ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ಏವಮಷ್ಟಾದಶೋಕ್ತಾನಿ ಪುರಾಣಾನಿ ಬೃಹನ್ತಿ ಚ। ಪುರಾಣೇಷ್ವೇಷು ಬಹವೋ ಧರ್ಮಾಸ್ತೇ ವಿನಿರೂಪಿತಾಃ ।। ೪೨.

ಹೀಗೆ ಹದಿನೆಂಟು ಮಹಾ ಪುರಾಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಧರ್ಮಗಳು ವಿವರವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.

ರಾಗಿಣಾಞ್ಚ ವಿರಾಗಾಣಾಂ ಯತೀನಾಂ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಣಾಮ್ ಗೃಹಸ್ಥಾನಾಂ ವನಸ್ಥಾನಾಂ ಸ್ತ್ರೀಶೂದ್ರಾಣಾಂ ವಿಶೇಷತಃ ।। ೪೨.

ಅನುಭಾವಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದವರಿಗೂ, ವೈರಾಗ್ಯ ಹೊಂದಿದವರಿಗೂ, ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುವವರಿಗೂ, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ ಪಾಲಿಸುವವರಿಗೂ, ಗೃಹಸ್ಥರಿಗೂ, ವನಪ್ರಸ್ಥರಿಗೂ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೆಂಗಸರಿಗೆ ಮತ್ತು ಶೂದ್ರರಿಗೂ,

ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕ್ಷತ್ರಿಯವಿಶಾಂ ಯೇ ಚ ಸಙ್ಕರಜಾತಯಃ। ಗಙ್ಗಾದ್ಯಾ ಯಾ ಮಹಾನದ್ಯೋ ಯಜ್ಞವ್ರತತಪಾಂಸಿ ಚ ।। ೪೨.

ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯ ಮತ್ತು ಮಿಶ್ರ ಜಾತಿಯವರಿಗೂ, ಗಂಗಾದಿ ಮಹಾನದಿಗಳು, ಯಜ್ಞ, ವ್ರತ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸುಗಳಿಗೂ,

ಅನೇಕವಿಧದಾನಾನಿ ಯಮಾಶ್ಚ ನಿಯಮೈಃ ಸಹ। ಯೋಗಧರ್ಮಾ ಬಹುವಿಧಾಃ ಸಾಂಖ್ಯಾ ಭಾಗವತಾಸ್ತಥಾ ।। ೪೨.

ಬಹು ವಿಧವಾದ ದಾನಗಳು, ನಿಯಮಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಯಮಗಳು, ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಯೋಗದ ಮಾರ್ಗಗಳು, ಸಾಂಖ್ಯ ಮತ್ತು ಭಾಗವತ ಮಾರ್ಗಗಳೂ ಸಹ,

ಭಕ್ತಿಮಾರ್ಗಾ ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗಾ ವೈರಾಗ್ಯಾನಿಲನೀರಜಾಃ। ಉಪಾಸನವಿಧಿಶ್ಚೋಕ್ತಃ ಕರ್ಮಸಂಶುದ್ಧಿಚೇತಸಾಮ್ ।। ೪೨.

ಭಕ್ತಿಯ ಮಾರ್ಗಗಳು, ಜ್ಞಾನ ಮಾರ್ಗಗಳು, ವೈರಾಗ್ಯ ಎಂಬ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಶುದ್ಧರಾದವರು, ಕರ್ಮದಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಶುದ್ಧವಾದವರಿಗೆ ಉಪಾಸನೆಯ ವಿಧಿಗಳೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಬ್ರಾಹ್ಮಂ ಶೈವಂ ವೈಷ್ಣವಂ ಚ ಸೌರಂ ಶಾಕ್ತಂ ತಥಾರ್ಹತಮ್। ಷಡ್ದರ್ಶನಾನಿ ಚೋಕ್ತಾನಿ ಸ್ವಭಾವನಿಯತಾನಿ ಚ ।। ೪೨.

ಬ್ರಹ್ಮ, ಶೈವ, ವೈಷ್ಣವ, ಸೌರ, ಶಾಕ್ತ ಮತ್ತು ಅರ್ಹತ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು, ಆರು ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರಗಳೂ ಸಹ ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಉಂಟಾಗಿವೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಏತದನ್ಯಚ್ಚ ವಿವಿಧಂ ಪುರಾಣೇಷು ನಿರುಪಿತಮ್। ಅತಃ ಪರಂ ಕಿಮಪ್ಯಸ್ತಿ ನ ವಾ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮುತ್ತಮಮ್ ।। ೪೨.

ಇವೆಲ್ಲವೂ ಮತ್ತು ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ವಿಧಗಳು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರವಾಗಿವೆ; ಇದಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲು ಅಥವಾ ಬೇರೆ ತಿಳಿಯಬೇಕಾದುದು ಇಲ್ಲ.

ನ ಜ್ಞಾಯೇತ ಯದಿ ವ್ಯಾಸೋ ಗೋಪಯೇದಥ ವಾ ಭವಾನ್ । ಅತ್ರ ನಃ ಸಂಶಯಂ ಛಿನ್ಧಿ ಪೂರ್ಣಃ ಪೌರಾಣಿಕೋ ಯತಃ ।। ೪೨.

ವ್ಯಾಸರು ತಿಳಿಯದಿದ್ದರೂ, ಅಥವಾ ಅವರು ಇದನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಟ್ಟಿದ್ದರೂ, ಅಥವಾ ನೀನು ಮುಚ್ಚಿಟ್ಟಿದ್ದರೂ, ಪೂರಣಜ್ಞನಾದ ನೀನು ನಮ್ಮ ಸಂಶಯವನ್ನು ಇಲ್ಲಿಯೇ ದೂರಮಾಡು.

ಸೂತ ಉವಾಚ।। ಶ್ರೃಣು ಶೌನಕ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಪ್ರಶ್ರಮೇನಂ ಸುದುರ್ಲಭಮ್। ಅತಿಗೋಪ್ಯತರಂ ದಿವ್ಯಮನಾಖ್ಯೇಯಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ ।। ೪೨.

ಸೂತನು ಹೇಳಿದನು: ಶೌನಕ, ಕೇಳು, ನಾನು ನಿನಗೆ ಬಹಳ ಅಪರೂಪವಾದ, ಅತ್ಯಂತ ಗುಪ್ತವಾದ ದೈವಿಕ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಇದನ್ನು ವರ್ಣನೆಗೆ ಮೀರಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಪರಾಶರಸುತೋ ವ್ಯಾಸಃ ಕೃತ್ವಾ ಪೌರಾಣಿಕೀಂ ಕಥಾಮ್। ಸರ್ವವೇದಾರ್ಥಘಟಿತಾಂ ಚಿನ್ತಯಾಮಾಸ ಚೇತಸಿ ।। ೪೨.

ಪರಾಶರನ ಮಗನಾದ ವ್ಯಾಸರು ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಯನ್ನು ರಚಿಸಿ, ಎಲ್ಲ ವೇದಗಳ ಸಾರವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಅದರ ಅರ್ಥವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆಲೋಚಿಸಿದರು.

ವರ್ಣಾಶ್ರಮವತಾಂ ಧರ್ಮೋ ಮಯಾ ಸಮ್ಯಗುದಾಹೃತಃ। ಮುಕ್ತಿಮಾರ್ಗಾ ಬಹುವಿಧಾ ಉಕ್ತಾ ವೇದಾವಿರೋಧತಃ ।। ೪೨.

ನಾನೇ ವರ್ಣಾಶ್ರಮದವರ ಧರ್ಮವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ವಿವರಿಸಿದ್ದೇನೆ; ವಿವಿಧ ಮುಕ್ತಿಯ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ವೇದಗಳಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಿಲ್ಲದೆ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ.

ಜೀವೇಶ್ವರಬ್ರಹ್ಮಭೇದೋ ನಿರಸ್ತಃ ಸೂತ್ರನಿರ್ಣಯೇ। ನಿರೂಪಿತಂ ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಶ್ರುತಿಯುಕ್ತವಿಚಾರತಃ ।। ೪೨.

ಜೀವ, ಈಶ್ವರ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಣ ನಡುವೆ ಭೇದವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ಣಯವಾಗಿದೆ; ಶ್ರುತಿ ಮತ್ತು ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ ಪರಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಅಕ್ಷರಂ ಪರಮಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮಾ ಪರಂ ಪದಮ್। ಯದರ್ಥಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಾದಿವಾನಪ್ರಸ್ಥಯತಿವ್ರತಮ್ ।। ೪೨.

ಅಕ್ಷರವಾದ ಪರಮ ಬ್ರಹ್ಮ, ಪರಮಾತ್ಮ, ಪರಮ ಸ್ಥಾನ—ಇವುಗಳಿಗಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ, ವನಪ್ರಸ್ಥ, ತಪಸ್ಸು ಮುಂತಾದ ವ್ರತಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಆಚರನ್ತಿ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞಾ ಧಾರಣಾಞ್ಚ ಪೃಥಗ್ವಿಧಾಮ್। ಆಸನಂ ಪ್ರಾಣರೋಧಶ್ಚ ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರಶ್ಚ ಧಾರಣಾ ।। ೪೨.

ಮಹಾಜ್ಞಾನಿಗಳು ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಧಾರಣೆಯನ್ನು, ಆಸನ, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸುವುದು, ಧಾರಣೆಯನ್ನು ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ಧ್ಯಾನಂ ಸಮಾಧಿರೇತಾನಿ ಯಮೈಶ್ಚ ನಿಯಮೈಃ ಸಹ। ಅಷ್ಟಾಙ್ಗಾನಿ ಯದರ್ಥಞ್ಚ ಚರನ್ತಿ ಮುನಿಪುಙ್ಗವಾಃ ।। ೪೨.

ಧ್ಯಾನ ಮತ್ತು ಸಮಾಧಿ—ಇವುಗಳನ್ನು ಯಮ ಮತ್ತು ನಿಯಮಗಳ ಜೊತೆಗೆ, ಎಂಟು ಅಂಗಗಳಾಗಿ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರು ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ಯದರ್ಥಂ ಕರ್ಮ ಕುರ್ವನ್ತಿ ವೇದಾಜ್ಞಾಮಾತ್ರತತ್ಪರಾಃ। ಪರಾರ್ಪಣಧಿಯಾ ಸಮ್ಯಗ್ ನಿಷ್ಕಾಮಾಃ ಕಲಿಲೋಜ್ಝಿತಾಃ ।। ೪೨.

ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ವೇದದ ಆಜ್ಞೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಮನಸ್ಸು ಇಟ್ಟು, ಪರಮಾತ್ಮನಿಗೆ ಅರ್ಪಣೆ ಭಾವದಿಂದ, ಆಸೆ ಇಲ್ಲದೆ, ಪಾಪದಿಂದ ದೂರವಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ಯಜ್ಜ್ಞಪ್ತಯೇ ನಿರಾಕರ್ತ್ತುಂ ಪಾಪಾಚರಣಮಾತ್ಮನಃ। ಗಙ್ಗಾದಿತೀರ್ಥಚರ್ಯಾಣಿ ನಿಷೇವನ್ತೇ ಶುಚಿವ್ರತಾಃ ।। ೪೨.

ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಮತ್ತು ಪಾಪವನ್ನು ದೂರಮಾಡಲು, ಶುದ್ಧ ವ್ರತವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವವರು ಗಂಗಾದಿ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ತದ್ಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಂ ಶುದ್ಧಮನಾದ್ಯನ್ತಮನಾಮಯಮ್। ನಿತ್ಯಂ ಸರ್ವಗತಂ ಸ್ಥಾಣು ಕೂಟಸ್ಥಂ ಕೂಟವಿರ್ಜಿತಮ್ ।। ೪೨.

ಆ ಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮ, ಶುದ್ಧ, ಆದಿಯೂ ಅಂತ್ಯವೂ ಇಲ್ಲದದು, ದುಃಖವಿಲ್ಲದದು, ಶಾಶ್ವತ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಇರುವದು, ಸ್ಥಿರ, ಬದಲಾವಣೆಯಾಗದದು, ಮೋಹದಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗಿದೆ.

ಸರ್ವೇನ್ದ್ರಿಯಚರಾಭಾಸಂ ಪ್ರಾಕೃತೇನ್ದ್ರಿಯವರ್ಜಿತಮ್। ದಿಕ್ಕಾಲಾದ್ಯನವಚ್ಛಿನ್ನಂ ನಿತ್ಯಂ ಚಿನ್ಮಾತ್ರಮವ್ಯಯಮ್ ।। ೪೨.

ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಚಟುವಟಿಕೆ ಆಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಇಲ್ಲ; ದಿಕ್ಕು, ಕಾಲ ಮುಂತಾದವುಗಳಿಂದ ಮಿತಿಯಿಲ್ಲ, ಶಾಶ್ವತ, ಶುದ್ಧ ಚೈತನ್ಯ, ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿದೆ.

ಅಧ್ಯಾಸ್ತಂ ಸರ್ಪವದ್ಯತ್ರ ವಿಶ್ವಮೇತತ್ಪ್ರಕಾಶತೇ। ವಿಶ್ವಸ್ಮಿನ್ನಪಿ ಚಾನ್ವೇತಿ ನಿರ್ವಿಕಾರಶ್ಚ ರಜ್ಜುವತ್ ।। ೪೨.

ಹಗ್ಗದ ಮೇಲೆ ಹಾವು ಕಾಣಿಸುವಂತೆ, ಈ ಜಗತ್ತು ಕೂಡ ಆಧಾರವಾದುದರಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ, ಜಗತ್ತಿನೊಳಗೆ ಇದ್ದರೂ, ಆಧಾರವು ಯಾವ ಬದಲಾವಣೆಗೂ ಒಳಗಾಗದೆ ಹಗ್ಗದಂತೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ.

ಸಮ್ಯಗ್ವಿಚಾರಿತಂ ಯದ್ವತ್ಫೇನೋರ್ಮಿಬುದ್ಬುದೋದಕಮ್। ತಥಾ ವಿಚಾರಿತಂ ಬ್ರಹ್ಮ ವಿಶ್ವಸ್ಮಾನ್ನ ಪೃಥಗ್ಭವೇತ್ ।। ೪೨.

ಹುರುಳನ್ನು, ಅಲೆಗಳನ್ನು, ಬುಬ್ಬುಳಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸಿದರೆ ಅವೆಲ್ಲವೂ ನೀರೇ ಎಂದು ಗೊತ್ತಾಗುವಂತೆ, ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಅದು ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಬೇರೆ ಅಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸರ್ವಂ ಬ್ರಹ್ಮೈವ ನಾನಾತ್ವಂ ನಾಸ್ತೀತಿ ನಿಗಮಾ ಜಗುಃ। ಯಸ್ಮಾದ್ಭವನ್ತಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಣ್ಡ ಕೋಟಯೋ ನ ಭವನ್ತಿ ಚ ।। ೪೨.

ಎಲ್ಲವೂ ಬ್ರಹ್ಮವೇ, ವಿಭಿನ್ನತೆ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ವೇದಗಳು ಹೇಳಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಅನೇಕ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳು ಅದರಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಅವು ಬೇರೆ ಎಂದು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಇಲ್ಲ.

ಯದುನ್ಮೇಷನಿಮೇಷಾಭ್ಯಾಂ ಜಗತಾಂ ಪ್ರಲಯೋದಯೌ। ಭವೇತಾಂ ಯಾ ಪರಾ ಶಕ್ತಿರ್ಯದಾಧಾರತಯಾ ಸ್ಥಿತಾ ।। ೪೨.

ಯಾವ ಪರಮಶಕ್ತಿ ಕಣ್ಣು ತೆರೆದು ಮುಚ್ಚುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತಿನ ಸೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಲಯವಾಗುತ್ತದೆಯೋ, ಆ ಶಕ್ತಿ ಎಲ್ಲದರ ಆಧಾರವಾಗಿ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿದೆ.

ಯಸ್ಮಿನ್ನಿದಂ ಯತಶ್ಚೇದಂ ಯೇನೇದಂ ಯದಿದಂ ಸ್ಮೃತಮ್। ಯದಜ್ಞಾನಾಜ್ಜಗದ್ಭಾತಿ ಯಸ್ಮಿನ್ ಜ್ಞಾತೇ ಜಗನ್ನ ಹಿ ।। ೪೨.

ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಇದು ಇದೆ, ಯಾವುದರಿಂದ ಇದು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಯಾವುದರಿಂದ ಇದು ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ, ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಜಗತ್ತು ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅದನ್ನು ತಿಳಿದಾಗ ಜಗತ್ತು ಕಾಣಿಸದು.

ಅಸತ್ಯಂ ಯಜ್ಜಡಂ ದುಃಖಮವಸ್ತ್ವಿತಿ ನಿರೂಪಿತಮ್। ವಿಪರೀತಮತೋ ಯದ್ವೈ ಸಚ್ಚಿದಾನನ್ದಮೂರ್ತ್ತಿಕಮ್ ।। ೪೨.

ಯಾವುದು ಸುಳ್ಳು, ಜಡ, ದುಃಖಕರವೋ ಅದನ್ನು ಅಸತ್ಯವೆಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿರುವುದು ಸಚ್ಚಿದಾನಂದ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ.

ಜೀವೇ ಜಾಗ್ರತಿ ವಿಶ್ವಾಖ್ಯಂ ಸ್ವಪ್ನೇ ಯತ್ತೈಜಸಂ ಸ್ಮೃತಮ್ । ಸುಷುಪ್ತೌ ಪ್ರಾಜ್ಞಸಂಜ್ಞಂ ತತ್ಸರ್ವಾವಸ್ಥಾಸು ಸಂಸ್ಮೃತಮ್ ।। ೪೨.

ಜೀವನು ಜಾಗೃತಿಯಲ್ಲಿ 'ವಿಶ್ವ' ಎಂದು, ಕನಸಿನಲ್ಲಿ 'ತೈಜಸ' ಎಂದು, ಗಾಢನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿ 'ಪ್ರಾಜ್ಞ' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲಾ ಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅವನು ನೆನಪಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಯಚ್ಚಕ್ಷುಷಾಂ ಚಕ್ಷುರಥ ಶ್ರೋತ್ರಾಣಾಂ ಶ್ರೋತ್ರಮಸ್ತಿ ಚ। ತ್ವಕ್ ತ್ವಚಾಂ ರಸನಂ ತಸ್ಯ ಪ್ರಾಣಂ ಪ್ರಾಣಸ್ಯ ಯದ್ವಿದುಃ ।। ೪೨.

ಯಾವುದು ಕಣ್ಣುಗಳಿಗೆ ಕಣ್ಣು, ಕಿವಿಗಳಿಗೆ ಕಿವಿ, ಚರ್ಮಗಳಿಗೆ ಚರ್ಮ, ನಾಲಿಗೆಗಳಿಗೆ ನಾಲಿಗೆ, ಉಸಿರಿಗೆ ಉಸಿರು ಎಂದು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ತಿಳಿದಿದ್ದಾರೆ.

ಬುದ್ಧಿರ್ಜ್ಞಾನೇನ ಚ ಪ್ರಾಣಾಃ ಕ್ರಿಯಾಶಕ್ತ್ಯಾ ನಿರನ್ತರಮ್। ಯನ್ನೇಶಿರಿ ಸಮಭ್ಯೇತುಂ ಜ್ಞಾತುಂ ಚ ಪರಮಾರ್ಥತಃ ।। ೪೨.

ಬುದ್ಧಿ ಜ್ಞಾನದಿಂದ, ಪ್ರಾಣಗಳು ಕ್ರಿಯಾಶಕ್ತಿಯಿಂದ ನಿರಂತರ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಯಾವುದು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಆಳವಾಗಿ ತಿಳಿಯಲಾಗದು, ಅದೇ ಪರಮಾರ್ಥ.

ರಜ್ಜಾವಹಿರ್ಮರೌ ವಾರಿ ನೀಲಿಮಾ ಗಗನೇ ಯಥಾ। ಅಸದ್ವಿಶ್ವಮಿದಂ ಭಾತಿ ಯಸ್ಮಿನ್ನಜ್ಞಾನಕಲ್ಪಿತಮ್ ।। ೪೨.

ಹಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಹಾವು ಕಾಣಿಸುವಂತೆ, ಮರಳಿನಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಮೃಗಮರೀಚಿಕೆ ಕಾಣಿಸುವಂತೆ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನೀಲಿ ಬಣ್ಣ ಕಾಣಿಸುವಂತೆ, ಈ ಜಗತ್ತು ಅಸತ್ಯವಾಗಿ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಕಲ್ಪಿತವಾಗಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತದೆ.