ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ಸುರಭೀ ಕಶ್ಯಪಾದ್ರುದ್ರಾನೇಕಾದಶ ವಿಜಜ್ಞಿರೇ। ಮಹಾದೇವಪ್ರಸಾದೇನ ತಪಸಾ ಭಾವಿತಾ ಸತೀ ।। ೫.

ಸುರಭಿ ಮತ್ತು ಕಶ್ಯಪರಿಂದ ಹನ್ನೊಂದು ರುದ್ರರು ಹುಟ್ಟಿದರು. ಮಹಾದೇವನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಅವರು ಪವಿತ್ರರಾದರು.

ಅಙ್ಗಾರಕಂ ತಥಾ ಸರ್ಪಂ ನಿಋತಿಂ ಸದಸಸ್ಪತಿಮ್। ಅಜೈಕಪಾದಹಿರ್ಬುಘ್ನ್ಯಮೂರ್ದ್ಧ್ವಕೇತುಂ ಜ್ವರಂ ತಥಾ ।। ೫.

ಅಂಗಾರಕ, ಸರ್ಪ, ನಿರೃತಿ, ಸದಸಸ್ಪತಿ, ಅಜೈಕಪಾದ, ಅಹಿರ್ಬುಧ್ಯ, ಊರ್ಧ್ವಕೇತು ಮತ್ತು ಜ್ವರ ಎಂಬವರೂ ಕೂಡ ಹುಟ್ಟಿದರು.

ಭುವನಞ್ಚೇಶ್ವರಂ ಮೃತ್ಯುಂ ಕಪಾಲಞ್ಚೈವ ವಿಶ್ರುತಮ್। ದೇವಾನೇಕಾದಶೈತಾಂಸ್ತು ರುದ್ರಾಂಸ್ತ್ರಿಭುವನೇಶ್ವರಾನ್। ತಪಸಾ ತೇನ ಮಹತಾ ಸುರಭೀ ತಾನಜೀಜನತ್ ।। ೫.

ಭುವನೇಶ್ವರ, ಮೃತ್ಯು ಮತ್ತು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ಕಪಾಲ—ಇವರೂ ಸೇರಿ ಹನ್ನೊಂದು ದೇವತೆಗಳು ರುದ್ರರು, ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಅಧಿಪತಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಸುರಭಿ ತನ್ನ ಮಹಾತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಅವರನ್ನು ಹೆತ್ತಳು.

ತತೋ ದುಹಿತರಾವನ್ಯೇ ಸುರಭೀ ದ್ವೇ ವ್ಯಜಾಯತ। ರೋಹಿಣೀ ಚೈವ ರುದ್ರಾಭಾ ಗಾನ್ಧಾರೀ ಚ ಯಶಸ್ವಿನೀ ।। ೫.

ಆಮೇಲೆ ಸುರಭಿಗೆ ಇನ್ನೂ ಎರಡು ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳು ಹುಟ್ಟಿದರು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ರೋಹಿಣಿ, ರುದ್ರನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಮಾನಳಾಗಿದ್ದಳು, ಮತ್ತೊಂದು ಗಾಂಧಾರಿ, ಬಹಳ ಪ್ರಸಿದ್ಧಳಾಗಿದ್ದಳು.

ರೋಹಿಣ್ಯಾಂ ಜಜ್ಞಿರೇ ಕನ್ಯಾಶ್ಚತಸ್ರೋ ಲೋಕವಿಶ್ರುತಾಃ। ಸುರೂಪಾ ಹಂಸಕೀಲಾ ಚ ಭದ್ರಾ ಕಾಮದುಘಾ ತಥಾ। ಸುಷುವೇ ಕಾಮದುಘಾ ತು ಸುರೂಪಾ ತನಯದ್ವಯಮ್ ।। ೫.

ರೋಹಿಣಿಯಿಂದ ನಾಲ್ಕು ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳು ಜನಿಸಿದರು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸುರುಪಾ, ಹಂಸಕೀಲಾ, ಭದ್ರಾ ಮತ್ತು ಕಾಮದುಘಾ ಎಂಬವರು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆ ಕಾಮದುಘೆಗೆ ಸುರುಪಾ ಮತ್ತು ತನಯಾ ಎಂಬ ಎರಡು ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳು ಹುಟ್ಟಿದರು.

ಹಂಸಕೀಲಾ ನೃಪ ಮೃಷೀನ್ ಭದ್ರಾಯಾಸ್ತು ವ್ಯಜಾಯತ। ವಿಶ್ರುತಾಸ್ತು ಮಹಾಭಾಗಾ ಗನ್ಧರ್ವಾ ವಾಜಿನಃ ಸುತಾಃ ।। ೫.

ರಾಜನೇ, ಹಂಸಕೀಲೆಯಿಂದ ಮೃಷಿಗಳು ಹುಟ್ಟಿದರು. ಭದ್ರೆಯಿಂದ ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಯಾದ ಗಂಧರ್ವರು, ಅಂದರೆ ವಾಜಿನನ ಪುತ್ರರು, ಜನಿಸಿದರು.

ಉಚ್ಚೈಃಶ್ರವಾಸ್ತದಾ ಜಾತಾಃ ಖೇಚರಾಸ್ತೇ ಮನೋಜವಾಃ। ಶ್ವೇತಾಃ ಶ್ಯೇನಾಃ ಪಿಶಙ್ಗಾಶ್ಚ ಸಾರಙ್ಗಾ ಹರಿತಾರ್ಜುನಾಃ। ರುದ್ರಾ ದೇವೋಪಬಾಹ್ಯಾಸ್ತೇ ಗನ್ಧರ್ವಯೋನಯೋ ಹಯಾಃ ।। ೫.

ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಉಚ್ಚೈಃಶ್ರವಸ್ ಹೆಸರಿನ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹಾರುವ, ಮನಸ್ಸಿನಂತೆ ವೇಗಿಯಾದ ಕುದುರೆಗಳು ಹುಟ್ಟಿದವು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಬಿಳಿ, ಕಪ್ಪುಬಣ್ಣದ, ಕಂದುಬಣ್ಣದ, ಚಿರತೆಬಣ್ಣದ, ಹಸಿರು ಮತ್ತು ಬಿಳಿ ಕುದುರೆಗಳು ಹಾಗೂ ಜಿಂಕೆಗಳು ಇದ್ದವು. ಈ ಗಂಧರ್ವವಂಶದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ರುದ್ರನು ಪೋಷಿಸಿದರು.

ಭೂಯೋ ಜಜ್ಞೇ ಸುರಭ್ಯಾಸ್ತು ಶ್ರೀಮಾನ್ ಚನ್ದ್ರಾಭಸುಪ್ರಭಃ। ಸ್ರಗ್ವೀ ಕಕುಝೀ ದ್ಯುತಿಮಾನಮೃತಾಲಯಸಮ್ಭವಃ। ಸುರಭ್ಯನುಮತೇ ದತ್ತೋ ಧ್ವಜೋ ಮಾಹೇಶ್ವರಸ್ತು ಸಃ ।। ೫.

ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಸುರಭಿಯಿಂದ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಚಂದ್ರಾಭಾಸುಪ್ರಭ ಎಂಬವನು ಹುಟ್ಟಿದನು. ಅವನು ಹಾರವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ, ಕಿರೀಟವನ್ನು ಹೊತ್ತಿದ್ದ, ಪ್ರಕಾಶಮಾನನಾಗಿದ್ದ, ಅಮೃತಧಾಮದಿಂದ ಬಂದವನಾಗಿದ್ದ. ಸುರಭಿಯ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ಅವನು ಮಹೇಶ್ವರನ ಧ್ವಜವಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾಯಿತು.

ಇತ್ಯೇತೇ ಕಶ್ಯಪಸುತಾ ರುದ್ರಾದಿತ್ಯಾಃ ಪ್ರಕೀರ್ತ್ತಿತಾಃ। ಧರ್ಮಪುತ್ರಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ ಸಾಧ್ಯಾ ವಿಶ್ವೇ ಚ ವಸವಸ್ತಥಾ ।। ೫.

ಈ ರೀತಿ ಕಶ್ಯಪನ ಪುತ್ರರಾದ ರುದ್ರರು ಮತ್ತು ಆದಿತ್ಯರು ವಿವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು. ಧರ್ಮನ ಪುತ್ರರೆಂದು ಸಾಧ್ಯರು, ವಿಶ್ವದೇವರು ಮತ್ತು ವಸುಗಳು ಕೂಡ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಅರಿಷ್ಟನೇಮಿಪತ್ನೀನಾಮಪತ್ಯಾನೀಹ ಷೋಡಶ। ಬಹುಪುತ್ರಸ್ಯ ವಿದುಷಶ್ಚತಸ್ರೋ ವಿದ್ಯುತಃ ಸ್ಮೃತಾಃ। ಪ್ರತ್ಯಙ್ಗಿರಸಜಾಃ ಶ್ರೇಷ್ಠಾ ಋಚೋ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಸತ್ಕೃತಾಃ ।। ೫.

ಅರಿಷ್ಟನೇಮಿಯ ಪತ್ನಿಯರಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಹದಿನಾರು ಮಕ್ಕಳು ಜನಿಸಿದರು. ಪಂಡಿತರ ಪ್ರಕಾರ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ವಿದ್ಯುತ್ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದವರು ಅಂಗಿರಸರಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವರು; ಆ ಋಕ್ಸಾಮಗಳು ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳಿಂದ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು.

ಕೃಶಾಶ್ವಸ್ಯ ತು ದೇವರ್ಷೇರ್ದೇವಪ್ರಹರಣಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ । ಏತೇ ಯುಗಸಹಸ್ರಾನ್ತೇ ಜಾಯನ್ತೇ ಪುನರೇವ ಹಿ ।। ೫.

ದೇವರ್ಷಿಯಾದ ಕೃಶಾಶ್ವನಿಗೆ ದೇವತೆಗಳ ಆಯುಧಗಳು ಪುತ್ರರಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಇವು ಯುಗಸಹಸ್ರದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ.

ಸರ್ವೇ ದೇವಗಣಾ ವಿಪ್ರಾಸ್ತ್ರಯ ಸ್ತ್ರಿಂಶತ್ತು ಛನ್ದಜಾಃ। ಏತೇಷಾಮಪಿ ದೇವಾನಾಂ ನಿರೋಧೋತ್ಪತ್ತಿರುಚ್ಯತೇ ।। ೫.

ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೆ, ಎಲ್ಲಾ ದೇವತೆಗಳ ಗುಂಪುಗಳು ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತಮೂರು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವರು, ಇವರಿಗೂ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ಲಯ ಎರಡೂ ಸಂಭವಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಯಥಾ ಸೂರ್ಯಸ್ಯ ಲೋಕೇಽಸ್ಮಿನ್ ಉದಯಾಸ್ತಮಯಾವುಭೌ। ಏತೇ ದೇವನಿಕಾಯಾಸ್ತೇ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಯುಗೇ ಯುಗೇ ।। ೫.

ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನು ಹೇಗೆ ಉದಯಿಸಿ ಅಸ್ತಮಯವಾಗುತ್ತಾನೋ, ಹೀಗೆಯೇ ಈ ದೇವತೆಗಳ ಗುಂಪುಗಳು ಯುಗಯುಗಾಂತರಗಳಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಪುನಃ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ.

ಸಾಧ್ಯಾಶ್ಚ ವಸವೋ ವಿಶ್ವೇ ರುದ್ರಾದಿತ್ಯಾಸ್ತಥೈವ ಚ। ಅಭಿಜಾತ್ಯಾ ಪ್ರಭಾವೈಶ್ಚ ಕರ್ಮಭಿಶ್ಚೈವ ವಿಶ್ರುತಾಃ ।। ೫.

ಸಾಧ್ಯರು, ವಸುಗಳು, ವಿಶ್ವದೇವರು, ರುದ್ರರು ಮತ್ತು ಆದಿತ್ಯರು, ಇವರನ್ನು ಉತ್ತಮ ವಂಶ, ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಪ್ರಜಾಪತೇಶ್ಚ ವಿಷ್ಣೋಶ್ಚ ಭವಸ್ಯ ಚ ಮಹಾತ್ಮನಃ। ಅನ್ತರಂ ಜ್ಞಾತುಮಿಚ್ಛಾಮೋ ಯಶ್ಚ ಯಸ್ಮಾದ್ವಿಶಿಷ್ಯತೇ ।। ೫.

ನಾವು ಪ್ರಜಾಪತಿ, ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಭವ ಇವರಲ್ಲಿ ಇರುವ ಭೇದವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೇವೆ. ಇವರಲ್ಲಿ ಯಾರು ಯಾರು ಹೆಚ್ಚು ಶ್ರೇಷ್ಠರು ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತೇವೆ.

ಯಶ್ಚ ಯಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರಭವತಿ ಯಶ್ಚ ಯಸ್ಮಿನ್ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಃ। ಜ್ಯಾಯಾನ್ಯೋ ಮಧ್ಯಮಶ್ಚೈವ ಕನೀಯಾನ್ ಯಶ್ಚ ತೇಷು ವೈ ।। ೫.

ಯಾರು ಯಾರಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ, ಯಾರು ಯಾರಲ್ಲಿರುತ್ತಾರೆ, ಇವರಲ್ಲಿ ಯಾರು ದೊಡ್ಡವರು, ಯಾರು ಮಧ್ಯಮರು, ಯಾರು ಚಿಕ್ಕವರು ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತೇವೆ.

ಪ್ರಧಾನಭೂತೋ ಯಸ್ತೇಷಾಂ ಗುಣಭೂತಶ್ಚ ತೇಷು ಯಃ। ಕರ್ಮಭಿಶ್ಚಾಭಿಜಾತ್ಯಾ ಚ ಪ್ರಭಾವೇಣ ಚ ಯೋ ಮಹಾನ್। ಏತತ್ ಪ್ರಭ್ರೂಹಿ ನಃ ಸರ್ವಂ ತ್ವಂ ಹಿ ವೇತ್ಥ ಯಥಾಯಥಮ್ ।। ೫.

ಇವರಲ್ಲಿ ಯಾರು ಮುಖ್ಯಸ್ಥರು, ಯಾರು ಅವನುಗೊಳ್ಳುವವರು, ಯಾರು ಕರ್ಮ, ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠರು ಎಂಬುದನ್ನೂ ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತೇವೆ. ನೀವೇನು ತಿಳಿದಿರುವಂತೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನಮಗೆ ವಿವರಿಸಿ.

ಅತ್ರ ವೋ ವರ್ಣಯಿಷ್ಯೇಹಮನ್ತರನ್ತೇಷು ಯತ್ ಸ್ಮೃತಮ್। ಯದ್ಬ್ರಹ್ಮವಿಷ್ಣುರುದ್ರಾಣಾಂ ಶ್ರೃಣುಧ್ವಂ ಮೇ ವಿವಕ್ಷತಃ ।। ೫.

ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ, ಬ್ರಹ್ಮ, ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ರುದ್ರರ ಪರಸ್ಪರ ಭೇದಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವುದನ್ನು ನಿಮಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ನಾನು ಹೇಳುವುದನ್ನು ಕೇಳಿರಿ.

ರಾಜಸೀ ತಾಮಸೀ ಚೈವ ಸಾತ್ತ್ವಿಕೀ ಚೈವ ತಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ । ತನ್ವಃ ಸ್ವಯಮ್ಭುವಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾಃ ಕಾಲೇ ಕಾಲೇ ಭವನ್ತಿ ಯಾಃ ।। ೫.

ಸ್ವಯಂಭುವಿನ ರೂಪಗಳು ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಮತ್ತು ಸಾತ್ವಿಕ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಇವು ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಏತಾಸಾಮನ್ತರಂ ವಕ್ತುಂ ನೈವ ಶಕ್ಯಂ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮಾಃ। ಗುಣವೃದ್ಧಿನಿಬನ್ಧತ್ವಾದ್ ದ್ವಿಧಾನುಗ್ರಹಬನ್ಧತಃ ।। ೫.

ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠರೆ, ಈ ರೂಪಗಳ ನಡುವಿನ ಭೇದವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಅವು ಗುಣಗಳ ಹೆಚ್ಚಳ ಮತ್ತು ದ್ವಂದ್ವರೂಪದ ಅನುಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿವೆ.

ಪ್ರವೃತ್ತಿಞ್ಚ ನಿವೃತ್ತಿಞ್ಚ ಗುಣವೃದ್ಧಿಮಿಹ ದ್ವಿಜಾಃ। ಯಥಾಶಕ್ತಿ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ತನೂನಾಂ ತನ್ನಿಬೋಧತ ।। ೫.

ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೆ, ನಾನು ನನ್ನ ಶಕ್ತಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಈ ರೂಪಗಳ ಪ್ರವೃತ್ತಿ, ನಿವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳ ಹೆಚ್ಚಳವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಇದನ್ನು ಗಮನಿಸಿ.

ಏಕಾ ತು ಕುರುತೇ ತಾಸಾಂ ರಾಜಸೀ ಸರ್ವತಃ ಪ್ರಜಾಃ। ಏಕಾ ಚೈವಾರ್ಣವಸ್ಥಾ ತು ಸಾನುಗೃಹ್ಣಾತಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕೀ। ಏಕಾ ಸಾ ಕ್ಷಿಪತೇ ಕಾಲೇ ತಾಮಸೀ ಗ್ರಸತೇ ಪ್ರಜಾಃ ।। ೫.

ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ರಾಜಸ ಸ್ವಭಾವವುಳ್ಳದು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೊಂದು ಸಾತ್ವಿಕ ಸ್ವರೂಪವು ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಉಳಿಸುತ್ತದೆ. ಇನ್ನೊಂದು ತಾಮಸ ಸ್ವಭಾವವು ಸಮಯ ಬಂದಾಗ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ತನ್ನೊಳಗೆ ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ.

ರಜಸಾ ತು ಸಮುದ್ರಿಕ್ತೋ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಸಮ್ಭವತೇ ಯದಾ। ಪುರುಷಾಖ್ಯಾ ತದಾ ತಸ್ಯ ಸಾತ್ತ್ವಿಕೀ ವಿನಿವರ್ತ್ತತೇ ।। ೫.

ರಾಜೋಗುಣದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಉದಯವಾಗುವಾಗ, ಪುರುಷ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಸಾತ್ವಿಕ ಭಾಗವು ಅವನಿಂದ ದೂರವಾಗುತ್ತದೆ.

ಯದಾ ಭವತಿ ಕಾಲಾತ್ಮಾ ಉದ್ರೇಕಾತ್ತಮಸಸ್ತು ಸಃ। ಬ್ರಹ್ಮಾಖ್ಯಾ ಸಾ ತದಾ ತ್ವಸ್ಯ ರಾಜಸೀ ವಿನಿವರ್ತ್ತತೇ ।। ೫.

ಯಾವಾಗ ತಮೋಗುಣ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಾಲಸ್ವರೂಪನು ಪ್ರಬಲವಾಗುತ್ತಾನೋ, ಆಗ ಬ್ರಹ್ಮ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ರಾಜಸ ಭಾಗವು ಅವನಿಂದ ದೂರವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸತ್ತ್ವೋದ್ರೇಕಾತ್ತು ಪುರುಷೋ ಯದಾ ಭವತಿ ಸ ಪ್ರಭುಃ। ಕಾಲಾಖ್ಯಾ ಸಾ ತದಾ ತಸ್ಯ ಪುನರ್ನಭವತೀತಿ ವೈ ।। ೫.

ಯಾವಾಗ ಸತ್ವಗುಣ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪುರುಷನು ಪ್ರಭುವಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಾನೋ, ಆಗ ಅವನಿಗೆ ಕಾಲ ಎಂಬ ಭಾಗವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಕ್ರಮಾತ್ತಸ್ಯ ನಿವರ್ತ್ತನ್ತೇ ರೂಪಂ ನಾಮ ಚ ಕರ್ಮ ಚ। ತ್ರೈಲೋಕ್ಯೇ ವರ್ತ್ತಮಾನಸ್ಯ ಸರ್ವಾನುಗ್ರಹನಿಗ್ರಹೈಃ ।। ೫.

ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅವನ ರೂಪ, ಹೆಸರು ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಅವನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅನುಗ್ರಹ ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ.

ಯದಾ ಭವತಿ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಚ ತದಾ ಚಾನ್ತರಮುಚ್ಯತೇ। ಯದಾ ಚ ಪುರುಷೋ ಬ್ರಹ್ಮಾ ನ ಚೈವ ಪುರುಷಸ್ತು ಸಃ ।। ೫.

ಯಾವಾಗ ಬ್ರಹ್ಮನು ಇರುತ್ತಾನೋ, ಆಗ ಮಧ್ಯಾವಧಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಪುರುಷನು ಬ್ರಹ್ಮನಾಗಿರುವಾಗ, ಅವನು ಪುರುಷನಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ.

ಮಣಿರ್ವಿಭಜತೇ ವರ್ಣಾನ್ ವಿಚಿತ್ರಾನ್ ಸ್ಫಟಿಕೇ ಯಥಾ। ವೈಮಲ್ಯಾದಾಶ್ರಯವಶಾತ್ತದ್ವರ್ಣಃ ಸ್ಯಾತ್ತದಞ್ಜನಃ ।। ೫.

ಹೆಮ್ಮೆಯು ಸ್ಪಟಿಕದೊಳಗೆ ವಿಭಿನ್ನ ಬಣ್ಣಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ, ಅದರ ಸ್ವಚ್ಛತೆ ಮತ್ತು ಆಧಾರದ ಪ್ರಕಾರ ಆ ಬಣ್ಣವು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ತದಾ ಗುಣವಶಾತ್ತಸ್ಯ ಸ್ವಯಮ್ಭೋರನುರಞ್ಜನಮ್। ಏಕತ್ವೇ ಚ ಪೃಥಕ್ತ್ವೇ ಚ ಪ್ರೋಕ್ತಮೇತನ್ನಿದರ್ಘನಮ್ ।। ೫.

ಹೀಗೆಯೇ ಗುಣಗಳ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಸ್ವಯಂಭುವಿನ ಬಣ್ಣ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದಾಗಿ ಅಥವಾ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿ ಇದ್ದರೂ, ಇದನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.