ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ಅಸಕೃತ್ಪರಿಪೃಷ್ಟಸ್ತೈರ್ಮಹಾತ್ಮಾ ಲೋಮಹರ್ಷಣಃ। ವಿಸ್ತರೇಣಾನುಪೂರ್ವ್ಯಾ ಚ ಕಥಯಾಮಾಸ ಸತ್ತಮಃ

ಅವರಿಂದ ಪುನಃ ಪುನಃ ಕೇಳಿದ ಮಹಾತ್ಮ ಲೋಮಹರ್ಷಣನು, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹಾಗೂ ವಿವರವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು.

ಪೃಷ್ಟಾಂ ಚೈತಾಂ ಕಥಾಂ ದಿವ್ಯಾಂ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಾಂ ಪಾಪಪ್ರಣಾಶಿನೀಮ್। ಕಥ್ಯಮಾನಾಂ ಮಯಾ ಚಿತ್ರಾಂ ಬಹ್ವರ್ಥಾಂ ಶ್ರುತಿಸಮ್ಮತಾಮ್

ನೀವು ಕೇಳಿದ ಈ ದೈವಿಕ ಕಥೆ ಪಾಪವನ್ನು ದೂರಮಾಡುತ್ತದೆ, ಮೃದುವಾಗಿದ್ದು, ನಾನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವಂತೆ ಅದ್ಭುತವೂ, ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವೂ, ವೇದಗಳಿಗೂ ಅಂಗೀಕೃತವೂ ಆಗಿದೆ.

ಯಶ್ಚೇಮಾಂಧಾರಯೇನ್ನಿತ್ಯಂ ಶ್ರೃಣುಯಾದ್ವಾಪ್ಯಭೀಕ್ಷ್ಣಶಃ। ಶ್ರಾವಯೇಚ್ಚಾಪಿ ವಿಪ್ರೇಭ್ಯೋ ಯತಿಭ್ಯಶ್ಚ ವಿಶೇಷತಃ

ಯಾರು ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಸದಾ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ, ಅಥವಾ ಪುನಃ ಪುನಃ ಕೇಳುತ್ತಾರೆ, ಅಥವಾ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಹಾಗೂ ಯತಿಗಳಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ,

ಶುಚಿಃ ಪರ್ವಸು ಯುಕ್ತಾತ್ಮಾ ತೀರ್ಥೇಷ್ವಾಯತನೇಷು ಚ। ದೀರ್ಘಮಾಯುರವಾಪ್ನೋತಿ ಸ ಪುರಾಣಾನುಕೀರ್ತ್ತನಾತ್। ಸ್ವವಂಶಧಾರಣಂ ಕೃತ್ವಾ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕೇ ಮಹೀಯತೇ

ಅವರು ಶುದ್ಧರಾಗಿದ್ದು, ಪವಿತ್ರ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ, ತೀರ್ಥಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ, ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿಕೊಂಡು ಪುರಾಣವನ್ನು ಪಠಿಸಿದರೆ, ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ತಮ್ಮ ವಂಶವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ಗೌರವವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ.

ವಿಸ್ತಾರಾವಯವಂ ತೇಷಾಂ ಯಥಾಶಬ್ದಂ ಯಥಾಶ್ರುತಮ್। ಕೀರ್ತ್ತ್ಯಮಾನಂ ನಿಬೋಧಧ್ವಂ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಕೀರ್ತ್ತಿವರ್ದ್ಧನಮ್

ಅವರ ಕಥೆಗಳ ಎಲ್ಲ ಭಾಗಗಳನ್ನೂ, ಕೇಳಿದಂತೆ ಮತ್ತು ಹೇಳಿದಂತೆ ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಎಲ್ಲರೂ ಗಮನದಿಂದ ಕೇಳಿರಿ, ಇದು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಧನ್ಯಂ ಯಶಸ್ಯಂ ಶತ್ರುಘ್ನಂ ಸ್ವರ್ಗ್ಯಮಾಯುರ್ವಿವರ್ಧನಮ್। ಕೀರ್ತ್ತನಂ ಸ್ಥಿರಕೀರ್ತ್ತೀನಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಪುಣ್ಯಕಾರಿಣಾಮ್

ಈ ಕಥನ ಧನ್ಯವಾದದ್ದು, ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ತರುತ್ತದೆ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ, ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ, ಆಯುಷ್ಯವನ್ನು ವೃದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಸದಾ ಕೀರ್ತಿಯುಳ್ಳ ಪುಣ್ಯವಂತರನ್ನು ಹೊಗಳುತ್ತದೆ.

ಸರ್ಗಶ್ಚ ಪ್ರತಿಸರ್ಗಶ್ಚ ವಂಶೋ ಮನ್ವನ್ತರಾಣಿ ಚ। ವಂಶಾನುಚರಿತಞ್ಚೇತಿ ಪುರಾಣಂ ಪಂಚಲಕ್ಷಣಮ್

ಸೃಷ್ಟಿ, ಪ್ರಲಯ, ವಂಶ, ಮನ್ವಂತರಗಳು ಮತ್ತು ವಂಶಗಳ ಚರಿತ್ರೆ—ಇವು ಪುರಾಣದ ಐದು ಲಕ್ಷಣಗಳು.

ಕಲ್ಪೇಭ್ಯೋಽಪಿ ಹಿ ಯಃ ಕಲ್ಪಃ ಶುಚಿಭ್ಯೋ ನಿಯತಃ ಶುಚಿಃ। ಪುರಾಣಂ ಸಮ್ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಮಾರುತಂ ವೇದಸಮ್ಮಿತಮ್

ಪವಿತ್ರರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪವಿತ್ರವಾದ, ವೇದಗಳಿಂದ ಮಾನ್ಯವಾದ, ಎಲ್ಲ ಕಲ್ಪಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಮಾರುತ ಪುರಾಣವನ್ನು ನಾನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಪ್ರಬೋಧಃ ಪ್ರಲಯಶ್ಚೈವ ಸ್ಥಿತಿರುತ್ಪತ್ತಿರೇವ ಚ। ಪ್ರಕ್ರಿಯಾ ಪ್ರಥಮಃ ಪಾದಃ ಕಥ್ಯವಸ್ತುಪರಿಗ್ರಹಃ

ಪ್ರಬೋಧ, ಪ್ರಲಯ, ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಉತ್ಪತ್ತಿ—ಇವು ಮೊದಲ ಭಾಗವಾಗಿವೆ. ಹೇಳಬೇಕಾದ ವಿಷಯಗಳ ಪಟ್ಟಿಯೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ.

ಉಪೋದ್ವಾತೋಽನುಷಙ್ಗಶ್ಚ ಉಪಸಂಹಾರ ಏವ ಚ। ಧರ್ಮ್ಯಂ ಯಶಸ್ಯಮಾಯುಷ್ಯಂ ಸರ್ವಪಾಪಪ್ರಣಾಶನಮ್

ಪ್ರಾರಂಭ, ಸಂಬಂಧ ಮತ್ತು ಸಮಾಪ್ತಿ—ಇವು ಧಾರ್ಮಿಕವಾಗಿವೆ, ಕೀರ್ತಿ ಮತ್ತು ಆಯುಷ್ಯವನ್ನು ತರುತ್ತವೆ, ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತವೆ.

ಏವಂ ಹಿ ಪಾದಾಶ್ಚತ್ವಾರಃ ಸಮಾಸಾತ್ ಕೀರ್ತ್ತಿತಾ ಮಯಾ। ವಕ್ಷ್ಯಾಮ್ಯೇತಾನ್ ಪುನಸ್ತಾಂಸ್ತು ವಿಸ್ತರೇಣ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್

ಈ ರೀತಿ ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ. ಈಗ ಅವುಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮತ್ತು ವಿವರವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ.

ತಸ್ಮೈ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಾಯ ಪುರುಷಾಯೇಶ್ವರಾಯ ಚ। ಅನ್ತಾಯ ಪ್ರಥಮಾಯೈವ ವಿಶಿಷ್ಟಾಯ ಪ್ರಜಾತ್ಮನೇ। ಬ್ರಹ್ಮಣೇ ಲೋಕತನ್ತ್ರಾಯ ನಮಸ್ಕೃತ್ಯ ಸ್ವಯಮ್ಭುವೇ

ಆದಿಕಾರಣ, ಪರಮಪುರುಷ, ಇಶ್ವರ, ಆದಿ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯ, ವಿಶಿಷ್ಟ ಪ್ರಜಾಪತಿ, ಲೋಕಗಳ ಅಧಿಪತಿ ಬ್ರಹ್ಮ, ಸ್ವಯಂಭುವಿಗೆ ನಾನು ವಂದನೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಮಹದಾದ್ಯಂ ವಿಶೇಷಾನ್ತಂ ಸವೈರುಪ್ಯಂ ಸಲಕ್ಷಣಮ್। ಪಞ್ಚಪ್ರಮಾಣಂ ಷಟ್ಶ್ಯೇತಂ ಪುರುಷಾಧಿಷ್ಠಿತಂ ನುತಮ್। ಅಸಂಶಯಾತ್ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಭೂತಸರ್ಗಮನುತ್ತಮಮ್

ಮಹತ್ತಿನಿಂದ ವಿಶೇಷವರೆಗೆ, ಎಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣಗಳೊಡನೆ, ಐದು ಪ್ರಮಾಣಗಳು ಮತ್ತು ಆರು ವಿಭಾಗಗಳೊಂದಿಗೆ, ಪರಮಾತ್ಮನ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಈ ಭೂತಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ನಾನು ಯಾವುದೇ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲದೆ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಅವ್ಯಕ್ತಂ ಕಾರಣಂ ಯತ್ತು ನಿತ್ಯಂ ಸದಸದಾತ್ಮಕಮ್। ಪ್ರಧಾನಂ ಪ್ರಕೃತಿಂ ಚೈವ ಯಮಾಹುಸ್ತತ್ತ್ವ ಚಿನ್ತಕಾಃ

ಯಾವದು ಅವ್ಯಕ್ತವಾದ ಕಾರಣವೋ, ಸದಾ ಇರುವದು, ಸತ್ತೂ ಅಲ್ಲದೂ ಇರುವದು, ಅದನ್ನು ತತ್ತ್ವಚಿಂತಕರು ಪ್ರಧಾನ ಅಥವಾ ಪ್ರಕೃತಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಗನ್ಧವರ್ಣರಸೈರ್ಹೀನಂ ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶವಿವರ್ಜ್ಜಿತಮ್। ಅಜಾತಂ ಧ್ರುವಮಕ್ಷಯ್ಯಂ ನಿತ್ಯಂ ಸ್ವಾತ್ಮನ್ಯವಸ್ಥಿತಮ್

ಅದು ವಾಸನೆ, ಬಣ್ಣ, ರುಚಿ ಇಲ್ಲದದು, ಶಬ್ದ ಮತ್ತು ಸ್ಪರ್ಶವಿಲ್ಲದದು, ಜನಿಸದದು, ಶಾಶ್ವತವಾದದು, ಕ್ಷಯವಾಗದದು, ಸದಾ ತನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಇರುವದು.

ಜಗದ್ಯೋನಿಂ ಮಹದ್ಭೂತಂ ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಸನಾತನಮ್। ವಿಗ್ರಹಂ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮವ್ಯಕ್ತಮಭವತ್ ಕಿಲ

ಯುಗಾದಿಯ ಮಹಾ ಮೂಲವಾದ ಶಾಶ್ವತ ಪರಬ್ರಹ್ಮವು, ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಅವ್ಯಕ್ತ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿತು.

ಅನಾದ್ಯನ್ತಮಜಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮನ್ತ್ರಿಗುಣಂ ಪ್ರಭವಾವ್ಯಯಮ್। ಅಸಾಮ್ಪ್ರತಮವಿಜ್ಞೇಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಾಗ್ರೇ ಸಮವರ್ತ್ತತ

ಆ ಪರಬ್ರಹ್ಮವು ಆದಿಯೂ ಅಂತ್ಯವೂ ಇಲ್ಲದೆ, ಹುಟ್ಟಿಲ್ಲದ, ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ, ಮೂರು ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ, ಅವಿನಾಶಿಯಾದದು; ಅದನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆರಂಭದಲ್ಲಿಯೇ ಅದು ಇತ್ತು.

ತಸ್ಯಾತ್ಮನಾ ಸರ್ವಮಿದಂ ವ್ಯಾಪ್ತಮಾಸೀತ್ತಮೋಮಯಮ್। ಗುಣಸಾಮ್ಯೇ ತದಾ ತಸ್ಮಿನ್ ಗುಣಭಾವೇ ತಮೋಮಯೇ

ಅದರ ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ತಮೋಗುಣದಿಂದ ತುಂಬಿ, ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳು ಸಮಬಲದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ, ಅವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ತಮೋಗುಣದಿಂದ ಆವರಿತವಾಗಿದ್ದವು.

ಗರ್ಗಕಾಲೇ ಪ್ರಧಾನಸ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಾಧಿಷ್ಠಿತಸ್ಯ ವೈ। ಗುಣಭಾವಾದ್ವಾಚ್ಯಮಾನೋ ಮಹಾನ್ ಪ್ರಾದುರ್ಬಭೂವ ಹ

ಲಯದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿದ ಮೂಲ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ, ಗುಣಗಳ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಮಹತ್ತತ್ವವು ಉದಯವಾಯಿತು.

ಸೂಕ್ಷ್ಮೇಣ ಮಹತಾ ಸೋಽಥ ಅವ್ಯಕ್ತೇನ ಸಮಾವೃತಃ। ಸತ್ವೋದ್ರಿಕ್ತೋ ಮಹಾನಗ್ರೇ ಸತ್ತ್ವಮಾತ್ರಪ್ರಕಾಶಕಮ್। ಮನೋ ಮಹಾಂಶ್ಚ ವಿಜ್ಞೇಯೋ ಮನಸ್ತತ್ಕಾರಣಂ ಸ್ಮೃತಮ್

ಆ ಮಹತ್ತತ್ವವು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿದ್ದು, ಅವ್ಯಕ್ತದಿಂದ ಆವರಿಸಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ಮೊದಲಿಗೆ ಅದು ಸತ್ತ್ವಗುಣದಿಂದ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ, ಶುದ್ಧತೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಪ್ರಕಾಶಪಡಿಸಿತು. ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಮಹತ್ತತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಮನಸ್ಸೇ ಅದರ ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಲಿಙ್ಗಮಾತ್ರಸಮುತ್ಪನ್ನಃ) ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಾಧಿಷ್ಠಿತಸ್ತು ಸಃ। ಧರ್ಮಾದೀನಾನ್ತು ರೂಪಾಣಿ ಲೋಕತತ್ತ್ವಾರ್ಥಹೇತವಃ। ಮಹಾಂಸ್ತು ಸೃಷ್ಟಿಂ ಕುರುತೇ ನೋದ್ಯಮಾನಃ ಸಿಸೃಕ್ಷಯಾ

ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಲಕ್ಷಣದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಮಹತ್ತತ್ವವು, ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿದದ್ದು. ಧರ್ಮಾದಿ ರೂಪಗಳು ಲೋಕದ ತತ್ತ್ವಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ. ಮಹತ್ತತ್ವವು ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಯಾವುದೇ ಇಚ್ಛೆ ಅಥವಾ ಪ್ರಯತ್ನವಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಮನೋ ಮಹಾನ್ಮತಿರ್ಬ್ರಹ್ಮಾ ಪೂರ್ಬುದ್ಧಿಃ ಖ್ಯಾತಿರೀಶ್ವರಃ। ಪ್ರಜ್ಞಾ ಚಿತಿಃ ಸ್ಮೃತಿಃ ಸಂವಿತ್ ವಿಪುರಂ ಚೋಚ್ಯತೇ ಬುಧೈಃ

ಮನಸ್ಸು, ಮಹತ್ತತ್ವ, ಬುದ್ಧಿ, ಬ್ರಹ್ಮ, ಪೂರ್ವಜ್ಞಾನ, ಖ್ಯಾತಿ, ಈಶ್ವರತ್ವ, ಪ್ರಜ್ಞೆ, ಚೇತನ, ಸ್ಮರಣೆ, ಸಂವಿತ್ ಹಾಗೂ ವಿಶಾಲತೆ ಎಂದು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಮನುತೇ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಯಸ್ಮಾಚ್ಚೇಷ್ಟಾಫಲಂ ವಿಭುಃ। ಸೌಕ್ಷ್ಮತ್ವೇನ ವಿವೃದ್ಧಾನಾಂ ತೇನ ತನ್ಮನ ಉಚ್ಯತೇ

ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಫಲವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವುದರಿಂದ, ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಾದವರಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಕಾರಣದಿಂದ ಇದನ್ನು ಮನಸ್ಸು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ತತ್ತ್ವಾನಾಮಗ್ರಜೋ ಯಸ್ಮಾನ್ಮಹಾಂಶ್ಚ ಪರಿಮಾಣತಃ। ಶೇಷೇಭ್ಯೋಽಪಿ ಗುಣೇಭ್ಯೋಽಸೌ ಮಹಾನಿತಿ ತತಃ ಸ್ಮೃತಃ

ತತ್ತ್ವಗಳಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯದು ಮತ್ತು ಉಳಿದ ಗುಣಗಳಿಗಿಂತ ದೊಡ್ಡದು ಎಂಬ ಕಾರಣದಿಂದ ಇದನ್ನು ಮಹತ್ತತ್ವವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಬಿಭರ್ತಿ ಮಾನಂ ಮನುತೇ ವಿಭಾಗಂ ಮನ್ಯತೇಽಪಿ ಚ। ಪುರುಷೋ ಭೋಗಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್ ತೇನ ಚಾಸೌ ಮತಿಃ ಸ್ಮೃತಃ

ಇದು ಗೌರವವನ್ನು ಹೊರುತ್ತದೆ, ವಿಭಜನೆಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಬೇರ್ಪಾಡುಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತದೆ. ಪುರುಷನು ಭೋಗದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿರುವುದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಬುದ್ಧಿ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಬೃಹತ್ತ್ವಾದೃಂಹಣತ್ವಾಚ್ಚ ಭಾವಾನಾಂ ಸಲಿಲಾಶ್ರಯಾತ್। ಯಸ್ಮಾದ್‌ಬೃಂಹಯತೇ ಭಾವಾನ್ ಬ್ರಹ್ಮಾ ತೇನ ನಿರುಚ್ಯತೇ

ಇದು ವಿಶಾಲವಾಗಿದ್ದು, ಭಾವಗಳನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯುಂಟು, ನೀರಿನ ಸಹವಾಸದಿಂದ, ಭಾವಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವುದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಆಪೂರಯಿತ್ವಾ ಯಸ್ಮಾಚ್ಚ ಕೃತ್ಸ್ನಾನ್ ದೇಹಾನನುಗ್ರಹೈಃ। ತತ್ತ್ವಭಾವಾಂಶ್ಚ ನಿಯತಾಂ ಸ್ತೇನ ಪೂರಿತಿ ಚೋಚ್ಯತೇ

ಎಲ್ಲ ದೇಹಗಳನ್ನು ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ತುಂಬಿಸಿ, ತತ್ತ್ವಗಳ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವುದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಪೂರ್ಣತೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಬುಧ್ಯತೇ ಪುರುಷಶ್ಚಾತ್ರ ಸರ್ವಭಾವಾನ್ ಹಿತಾಹಿತಾನ್ । ಯಸ್ಮಾದ್ಬೋಧಯತೇ ಚೈವ ತೇನ ಬುದ್ಧಿರ್ನಿರುಚ್ಯತೇ

ಇಲ್ಲಿ ಪುರುಷನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿತ-ಅಹಿತವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ತಿಳಿವಳಿಕೆಯನ್ನು ನೀಡುವುದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಬುದ್ಧಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಖ್ಯಾತಿಃ ಪ್ರತ್ಯುಪಭೋಗಶ್ಚ ಯಸ್ಮಾತ್ ಸಂವರ್ತ್ತತೇ ತತಃ। ಭೋಗಶ್ಚ ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠತ್ವಾತ್ತೇನ ಖ್ಯಾತಿರಿತಿ ಸ್ಮೃತಃ

ಅನುಭವ ಮತ್ತು ಉಪಭೋಗವು ಇದರಿಂದ ಉದಯವಾಗುತ್ತವೆ; ಅನುಭವ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಆಧಾರವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಖ್ಯಾತಿ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.