ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ಸೂತ ಸೂತ ಮಹಾಭಾಗ ತ್ವಯಾ ಭಗವತಾ ಸತಾ। ವ್ಯಾಸಪ್ರಸಾದಾಧಿಗತಶಾಸ್ತ್ರಸಮ್ಬೋಧನೇನ ಚ ।। ೪೨.

ಸೂತ ಮಹಾಭಾಗ, ನೀನು ಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಯಾದವನು, ವ್ಯಾಸರ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ಪಡೆದ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನದಿಂದ ಈ ಉಪದೇಶಗಳನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದೀಯೆ.

ಅಷ್ಟಾದಶಪುರಾಣಾನಿ ಸೇತಿಹಾಸಾನಿ ಚಾನಘ। ಉಪಕ್ರಮೋಪಸಂಹಾರ ವಿಧಿನೋಕ್ತಾನಿ ಕೃತ್ಸ್ನಶಃ ।। ೪೨.

ಅನಘ, ಹದಿನೆಂಟು ಪುರಾಣಗಳು ಮತ್ತು ಇತಿಹಾಸಗಳು ಆರಂಭದಿಂದ ಅಂತ್ಯವರೆಗೆ, ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದಂತೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.

ಚತುರ್ದಶಸಹಸ್ರಂ ಚ ಮಾತ್ಸ್ಯಂ ಪ್ರೋಕ್ತಮತಿಸ್ಫುಟಮ್। ತತ್ಸಂಖ್ಯಕಂ ಭವಿಷ್ಯಞ್ಚ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಪಞ್ಚಶತಾಧಿಕಮ್ ।। ೪೨.

ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಶ್ಲೋಕಗಳಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಭವಿಷ್ಯ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿಯೂ ಅಷ್ಟೇ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಿವೆ, ಜೊತೆಗೆ ಐದು ನೂರು ಹೆಚ್ಚಾಗಿವೆ.

ಮಾರ್ಕಣ್ಡೇಯಂ ಮಹಾರಮ್ಯಂ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ನವಸಹಸ್ರಕಮ್। ಕಥಿತಂ ಬ್ರಹ್ಮವೈವರ್ತ್ತಮಷ್ಟಾದಶಸಹಸ್ರಕಮ್ ।। ೪೨.

ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಪುರಾಣವು ಅತ್ಯಂತ ರಮಣೀಯವಾಗಿದ್ದು, ಒಂಬತ್ತು ಸಾವಿರ ಶ್ಲೋಕಗಳಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಬ್ರಹ್ಮವೈವರ್ಥ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಹದಿನೆಂಟು ಸಾವಿರ ಶ್ಲೋಕಗಳಿವೆ.

ಶತೋತ್ತರಞ್ಚ ಬ್ರಹ್ಮಾಣ್ಡಂ ಸೂರ್ಯಸಂಖ್ಯಾಸಹಸ್ರಕಮ್ । ಅಥ ಭಾಗವತಂ ದಿವ್ಯಮಷ್ಟಾದಶಸಹಸ್ರಕಮ್ ।। ೪೨.

ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ನೂರು ಅಧ್ಯಾಯಗಳು ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯನ ಸಂಖ್ಯೆಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಸಾವಿರ ಶ್ಲೋಕಗಳಿವೆ. ಭಗವತ ಪುರಾಣವು ದೈವಿಕವಾಗಿದ್ದು, ಹದಿನೆಂಟು ಸಾವಿರ ಶ್ಲೋಕಗಳಿವೆ.

ಸಹಸ್ರಾಣಿ ದಶೈವೋಕ್ತಂ ಪುರಾಣಂ ಬ್ರಹ್ಮನಾಮಕಮ್। ಅಯುತಶ್ಲೋಕಘಟಿತಂ ಪುರಾಣಂ ವಾಮನಾಭಿಧಮ್ ।। ೪೨.

ಬ್ರಹ್ಮ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ಶ್ಲೋಕಗಳಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ವಾಮನ ಪುರಾಣವೂ ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ಶ್ಲೋಕಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ.

ತಥೈವಾಯುತ ಸಂಖ್ಯಾತಂ ಷಟ್ಶತಾಧಿಕಮಾದಿಕಮ್। ತ್ರಯೋವಿಂಶತಿಸಾಹಸ್ರಮನಿಲಂ ತದ್ಗತಂ ಶುಭಮ್ ।। ೪೨.

ಅದೇವಿಧವಾಗಿ ಆದಿ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ಆರು ನೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಿವೆ. ಅನಿಲ ಪುರಾಣವು ಶುಭಕರವಾಗಿದ್ದು, ಇಪ್ಪತ್ತ್ಮೂರು ಸಾವಿರ ಶ್ಲೋಕಗಳಿವೆ.

ತ್ರಯೋವಿಂಶತಿಸಾಹಸ್ರಂ ನಾರದೀಯಮುದಾಹೃತಮ್ । ಏಕೋನವಿಂಶಸಾಹಸ್ರಂ ವೈನತೇಯಮುದಾಹೃತಮ್ ।। ೪೨.

ನಾರದ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತ್ಮೂರು ಸಾವಿರ ಶ್ಲೋಕಗಳಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ವೈನತೇಯ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಹತ್ತೊಂಬತ್ತು ಸಾವಿರ ಶ್ಲೋಕಗಳಿವೆ.

ಸಹಸ್ರಪಞ್ಚಪಞ್ಚಾಶತ್ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಪಾದ್ಮಂ ಸುವಿಸ್ತರಮ್। ಸಪ್ತದಶಸಹಸ್ರನ್ತು ಕೂರ್ಮಂ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಮನೋಹರಮ್ ।। ೪೨.

ಪದ್ಮ ಪುರಾಣವು ವಿಶಾಲವಾಗಿದ್ದು ಐವತ್ತೈದು ಸಾವಿರ ಶ್ಲೋಕಗಳಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಕೂರ್ಮ ಪುರಾಣವು ಮನೋಹರವಾಗಿದ್ದು ಹದಿನೇಳು ಸಾವಿರ ಶ್ಲೋಕಗಳಿವೆ.

ಚತುರ್ವಿಂಶತಿ ಸಾಹಸ್ರಂ ಸೌಕರಂ ಪರಮಾದ್ಭುತಮ್। ಏಕಾಶೀತಿಸಹಸ್ರಾಣಿ ಸ್ಕಾನ್ದಮುಕ್ತಂ ಸುವಿಸ್ತೃತಮ್ ।। ೪೨.

ಅದ್ಭುತವಾದ ಸೂಕರ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತ್ನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಶ್ಲೋಕಗಳಿವೆ. ವಿಶಾಲವಾದ ಸ್ಕಾಂದ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಎಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಸಾವಿರ ಶ್ಲೋಕಗಳಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಏವಮಷ್ಟಾದಶೋಕ್ತಾನಿ ಪುರಾಣಾನಿ ಬೃಹನ್ತಿ ಚ। ಪುರಾಣೇಷ್ವೇಷು ಬಹವೋ ಧರ್ಮಾಸ್ತೇ ವಿನಿರೂಪಿತಾಃ ।। ೪೨.

ಹೀಗೆ ಹದಿನೆಂಟು ಮಹಾ ಪುರಾಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಧರ್ಮಗಳು ವಿವರವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.

ರಾಗಿಣಾಞ್ಚ ವಿರಾಗಾಣಾಂ ಯತೀನಾಂ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಣಾಮ್ ಗೃಹಸ್ಥಾನಾಂ ವನಸ್ಥಾನಾಂ ಸ್ತ್ರೀಶೂದ್ರಾಣಾಂ ವಿಶೇಷತಃ ।। ೪೨.

ಅನುಭಾವಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದವರಿಗೂ, ವೈರಾಗ್ಯ ಹೊಂದಿದವರಿಗೂ, ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುವವರಿಗೂ, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ ಪಾಲಿಸುವವರಿಗೂ, ಗೃಹಸ್ಥರಿಗೂ, ವನಪ್ರಸ್ಥರಿಗೂ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೆಂಗಸರಿಗೆ ಮತ್ತು ಶೂದ್ರರಿಗೂ,

ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕ್ಷತ್ರಿಯವಿಶಾಂ ಯೇ ಚ ಸಙ್ಕರಜಾತಯಃ। ಗಙ್ಗಾದ್ಯಾ ಯಾ ಮಹಾನದ್ಯೋ ಯಜ್ಞವ್ರತತಪಾಂಸಿ ಚ ।। ೪೨.

ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯ ಮತ್ತು ಮಿಶ್ರ ಜಾತಿಯವರಿಗೂ, ಗಂಗಾದಿ ಮಹಾನದಿಗಳು, ಯಜ್ಞ, ವ್ರತ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸುಗಳಿಗೂ,

ಅನೇಕವಿಧದಾನಾನಿ ಯಮಾಶ್ಚ ನಿಯಮೈಃ ಸಹ। ಯೋಗಧರ್ಮಾ ಬಹುವಿಧಾಃ ಸಾಂಖ್ಯಾ ಭಾಗವತಾಸ್ತಥಾ ।। ೪೨.

ಬಹು ವಿಧವಾದ ದಾನಗಳು, ನಿಯಮಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಯಮಗಳು, ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಯೋಗದ ಮಾರ್ಗಗಳು, ಸಾಂಖ್ಯ ಮತ್ತು ಭಾಗವತ ಮಾರ್ಗಗಳೂ ಸಹ,

ಭಕ್ತಿಮಾರ್ಗಾ ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗಾ ವೈರಾಗ್ಯಾನಿಲನೀರಜಾಃ। ಉಪಾಸನವಿಧಿಶ್ಚೋಕ್ತಃ ಕರ್ಮಸಂಶುದ್ಧಿಚೇತಸಾಮ್ ।। ೪೨.

ಭಕ್ತಿಯ ಮಾರ್ಗಗಳು, ಜ್ಞಾನ ಮಾರ್ಗಗಳು, ವೈರಾಗ್ಯ ಎಂಬ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಶುದ್ಧರಾದವರು, ಕರ್ಮದಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಶುದ್ಧವಾದವರಿಗೆ ಉಪಾಸನೆಯ ವಿಧಿಗಳೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಬ್ರಾಹ್ಮಂ ಶೈವಂ ವೈಷ್ಣವಂ ಚ ಸೌರಂ ಶಾಕ್ತಂ ತಥಾರ್ಹತಮ್। ಷಡ್ದರ್ಶನಾನಿ ಚೋಕ್ತಾನಿ ಸ್ವಭಾವನಿಯತಾನಿ ಚ ।। ೪೨.

ಬ್ರಹ್ಮ, ಶೈವ, ವೈಷ್ಣವ, ಸೌರ, ಶಾಕ್ತ ಮತ್ತು ಅರ್ಹತ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು, ಆರು ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರಗಳೂ ಸಹ ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಉಂಟಾಗಿವೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಏತದನ್ಯಚ್ಚ ವಿವಿಧಂ ಪುರಾಣೇಷು ನಿರುಪಿತಮ್। ಅತಃ ಪರಂ ಕಿಮಪ್ಯಸ್ತಿ ನ ವಾ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮುತ್ತಮಮ್ ।। ೪೨.

ಇವೆಲ್ಲವೂ ಮತ್ತು ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ವಿಧಗಳು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರವಾಗಿವೆ; ಇದಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲು ಅಥವಾ ಬೇರೆ ತಿಳಿಯಬೇಕಾದುದು ಇಲ್ಲ.

ನ ಜ್ಞಾಯೇತ ಯದಿ ವ್ಯಾಸೋ ಗೋಪಯೇದಥ ವಾ ಭವಾನ್ । ಅತ್ರ ನಃ ಸಂಶಯಂ ಛಿನ್ಧಿ ಪೂರ್ಣಃ ಪೌರಾಣಿಕೋ ಯತಃ ।। ೪೨.

ವ್ಯಾಸರು ತಿಳಿಯದಿದ್ದರೂ, ಅಥವಾ ಅವರು ಇದನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಟ್ಟಿದ್ದರೂ, ಅಥವಾ ನೀನು ಮುಚ್ಚಿಟ್ಟಿದ್ದರೂ, ಪೂರಣಜ್ಞನಾದ ನೀನು ನಮ್ಮ ಸಂಶಯವನ್ನು ಇಲ್ಲಿಯೇ ದೂರಮಾಡು.

ಸೂತ ಉವಾಚ।। ಶ್ರೃಣು ಶೌನಕ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಪ್ರಶ್ರಮೇನಂ ಸುದುರ್ಲಭಮ್। ಅತಿಗೋಪ್ಯತರಂ ದಿವ್ಯಮನಾಖ್ಯೇಯಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ ।। ೪೨.

ಸೂತನು ಹೇಳಿದನು: ಶೌನಕ, ಕೇಳು, ನಾನು ನಿನಗೆ ಬಹಳ ಅಪರೂಪವಾದ, ಅತ್ಯಂತ ಗುಪ್ತವಾದ ದೈವಿಕ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಇದನ್ನು ವರ್ಣನೆಗೆ ಮೀರಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಪರಾಶರಸುತೋ ವ್ಯಾಸಃ ಕೃತ್ವಾ ಪೌರಾಣಿಕೀಂ ಕಥಾಮ್। ಸರ್ವವೇದಾರ್ಥಘಟಿತಾಂ ಚಿನ್ತಯಾಮಾಸ ಚೇತಸಿ ।। ೪೨.

ಪರಾಶರನ ಮಗನಾದ ವ್ಯಾಸರು ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಯನ್ನು ರಚಿಸಿ, ಎಲ್ಲ ವೇದಗಳ ಸಾರವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಅದರ ಅರ್ಥವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆಲೋಚಿಸಿದರು.

ವರ್ಣಾಶ್ರಮವತಾಂ ಧರ್ಮೋ ಮಯಾ ಸಮ್ಯಗುದಾಹೃತಃ। ಮುಕ್ತಿಮಾರ್ಗಾ ಬಹುವಿಧಾ ಉಕ್ತಾ ವೇದಾವಿರೋಧತಃ ।। ೪೨.

ನಾನೇ ವರ್ಣಾಶ್ರಮದವರ ಧರ್ಮವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ವಿವರಿಸಿದ್ದೇನೆ; ವಿವಿಧ ಮುಕ್ತಿಯ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ವೇದಗಳಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಿಲ್ಲದೆ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ.

ಜೀವೇಶ್ವರಬ್ರಹ್ಮಭೇದೋ ನಿರಸ್ತಃ ಸೂತ್ರನಿರ್ಣಯೇ। ನಿರೂಪಿತಂ ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಶ್ರುತಿಯುಕ್ತವಿಚಾರತಃ ।। ೪೨.

ಜೀವ, ಈಶ್ವರ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಣ ನಡುವೆ ಭೇದವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ಣಯವಾಗಿದೆ; ಶ್ರುತಿ ಮತ್ತು ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ ಪರಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಅಕ್ಷರಂ ಪರಮಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮಾ ಪರಂ ಪದಮ್। ಯದರ್ಥಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಾದಿವಾನಪ್ರಸ್ಥಯತಿವ್ರತಮ್ ।। ೪೨.

ಅಕ್ಷರವಾದ ಪರಮ ಬ್ರಹ್ಮ, ಪರಮಾತ್ಮ, ಪರಮ ಸ್ಥಾನ—ಇವುಗಳಿಗಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ, ವನಪ್ರಸ್ಥ, ತಪಸ್ಸು ಮುಂತಾದ ವ್ರತಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಆಚರನ್ತಿ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞಾ ಧಾರಣಾಞ್ಚ ಪೃಥಗ್ವಿಧಾಮ್। ಆಸನಂ ಪ್ರಾಣರೋಧಶ್ಚ ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರಶ್ಚ ಧಾರಣಾ ।। ೪೨.

ಮಹಾಜ್ಞಾನಿಗಳು ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಧಾರಣೆಯನ್ನು, ಆಸನ, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸುವುದು, ಧಾರಣೆಯನ್ನು ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ಧ್ಯಾನಂ ಸಮಾಧಿರೇತಾನಿ ಯಮೈಶ್ಚ ನಿಯಮೈಃ ಸಹ। ಅಷ್ಟಾಙ್ಗಾನಿ ಯದರ್ಥಞ್ಚ ಚರನ್ತಿ ಮುನಿಪುಙ್ಗವಾಃ ।। ೪೨.

ಧ್ಯಾನ ಮತ್ತು ಸಮಾಧಿ—ಇವುಗಳನ್ನು ಯಮ ಮತ್ತು ನಿಯಮಗಳ ಜೊತೆಗೆ, ಎಂಟು ಅಂಗಗಳಾಗಿ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರು ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ಯದರ್ಥಂ ಕರ್ಮ ಕುರ್ವನ್ತಿ ವೇದಾಜ್ಞಾಮಾತ್ರತತ್ಪರಾಃ। ಪರಾರ್ಪಣಧಿಯಾ ಸಮ್ಯಗ್ ನಿಷ್ಕಾಮಾಃ ಕಲಿಲೋಜ್ಝಿತಾಃ ।। ೪೨.

ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ವೇದದ ಆಜ್ಞೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಮನಸ್ಸು ಇಟ್ಟು, ಪರಮಾತ್ಮನಿಗೆ ಅರ್ಪಣೆ ಭಾವದಿಂದ, ಆಸೆ ಇಲ್ಲದೆ, ಪಾಪದಿಂದ ದೂರವಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ಯಜ್ಜ್ಞಪ್ತಯೇ ನಿರಾಕರ್ತ್ತುಂ ಪಾಪಾಚರಣಮಾತ್ಮನಃ। ಗಙ್ಗಾದಿತೀರ್ಥಚರ್ಯಾಣಿ ನಿಷೇವನ್ತೇ ಶುಚಿವ್ರತಾಃ ।। ೪೨.

ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಮತ್ತು ಪಾಪವನ್ನು ದೂರಮಾಡಲು, ಶುದ್ಧ ವ್ರತವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವವರು ಗಂಗಾದಿ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

ತದ್ಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಂ ಶುದ್ಧಮನಾದ್ಯನ್ತಮನಾಮಯಮ್। ನಿತ್ಯಂ ಸರ್ವಗತಂ ಸ್ಥಾಣು ಕೂಟಸ್ಥಂ ಕೂಟವಿರ್ಜಿತಮ್ ।। ೪೨.

ಆ ಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮ, ಶುದ್ಧ, ಆದಿಯೂ ಅಂತ್ಯವೂ ಇಲ್ಲದದು, ದುಃಖವಿಲ್ಲದದು, ಶಾಶ್ವತ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಇರುವದು, ಸ್ಥಿರ, ಬದಲಾವಣೆಯಾಗದದು, ಮೋಹದಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗಿದೆ.

ಸರ್ವೇನ್ದ್ರಿಯಚರಾಭಾಸಂ ಪ್ರಾಕೃತೇನ್ದ್ರಿಯವರ್ಜಿತಮ್। ದಿಕ್ಕಾಲಾದ್ಯನವಚ್ಛಿನ್ನಂ ನಿತ್ಯಂ ಚಿನ್ಮಾತ್ರಮವ್ಯಯಮ್ ।। ೪೨.

ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಚಟುವಟಿಕೆ ಆಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಇಲ್ಲ; ದಿಕ್ಕು, ಕಾಲ ಮುಂತಾದವುಗಳಿಂದ ಮಿತಿಯಿಲ್ಲ, ಶಾಶ್ವತ, ಶುದ್ಧ ಚೈತನ್ಯ, ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿದೆ.