ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ಏವಂ ಹಿ ಪಾದಾಶ್ಚತ್ವಾರಃ ಸಮಾಸಾತ್ ಕೀರ್ತ್ತಿತಾ ಮಯಾ। ವಕ್ಷ್ಯಾಮ್ಯೇತಾನ್ ಪುನಸ್ತಾಂಸ್ತು ವಿಸ್ತರೇಣ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್

ಈ ರೀತಿ ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ. ಈಗ ಅವುಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮತ್ತು ವಿವರವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ.

ತಸ್ಮೈ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಾಯ ಪುರುಷಾಯೇಶ್ವರಾಯ ಚ। ಅನ್ತಾಯ ಪ್ರಥಮಾಯೈವ ವಿಶಿಷ್ಟಾಯ ಪ್ರಜಾತ್ಮನೇ। ಬ್ರಹ್ಮಣೇ ಲೋಕತನ್ತ್ರಾಯ ನಮಸ್ಕೃತ್ಯ ಸ್ವಯಮ್ಭುವೇ

ಆದಿಕಾರಣ, ಪರಮಪುರುಷ, ಇಶ್ವರ, ಆದಿ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯ, ವಿಶಿಷ್ಟ ಪ್ರಜಾಪತಿ, ಲೋಕಗಳ ಅಧಿಪತಿ ಬ್ರಹ್ಮ, ಸ್ವಯಂಭುವಿಗೆ ನಾನು ವಂದನೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಮಹದಾದ್ಯಂ ವಿಶೇಷಾನ್ತಂ ಸವೈರುಪ್ಯಂ ಸಲಕ್ಷಣಮ್। ಪಞ್ಚಪ್ರಮಾಣಂ ಷಟ್ಶ್ಯೇತಂ ಪುರುಷಾಧಿಷ್ಠಿತಂ ನುತಮ್। ಅಸಂಶಯಾತ್ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಭೂತಸರ್ಗಮನುತ್ತಮಮ್

ಮಹತ್ತಿನಿಂದ ವಿಶೇಷವರೆಗೆ, ಎಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣಗಳೊಡನೆ, ಐದು ಪ್ರಮಾಣಗಳು ಮತ್ತು ಆರು ವಿಭಾಗಗಳೊಂದಿಗೆ, ಪರಮಾತ್ಮನ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಈ ಭೂತಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ನಾನು ಯಾವುದೇ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲದೆ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಅವ್ಯಕ್ತಂ ಕಾರಣಂ ಯತ್ತು ನಿತ್ಯಂ ಸದಸದಾತ್ಮಕಮ್। ಪ್ರಧಾನಂ ಪ್ರಕೃತಿಂ ಚೈವ ಯಮಾಹುಸ್ತತ್ತ್ವ ಚಿನ್ತಕಾಃ

ಯಾವದು ಅವ್ಯಕ್ತವಾದ ಕಾರಣವೋ, ಸದಾ ಇರುವದು, ಸತ್ತೂ ಅಲ್ಲದೂ ಇರುವದು, ಅದನ್ನು ತತ್ತ್ವಚಿಂತಕರು ಪ್ರಧಾನ ಅಥವಾ ಪ್ರಕೃತಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಗನ್ಧವರ್ಣರಸೈರ್ಹೀನಂ ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶವಿವರ್ಜ್ಜಿತಮ್। ಅಜಾತಂ ಧ್ರುವಮಕ್ಷಯ್ಯಂ ನಿತ್ಯಂ ಸ್ವಾತ್ಮನ್ಯವಸ್ಥಿತಮ್

ಅದು ವಾಸನೆ, ಬಣ್ಣ, ರುಚಿ ಇಲ್ಲದದು, ಶಬ್ದ ಮತ್ತು ಸ್ಪರ್ಶವಿಲ್ಲದದು, ಜನಿಸದದು, ಶಾಶ್ವತವಾದದು, ಕ್ಷಯವಾಗದದು, ಸದಾ ತನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಇರುವದು.

ಜಗದ್ಯೋನಿಂ ಮಹದ್ಭೂತಂ ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಸನಾತನಮ್। ವಿಗ್ರಹಂ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮವ್ಯಕ್ತಮಭವತ್ ಕಿಲ

ಯುಗಾದಿಯ ಮಹಾ ಮೂಲವಾದ ಶಾಶ್ವತ ಪರಬ್ರಹ್ಮವು, ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಅವ್ಯಕ್ತ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿತು.

ಅನಾದ್ಯನ್ತಮಜಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮನ್ತ್ರಿಗುಣಂ ಪ್ರಭವಾವ್ಯಯಮ್। ಅಸಾಮ್ಪ್ರತಮವಿಜ್ಞೇಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಾಗ್ರೇ ಸಮವರ್ತ್ತತ

ಆ ಪರಬ್ರಹ್ಮವು ಆದಿಯೂ ಅಂತ್ಯವೂ ಇಲ್ಲದೆ, ಹುಟ್ಟಿಲ್ಲದ, ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ, ಮೂರು ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ, ಅವಿನಾಶಿಯಾದದು; ಅದನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆರಂಭದಲ್ಲಿಯೇ ಅದು ಇತ್ತು.

ತಸ್ಯಾತ್ಮನಾ ಸರ್ವಮಿದಂ ವ್ಯಾಪ್ತಮಾಸೀತ್ತಮೋಮಯಮ್। ಗುಣಸಾಮ್ಯೇ ತದಾ ತಸ್ಮಿನ್ ಗುಣಭಾವೇ ತಮೋಮಯೇ

ಅದರ ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ತಮೋಗುಣದಿಂದ ತುಂಬಿ, ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳು ಸಮಬಲದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ, ಅವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ತಮೋಗುಣದಿಂದ ಆವರಿತವಾಗಿದ್ದವು.

ಗರ್ಗಕಾಲೇ ಪ್ರಧಾನಸ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಾಧಿಷ್ಠಿತಸ್ಯ ವೈ। ಗುಣಭಾವಾದ್ವಾಚ್ಯಮಾನೋ ಮಹಾನ್ ಪ್ರಾದುರ್ಬಭೂವ ಹ

ಲಯದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿದ ಮೂಲ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ, ಗುಣಗಳ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಮಹತ್ತತ್ವವು ಉದಯವಾಯಿತು.

ಸೂಕ್ಷ್ಮೇಣ ಮಹತಾ ಸೋಽಥ ಅವ್ಯಕ್ತೇನ ಸಮಾವೃತಃ। ಸತ್ವೋದ್ರಿಕ್ತೋ ಮಹಾನಗ್ರೇ ಸತ್ತ್ವಮಾತ್ರಪ್ರಕಾಶಕಮ್। ಮನೋ ಮಹಾಂಶ್ಚ ವಿಜ್ಞೇಯೋ ಮನಸ್ತತ್ಕಾರಣಂ ಸ್ಮೃತಮ್

ಆ ಮಹತ್ತತ್ವವು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿದ್ದು, ಅವ್ಯಕ್ತದಿಂದ ಆವರಿಸಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ಮೊದಲಿಗೆ ಅದು ಸತ್ತ್ವಗುಣದಿಂದ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ, ಶುದ್ಧತೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಪ್ರಕಾಶಪಡಿಸಿತು. ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಮಹತ್ತತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಮನಸ್ಸೇ ಅದರ ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಲಿಙ್ಗಮಾತ್ರಸಮುತ್ಪನ್ನಃ) ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಾಧಿಷ್ಠಿತಸ್ತು ಸಃ। ಧರ್ಮಾದೀನಾನ್ತು ರೂಪಾಣಿ ಲೋಕತತ್ತ್ವಾರ್ಥಹೇತವಃ। ಮಹಾಂಸ್ತು ಸೃಷ್ಟಿಂ ಕುರುತೇ ನೋದ್ಯಮಾನಃ ಸಿಸೃಕ್ಷಯಾ

ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಲಕ್ಷಣದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಮಹತ್ತತ್ವವು, ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿದದ್ದು. ಧರ್ಮಾದಿ ರೂಪಗಳು ಲೋಕದ ತತ್ತ್ವಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ. ಮಹತ್ತತ್ವವು ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಯಾವುದೇ ಇಚ್ಛೆ ಅಥವಾ ಪ್ರಯತ್ನವಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಮನೋ ಮಹಾನ್ಮತಿರ್ಬ್ರಹ್ಮಾ ಪೂರ್ಬುದ್ಧಿಃ ಖ್ಯಾತಿರೀಶ್ವರಃ। ಪ್ರಜ್ಞಾ ಚಿತಿಃ ಸ್ಮೃತಿಃ ಸಂವಿತ್ ವಿಪುರಂ ಚೋಚ್ಯತೇ ಬುಧೈಃ

ಮನಸ್ಸು, ಮಹತ್ತತ್ವ, ಬುದ್ಧಿ, ಬ್ರಹ್ಮ, ಪೂರ್ವಜ್ಞಾನ, ಖ್ಯಾತಿ, ಈಶ್ವರತ್ವ, ಪ್ರಜ್ಞೆ, ಚೇತನ, ಸ್ಮರಣೆ, ಸಂವಿತ್ ಹಾಗೂ ವಿಶಾಲತೆ ಎಂದು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಮನುತೇ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಯಸ್ಮಾಚ್ಚೇಷ್ಟಾಫಲಂ ವಿಭುಃ। ಸೌಕ್ಷ್ಮತ್ವೇನ ವಿವೃದ್ಧಾನಾಂ ತೇನ ತನ್ಮನ ಉಚ್ಯತೇ

ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಫಲವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವುದರಿಂದ, ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಾದವರಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಕಾರಣದಿಂದ ಇದನ್ನು ಮನಸ್ಸು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ತತ್ತ್ವಾನಾಮಗ್ರಜೋ ಯಸ್ಮಾನ್ಮಹಾಂಶ್ಚ ಪರಿಮಾಣತಃ। ಶೇಷೇಭ್ಯೋಽಪಿ ಗುಣೇಭ್ಯೋಽಸೌ ಮಹಾನಿತಿ ತತಃ ಸ್ಮೃತಃ

ತತ್ತ್ವಗಳಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯದು ಮತ್ತು ಉಳಿದ ಗುಣಗಳಿಗಿಂತ ದೊಡ್ಡದು ಎಂಬ ಕಾರಣದಿಂದ ಇದನ್ನು ಮಹತ್ತತ್ವವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಬಿಭರ್ತಿ ಮಾನಂ ಮನುತೇ ವಿಭಾಗಂ ಮನ್ಯತೇಽಪಿ ಚ। ಪುರುಷೋ ಭೋಗಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್ ತೇನ ಚಾಸೌ ಮತಿಃ ಸ್ಮೃತಃ

ಇದು ಗೌರವವನ್ನು ಹೊರುತ್ತದೆ, ವಿಭಜನೆಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಬೇರ್ಪಾಡುಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತದೆ. ಪುರುಷನು ಭೋಗದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿರುವುದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಬುದ್ಧಿ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಬೃಹತ್ತ್ವಾದೃಂಹಣತ್ವಾಚ್ಚ ಭಾವಾನಾಂ ಸಲಿಲಾಶ್ರಯಾತ್। ಯಸ್ಮಾದ್‌ಬೃಂಹಯತೇ ಭಾವಾನ್ ಬ್ರಹ್ಮಾ ತೇನ ನಿರುಚ್ಯತೇ

ಇದು ವಿಶಾಲವಾಗಿದ್ದು, ಭಾವಗಳನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯುಂಟು, ನೀರಿನ ಸಹವಾಸದಿಂದ, ಭಾವಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವುದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಆಪೂರಯಿತ್ವಾ ಯಸ್ಮಾಚ್ಚ ಕೃತ್ಸ್ನಾನ್ ದೇಹಾನನುಗ್ರಹೈಃ। ತತ್ತ್ವಭಾವಾಂಶ್ಚ ನಿಯತಾಂ ಸ್ತೇನ ಪೂರಿತಿ ಚೋಚ್ಯತೇ

ಎಲ್ಲ ದೇಹಗಳನ್ನು ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ತುಂಬಿಸಿ, ತತ್ತ್ವಗಳ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವುದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಪೂರ್ಣತೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಬುಧ್ಯತೇ ಪುರುಷಶ್ಚಾತ್ರ ಸರ್ವಭಾವಾನ್ ಹಿತಾಹಿತಾನ್ । ಯಸ್ಮಾದ್ಬೋಧಯತೇ ಚೈವ ತೇನ ಬುದ್ಧಿರ್ನಿರುಚ್ಯತೇ

ಇಲ್ಲಿ ಪುರುಷನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತ-ಅಹಿತವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ತಿಳಿವಳಿಕೆಯನ್ನು ನೀಡುವುದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಬುದ್ಧಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಖ್ಯಾತಿಃ ಪ್ರತ್ಯುಪಭೋಗಶ್ಚ ಯಸ್ಮಾತ್ ಸಂವರ್ತ್ತತೇ ತತಃ। ಭೋಗಶ್ಚ ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠತ್ವಾತ್ತೇನ ಖ್ಯಾತಿರಿತಿ ಸ್ಮೃತಃ

ಅನುಭವ ಮತ್ತು ಉಪಭೋಗವು ಇದರಿಂದ ಉದಯವಾಗುತ್ತವೆ; ಅನುಭವ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಆಧಾರವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಖ್ಯಾತಿ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಖ್ಯಾಯತೇ ತದ್ಗುಣೈರ್ವಾಪಿ ನಾಮಾದಿಭಿರನೇಕಶಃ। ತಸ್ಮಾಚ್ಚ ಮಹತಃ ಸಂಜ್ಞಾ ಖ್ಯಾತಿರಿತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ

ಇದು ತನ್ನ ಗುಣಗಳಿಂದ ಹಾಗೂ ಅನೇಕ ಹೆಸರು ರೂಪಗಳಿಂದ ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಹತ್ತತ್ವಕ್ಕೆ ಖ್ಯಾತಿ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ.

ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಸರ್ವಂ ವಿಜಾನಾತಿ ಮಹಾತ್ಮಾ ತೇನ ಚೇಶ್ವರಃ। ತಸ್ಮಾಜ್ಜಾತಾ ಗ್ರಹಾಶ್ಚೈವ ಪ್ರಜ್ಞಾ ತೇನ ಸ ಉಚ್ಯತೇ

ಮಹಾತ್ಮನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನೇರವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಈಶ್ವರನೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಇಂದೆಂದೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ, ಆ ಕಾರಣದಿಂದ ಇದನ್ನು ಪ್ರಜ್ಞೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಜ್ಞಾನಾದೀನಿ ಚ ರೂಪಾಣಿ ಕ್ರತುಕರ್ಮಫಲಾನಿ ಚ। ಚಿನೋತಿ ಯಸ್ಮಾದ್ಭೋಗಾರ್ಥಾನ್ತೇನಾಸೌ ಚಿತಿರುಚ್ಯತೇ

ಜ್ಞಾನಾದಿ ರೂಪಗಳು ಹಾಗೂ ಕ್ರತುಕರ್ಮಗಳ ಫಲಗಳನ್ನು ಅನುಭವಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಚೇತನ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ವರ್ತ್ತಮಾನಾನ್ಯತೀತಾನಿ ತಥಾ ಚಾನಾಗತಾನ್ಯಪಿ। ಸ್ಮರತೇ ಸರ್ವಕಾರ್ಯಾಣಿ ತೇನಾಸೌ ಸ್ಮೃತಿರುಚ್ಯತೇ

ಪ್ರಸ್ತುತ, ಭೂತಕಾಲ ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿನ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವುದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಸ್ಮೃತಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಕೃತ್ಸ್ನಂ ಚ ವಿನ್ದತೇ ಜ್ಞಾನಂ ತಸ್ಮಾನ್ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಮುಚ್ಯತೇ। ತಸ್ಮಾದ್ವಿದೇರ್ವಿದೇಶ್ಚೈವ ಸಂವಿದಿತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ

ಅವನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ಮಹತ್ವ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗಾಗಿ 'ವಿದ್' ಮತ್ತು 'ವಿದೇ' ಎರಡನ್ನೂ 'ಸಂವಿತ್' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ವಿದ್ಯತೇ ಸ ಚ ಸರ್ವಸ್ಮಿನ್ ಸರ್ವಂ ತಸ್ಮಿಶ್ಚ ವಿದ್ಯತೇ। ತಸ್ಮಾತ್ಸಂವಿದಿತಿ ಪ್ರೋಕ್ತೋ ಮಹಾನ್ವೈ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತರೈಃ

ಅವನು ಎಲ್ಲ вещಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲವೂ ಅವನಲ್ಲೇ ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಅವನನ್ನು ಮಹಾನ್ 'ಸಂವಿತ್' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಜ್ಞಾನಾತ್ತು ಜ್ಞಾನಮಿತ್ಯಾಹ ಭಗವಾನ್ ಜ್ಞಾನಸನ್ನಿಧಿಃ। ದ್ವನ್ದ್ವಾನಾಂ ವಿಪುರೀಭಾವಾದ್ವಿಪುರಂ ಪ್ರೋಚ್ಯತೇ ಬುಧೈಃ

ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಜ್ಞಾನನಿಧಿಯಾದ ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ದ್ವಂದ್ವಗಳ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಅದನ್ನು 'ವಿಪುರ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಸರ್ವೇಶತ್ವಾಚ್ಚ ಲೋಕಾನಾಮವಶ್ಯಂ ಚ ತಥೇಶ್ವರಃ। ಬೃಹತ್ವಾಚ್ಚ ಸ್ಮೃತೋ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಭೂತತ್ವಾದ್ಭವ ಉಚ್ಯತೇ

ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳ ಒಡೆಯನಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಅವಶ್ಯಕವಾಗಿ ಆಳುವವನಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಅವನ ವಿಶಾಲತೆಗೆ 'ಬ್ರಹ್ಮ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಅವನು ಇರುವುದರಿಂದ 'ಭವ' ಎಂದು ಕೂಡ ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞವಿಜ್ಞಾನಾದೇಕತ್ವಾಚ್ಚ ಸ ಕಃ ಸ್ಮೃತಃ। ಯಸ್ಮಾತ್ ಪುರ್ಯನುಶೇತೇ ಚ ತಸ್ಮಾತ್ ಪುರುಷ ಉಚ್ಯತೇ। ನೋತ್ಪಾದಿತತ್ವಾತ್ ಪೂರ್ವತ್ವಾತ್ ಸ್ವಯಮ್ಭೂರಿತಿ ಚೋಚ್ಯತೇ

ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರ ಏಕತ್ವದಿಂದ ಅವನನ್ನು 'ಕ' ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ಪುರಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದರಿಂದ ಅವನನ್ನು 'ಪುರುಷ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅವನು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗದೆ, ಮೊದಲನೆಯವನಾಗಿರುವುದರಿಂದ 'ಸ್ವಯಂಭೂ' ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರ್ಯಾಯವಾಚಕೈಃ ಶಬ್ದೈಸ್ತತ್ತ್ವಮಾದ್ಯಮನುತ್ತಮಮ್। ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಂ ತತ್ತ್ವಭಾವಜ್ಞೈರೇವಂ ಸದ್ಭಾವಚಿನ್ತಕೈಃ

ಪರ್ಯಾಯ ಪದಗಳಿಂದ, ಆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮತ್ತು ತೊಲೆಯಲಾಗದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತತ್ತ್ವಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿದವರು, ಸತ್ಯಭಾವವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುವವರು ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ.