಪರೋ ದೇವೋ ವಿಷ್ಣುಸ್ತು ಮಹತಃ ಪರಃ । ಬ್ರಹ್ಮಾ ತು ರಜಸೋದ್ರಿಕ್ತಃ ಸರ್ಗಾಯೇಹ ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ। ಪರಶ್ಚ ಪುರುಷೋ ಜ್ಞೇಯಃ ಪ್ರಕೃತಿಶ್ಚ ಪರಾ ಸ್ಮೃತಾ

ಪರಮೇಶ್ವರನು ಪರಮ ದೇವರು; ವಿಷ್ಣು ಮಹತ್ತಿಗಿಂತಲೂ ಮೇಲಿರುವವನು; ಬ್ರಹ್ಮನು ರಾಜೋಗುಣದಿಂದ ತುಂಬಿ, ಇಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿಗೆ ಮುಂದಾಗುತ್ತಾನೆ; ಪರಮ ಪುರುಷನೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು, ಪ್ರಕೃತಿಯೂ ಪರಮೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾಳೆ.

ಅಧಿಷ್ಠಿತೋಽಸೌ ಹಿ ಮಹೇಶ್ವರೇಣ ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ ಚೋದ್ಯಮಾನಃ ಸಮನ್ತಾತ್। ಅನುಪ್ರವರ್ತ್ತನ್ತಿ ಮಹಾನ್ತ ಏವ ಚಿರಸ್ಥಿತಾಃ ಸ್ವೇ ವಿಷ್ಯೇ ಪ್ರಿಯತ್ವಾತ್

ಅವನು ಮಹೇಶ್ವರನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ಕೆಲಸಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಮಹಾನ್‌ಗಳು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ನೆಲೆಸಿದ್ದು, ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಅವನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಪ್ರಧಾನಂ ಗುಣವೈಷಮ್ಯಾತ್ಸರ್ಗಕಾಲೇ ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ। ಈಶ್ವರಾಧಿಷ್ಠಿತಾತ್ ಪೂರ್ವನ್ತಸ್ಮಾತ್ಸದಸದಾತ್ಮಕಾತ್। ಬ್ರಹ್ಮಾ ಬುದ್ಧಿಶ್ಚ ಮಿಥುನಂ ಯುಗಪತ್ಸಮ್ಬಭೂವತುಃ

ಗುಣಗಳ ಅಸಮಾನತೆಯಿಂದ ಪ್ರಧಾನವು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಲನೆಗೆ ಬರುತ್ತದೆ; ಮಹೇಶ್ವರನ ಆಧೀನದಲ್ಲಿರುವ, ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ಇರುವ ಸದುಸದುರೂಪದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿ ಜೋಡಿಯಾಗಿ ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವು.

ತಸ್ಮಾತ್ತಮೋಽವ್ಯಕ್ತಮಯಃ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞೋ ಬ್ರಹ್ಮಸಂಜ್ಞಿತಃ। ಸಂಸಿದ್ಧಃ ಕಾರ್ಯಕರಣೈರ್ಬ್ರಹ್ಮಾಽಗ್ರೇ ಸಮವರ್ತ್ತತ

ಅದರಿಂದ ಅವ್ಯಕ್ತ ತಮೋಗುಣದಿಂದ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನು, ಬ್ರಹ್ಮನೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವವನು, ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನ ಸಾಧನಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವನು ಮೊದಲು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಯಿತು.

ತೇಜಸಾ ಪ್ರಥಮನೋ ಧೀಮಾನವ್ಯಕ್ತಃ ಸಂಪ್ರಕಾಶತೇ। ಸ ವೈ ಶರೀರೀ ಪ್ರಥಮಃ ಕಾರಣತ್ವೇ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ

ಅವನು ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಅವ್ಯಕ್ತರೂಪದಿಂದ ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಮೊದಲು ಪ್ರಕಾಶಮಾನನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಅವನು ದೇಹವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮೊದಲ ಕಾರಣವಾಗಿ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ.

ಅಪ್ರತೀಘೇನ ಜ್ಞಾನೇನ ಐಶ್ವರ್ಯೇಣ ಚ ಸೋಽನ್ವಿತಃ। ಧರ್ಮೇಣ ಚಾಪ್ರತೀಘೇನ ವೈರಾಗ್ಯೇಣ ಸಮನ್ವಿತಃ

ಅವನು ಅಡ್ಡಿಯಾಗದ ಜ್ಞಾನ, ಐಶ್ವರ್ಯ, ಅಡ್ಡಿಯಾಗದ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದಾನೆ.

ತಸ್ಯೇಶ್ವರಸ್ಯಾಪ್ರತಿಘಂ ಜ್ಞಾನಂ ವೈರಾಗ್ಯಲಕ್ಷಣಮ್। ಧರ್ಮೈಶ್ವರ್ಯಕೃತಾ ಬುದ್ಧಿರ್ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಜಜ್ಞೇಽಭಿಮಾನಿನಃ

ಆ ಇಶ್ವರನ ಜ್ಞಾನವು ಅಡ್ಡಿಯಾಗದದ್ದು, ವೈರಾಗ್ಯ ಲಕ್ಷಣವಿರುವದು; ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಎಂದು, ಅಹಂಕಾರದವನು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಅವ್ಯಕ್ತಾಜ್ಜಾಯತೇ ಚಾಸ್ಯ ಮನಸಾ ಚ ಯದಿಚ್ಛತಿ। ವಶೀಕೃತತ್ವಾದ್ವೈಗುಣ್ಯಾತ್ ಸುರೇಶತ್ವಾತ್ಸ್ವಭಾವತಃ

ಅವ್ಯಕ್ತದಿಂದ ಅವನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಏನು ಬಯಸಿದರೂ ಅದು ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ; ಅವನ ವಶತ್ವದಿಂದ, ಗುಣಗಳ ಭೇದದಿಂದ, ದೇವತೆಗಳ ಅಧಿಪತ್ಯದಿಂದ ಮತ್ತು ಸ್ವಭಾವದಿಂದ.

ಚತುರ್ಮುಖಸ್ತು ಬ್ರಹ್ಮತ್ವೇ ಕಾಲತ್ವೇ ಚಾನ್ತಕೋಽಭವತ್। ಸಹಸ್ರಮೂರ್ದ್ಧಾ ಪುರುಷಸ್ತಿಸ್ರೋಽವಸ್ಥಾಃ ಸ್ವಯಮ್ಭುವಃ

ನಾಲ್ಕು ಮುಖಗಳ ಬ್ರಹ್ಮನು ಬ್ರಹ್ಮನಾಗಿಯೂ, ಕಾಲರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಂತ್ಯಕಾರನಾಗಿಯೂ, ಸಾವಿರ ತಲೆಗಳ ಪುರುಷನು, ಸ್ವಯಂಭುವು ಮೂರು ಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವವನು.

ಸತ್ತ್ವಂ ರಜಶ್ಚ ಬ್ರಹ್ಮತ್ವೇ ಕಾಲತ್ವೇ ಚ ರಜಸ್ತಮಃ. ಸಾತ್ವಿಕಂ ಪುರುಷತ್ವೇ ಚ ಗುಣವೃತ್ತಿಃ ಸ್ವಯಮ್ಭುವಃ

ಬ್ರಹ್ಮನ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸತ್ವ ಮತ್ತು ರಜಸ್ಸು ಇರುತ್ತದೆ, ಕಾಲದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ರಜಸ್ಸು ಮತ್ತು ತಮಸ್ಸು ಇರುತ್ತದೆ. ಪುರುಷನ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸತ್ವ ಗುಣವೇ ಹೆಚ್ಚು. ಸ್ವಯಂಭುವಿನ ಗುಣಗಳ ನಡೆ ಇದೇ.

ಲೋಕಾನ್ ಸೃಜತಿ ಬ್ರಹ್ಮತ್ವೇ ಕಾಲತ್ವೇ ಸಂಕ್ಷಿಪತ್ಯಪಿ। ಪುರುಷತ್ವೇ ಹ್ಯುದಾಸೀನ ಸ್ತಿಸ್ರೋಽವಸ್ಥಾಃ ಪ್ರಜಾಪತೇ

ಬ್ರಹ್ಮನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ, ಕಾಲದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಹಿಂಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಪುರುಷನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಈ ಮೂರು ಸ್ಥಿತಿಗಳಿವೆ.

ಬ್ರಹ್ಮಾ ಕಮಲಗರ್ಭಾಭಃ ಕಾಲೋ ಜಾತ್ಯಾಞ್ಜನಪ್ರಭಃ। ಪುರುಷಃ ಪುಣ್ಡರೀಕಾಕ್ಷೋ ರೂಪಂ ತತ್ಪರಮಾತ್ಮನಃ

ಬ್ರಹ್ಮನು ಕಮಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದಂತಿರುವನು, ಕಾಲನು ಕಾಜಲದಂತೆ ಕಪ್ಪು ಹೊಳಪಿನಿಂದ ಕೂಡಿರುವನು, ಪುರುಷನು ಕಮಲದ ಕಣ್ಣುಳ್ಳವನು—ಇದು ಪರಮಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪ.

ಯೋಗೇಶ್ವರಃ ಶರೀರಾಣಿ ಕರೋತಿ ವಿಕರೋತಿ ಚ। ನಾನಾಕೃತಿಕ್ರಿಯಾರೂಪನಾಮವೃತ್ತಿಃ ಸ್ವಲೀಲಯಾ

ಯೋಗೇಶ್ವರನು ತನ್ನ ಲೀಲೆಯಿಂದ ಅನೇಕ ರೂಪ, ಕ್ರಿಯೆ, ಹೆಸರು, ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ, ದೇಹಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿ ಬದಲಾಯಿಸುತ್ತಾನೆ.