ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ನಿರಾತ್ಮಕೇ ಪುನಸ್ತಸ್ಮಿನ್ವಾಚ್ಯಾವಾಚ್ಯೋ ನ ವಿದ್ಯತೇ। ಏತೌ ಸಂಹಾರವಿಸ್ತಾರೌ ವ್ಯಕ್ತಾವ್ಯಕ್ತೌ ತತಃ ಪುನಃ ।। ೪೦.

ಆ ಆತ್ಮವಿಲ್ಲದುದರಲ್ಲಿ ಹೇಳಬಹುದೂ, ಹೇಳಲಾಗದದೂ ಇಲ್ಲ; ಈ ಎರಡು—ಲಯ ಮತ್ತು ವಿಸ್ತಾರ, ವ್ಯಕ್ತ ಮತ್ತು ಅವ್ಯಕ್ತ—ಅವು ಅದರಿಂದ ಮತ್ತೆ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತವೆ.

ಸೃಜತೇ ಗ್ರಸತೇ ಚೈವ ಗ್ರಸ್ತಃ ಪರ್ಯವತಿಷ್ಠತೇ। ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಾಧಿಷ್ಠಿತಂ ಸರ್ವಂ ಪುನಃ ಸರ್ವಂ ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ ।। ೪೦.

ಇದು ಸೃಷ್ಟಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಮತ್ತೆ ಅದನ್ನೇ ತಿನ್ನುತ್ತದೆ; ತಿನ್ನಲ್ಪಟ್ಟ ಮೇಲೆ ಕೂಡ ಅದು ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲವೂ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿದೆ, ಮತ್ತೆ ಎಲ್ಲವೂ ಪುನಃ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅಧಿಷ್ಠಾನಪ್ರವೃತ್ತೇನ ತಸ್ಯ ತೇ ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕಮ್। ಸಾಧರ್ಮ್ಯವೈಧರ್ಮ್ಯಕೃತಸಂಯೋಗೋ ವಿಧಿತಸ್ತಯೋಃ। ಅನಾದಿಮಾನ್ ಸ ಸಂಯೋಗೋ ಮಹಾಪುರುಷಜಃ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೪೦.

ಅಧಿಷ್ಠಾನದಿಂದ ನಡೆಯುವ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಿಂದ, ಸಾಮ್ಯ ಮತ್ತು ವೈಷಮ್ಯಗಳ ಸಂಗಮವನ್ನು ವಿಧಿಯಂತೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಆರಂಭವಿಲ್ಲದ ಸಂಗಮ ಮಹಾಪುರುಷನಿಂದ ಉದ್ಭವವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಯಾವಚ್ಚ ಸರ್ಗಪ್ರತಿಸರ್ಗಕಾಲಸ್ತಾವಚ್ಚ ತಿಷ್ಠತಿ ಸುಸನ್ನಿರುಧ್ಯ। ಪೂರ್ವಂ ಹಿತವ್ಯೇ ತದಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಂ ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ ತತ್ಪುರುಷಾರ್ಥಮೇವ ।। ೪೦.

ಯಾವಾಗ ಸೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಲಯದ ಕಾಲವಿದೆ, ಆಗ ಅದು ಬಲವಾಗಿ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಹಳೆಯದನ್ನು ಬಿಡಬೇಕಾದಾಗ, ಅದು ಬುದ್ಧಿಯಿಲ್ಲದೆ, ಆ ಪುರುಷನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.

ಏಷಾ ನಿಸರ್ಗಪ್ರತಿಸರ್ಗಪೂರ್ವಂ ಪ್ರಧಾನಿಕೀ ಚೇಶ್ವರಕಾರಿತಾ ಚ। ಅನಾದ್ಯನನ್ತಾ ಹ್ಯಭಿಮಾನಪೂರ್ವಕಂ ವಿತ್ರಾಸಯನ್ತೀ ಜಗದಭ್ಯುಪೈತಿ ।। ೪೦.

ಈದು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿ ಸೃಷ್ಟಿಗೆ ಮೊದಲು ಇರುವದು; ಇದು ಪ್ರಧಾನ ಮತ್ತು ಈಶ್ವರನ ಕೃತಿಯಾಗಿಯೂ ಇದೆ. ಆರಂಭವಿಲ್ಲದದು, ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲದದು, ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿ, ಜಗತ್ತನ್ನು ಭಯಪಡಿಸಿ ಆವರಿಸುತ್ತದೆ.

ಇತ್ಯೇಷ ಪ್ರಾಕೃತಃ ಸರ್ಗಸ್ತೃತೀಯೋ ಹೇತುಲಕ್ಷಣಃ। ಉಕ್ತೋ ಹ್ಯಸ್ಮಿಂಸ್ತದಾತ್ಯನ್ತಂ ಕವಿಭಿಸ್ತತ್ಪ್ರಮುಚ್ಯತೇ ।। ೪೦.

ಹೀಗೆ, ಈ ತೃತೀಯ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸೃಷ್ಟಿ, ಕಾರಣದಿಂದ ಕೂಡಿರುವದು, ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ, ಕವಿಗಳು ಅದು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಇತ್ಯೇಷ ಪ್ರತಿಸರ್ಗೋವಸ್ತ್ರಿವಿಧಃ ಕೀರ್ತ್ತಿತೋ ಮಯಾ ೪೦.

ಹೀಗೆ, ಈ ಮೂರು ವಿಧದ ಪ್ರತಿ ಲಯವನ್ನು ನಾನು ವಿವರಿಸಿದ್ದೇನೆ.

ಸೂತ ಸುಮಹದಾಖ್ಯಾನಂ ಭವತಾ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಮ್। ಪ್ರಜಾನಾಂ ಮನುಭಿಃ ಸಾರ್ದ್ಧಂ ದೇವಾನಾಮೃಷಿಭಿಃ ಸಹ ।। ೪೧.

ಸೂತ, ನೀನು ಮಹಾ ಕಥೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸಿದ್ದೀಯ, ಜನರಿಗಾಗಿ ಮನುಗಳೊಂದಿಗೆ, ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಋಷಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಕೂಡ.

ಪಿತೃಗನ್ಧರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಪಿಶಾಚೋರಗರಕ್ಷಸಾಮ್। ದೈತ್ಯಾನಾಂ ದಾನವಾನಾಂ ಚ ಯಕ್ಷಾಣಾಮೇವ ಪಕ್ಷಿಣಾಮ್ ।। ೪೧.

ಪಿತೃಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಭೂತಗಳು, ಪಿಶಾಚಿಗಳು, ನಾಗಗಳು, ರಾಕ್ಷಸರು, ದೈತ್ಯರು, ದಾನವರು, ಯಕ್ಷರು ಮತ್ತು ಹಕ್ಕಿಗಳ ಕುರಿತು ಕೂಡ.

ಅತ್ಯದ್ಭುತಾನಿ ಕರ್ಮ್ಮಾಣಿ ವಿಧಿಮಾನ್ಧರ್ಮ್ಮನಿಶ್ಚಯಃ। ವಿಚಿತ್ರಾಶ್ಚ ಕಥಾಯೋಗಾ ಜನ್ಮ ಚಾಗ್ರ್ಯಮನುತ್ತಮಮ್ ।। ೪೧.

ಅದ್ಭುತವಾದ ಕರ್ಮಗಳು, ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮದ ನಿರ್ಧಾರ, ವಿಭಿನ್ನ ಕಥೆಗಳ ಸಂಗತಿ, ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ, ಅಪೂರ್ವ ಜನ್ಮಗಳೂ ಇದೆ.

ತತ್ಕಥ್ಯಮಾನಮಸ್ಮಾಕಂ ಭವತಾ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಯಾ ಗಿರಾ। ಮನಃಕರ್ಮಸುಖಂ ಸೌತೇ ಪ್ರೀಣಾತ್ಯಾಭೂತಸಮ್ಭವಮ್ ।। ೪೧.

ನೀನು ನಮ್ಮಿಗೆ ಮೃದುವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಈ ಕಥೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುವಾಗ, ಸೂತ, ಅದು ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿಗೂ, ಕ್ರಿಯೆಗೂ ಸಂತೋಷವನ್ನು ತರುತ್ತದೆ; ಇದುವರೆಗೆ ಕೇಳದ ಹೊಸ ಅನುಭವವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ.

ಏವಮಾರಾಧ್ಯ ತೇ ಸೂತಂ ಸತ್ಕೃತ್ಯ ಚ ಮಹರ್ಷಯಃ । ಪಪ್ರಚ್ಛುಃ ಸತ್ರಿಣಃ ಸರ್ವೇ ಪುನಃ ಸರ್ಗಪ್ರವರ್ತ್ತನಮ್ ।। ೪೧.

ಹೀಗೆ, ಸೂತನನ್ನು ಗೌರವದಿಂದ ಆರಾಧಿಸಿ, ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಎಲ್ಲರೂ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಸೇರಿ ಮತ್ತೆ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಕ್ರಮವನ್ನು ಕೇಳಿದರು.

ಕಥಂ ಸೂತ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞ ಪುನಂ ಸರ್ಗಃ ಪ್ರಪತ್ಸ್ಯತೇ। ಬನ್ಧೇಷು ಸಮ್ಪ್ರಲೀನೇಷು ಗುಣಸಾಮ್ಯೇ ತಮೋಮಯೇ ।। ೪೧.

ಸೂತ, ಮಹಾಪ್ರಜ್ಞ, ಎಲ್ಲವೂ ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗಿರುವಾಗ, ಗುಣಗಳು ಸಮಭಾವದಲ್ಲಿದ್ದು, ಅಂಧಕಾರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವಾಗ, ಸೃಷ್ಟಿ ಹೇಗೆ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ?

ವಿಕಾರೇಷ್ವವಿಸೃಷ್ಟೋಷು ಹ್ಯವ್ಯಕ್ತೇ ಚಾತ್ಮನಿ ಸ್ಥಿತೇ। ಅಪ್ರವೃತ್ತೌ ಬ್ರಹ್ಮಣಸ್ತು ಮಹಾಸಾಯುಜ್ಯಗೈಸ್ತದಾ । ಕಥಂ ಪ್ರಪತ್ಸ್ಯತೇ ಸರ್ಗಸ್ತನ್ನಃ ಪ್ರಬ್ರೂಹಿ ಪೃಚ್ಛತಾಮ್ ।। ೪೧.

ರೂಪಾಂತರಗಳು ಹೊರಬರದಿದ್ದಾಗ, ಅವ್ಯಕ್ತವು ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ ಉಳಿದಿದ್ದಾಗ, ಬ್ರಹ್ಮನು ಕ್ರಿಯೆಗಿಳಿಯದೆ, ಮಹಾ ಐಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗಿರುವಾಗ, ಸೃಷ್ಟಿ ಹೇಗೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ? ಅದನ್ನು ನಮಗೆ ಹೇಳು.

ಏವಮುಕ್ತಸ್ತತಃ ಸೂತಸ್ತದಾಸೌ ಲೋಮಹರ್ಷಣಃ । ವ್ಯಾಖ್ಯಾತುಮುಪಚಕ್ರಾಮ ಪುನಃ ಸರ್ಗಪ್ರವರ್ತ್ತನಮ್ ।। ೪೧.

ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದ ಮೇಲೆ, ಸೂತನು, ಲೋಮಹರ್ಷಣನು, ಮತ್ತೆ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಕ್ರಮವನ್ನು ವಿವರಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು.

ಅಹಂ ವೌ ವರ್ತ್ತಯಿಷ್ಯಾಮಿ ಯಥಾ ಸರ್ಗಃ ಪ್ರಪತ್ಸ್ಯತೇ। ಪೂರ್ವವತ್ಸ ತು ವಿಜ್ಞೇಯಃ ಸಮಾಸಾತ್ತಂ ನಿಬೋಧತ ।। ೪೧.

ನಾನು ಹೇಗೆ ಸೃಷ್ಟಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ; ಅದು ಹಿಂದಿನಂತೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ತಿಳಿಯಬೇಕು—ಅದನ್ನು ಕೇಳಿರಿ.

ದೃಷ್ಟಂ ಚೈವಾನುಮೇಯಞ್ಚ ತರ್ಕಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಯುಕ್ತಿತಃ। ತಸ್ಮಾದ್ವಾಚೋ ನಿವರ್ತ್ತನ್ತೇ ಹ್ಯಪ್ರಾಪ್ಯ ಮನಸಾ ಸಹ ।। ೪೧.

ನೋಡಿದುದನ್ನೂ, ಊಹಿಸಿದುದನ್ನೂ, ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ, ಮಾತು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು ಅದನ್ನು ತಲುಪದೆ ಹಿಂತಿರುಗುತ್ತವೆ.

ಅವ್ಯಕ್ತವತ್ ಪರೋಕ್ಷತ್ವಾದ್ಘ್ರಹಣಂ ತದ್ದುರಾಸದಮ್। ವಿಕಾರೈಃ ಪ್ರತಿಸಂದೃಷ್ಟೇ ಗುಣಸಾಮ್ಯೇ ನಿವರ್ತ್ತತೇ ।। ೪೧.

ಅದು ಸೂಕ್ಷ್ಮವೂ ದೂರವೂ ಆದ್ದರಿಂದ ಗ್ರಹಿಸಲು ಕಷ್ಟ; ಗುಣಗಳು ಸಮಭಾವದಲ್ಲಿರುವಾಗ ಅದು ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ, ರೂಪಾಂತರಗಳಿಂದ ಮಾತ್ರ ತಿಳಿಯಬಹುದು.

ಪ್ರಧಾನಂ ಪುರುಷಾಣಾಞ್ಚ ಸಾಧರ್ಮ್ಮ್ಯೇಣೈವ ತಿಷ್ಠತಿ। ಧರ್ಮ್ಮಾಧರ್ಮ್ಮೌ ಪ್ರಲೀಯೇತೇ ಅವ್ಯಕ್ತೌ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಸದಾ ।। ೪೧.

ಪ್ರಧಾನ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಗಳು ಒಂದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದು, ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮವು ಯಾವಾಗಲೂ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ಅವ್ಯಕ್ತವಾಗಿಯೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ.

ಸತ್ತ್ವಮಾತ್ರಾತ್ಮಕೋ ಧರ್ಮ್ಮೋ ಗುಣಸತ್ತ್ವೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಃ। ತಮೋಮಾತ್ರಾತ್ಮಕೋಽಧರ್ಮ್ಮೋ ಗುಣೇ ತಮಸಿ ತಿಷ್ಠತಿ ।। ೪೧.

ಧರ್ಮವು ಶುದ್ಧ ಸತ್ವದಿಂದ ರೂಪುಗೊಂಡಿದ್ದು, ಸತ್ವಗುಣದಲ್ಲಿಯೇ ನೆಲೆಸಿರುತ್ತದೆ. ಅಧರ್ಮವು ಶುದ್ಧ ತಮೋಗುಣದಿಂದ ರೂಪುಗೊಂಡಿದ್ದು, ತಮೋಗುಣದಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ.

ಅವಿಭಾಗವತಾವೇತೌ ಗುಣಸಾಮ್ಯಸ್ಥಿತಾವುಭೌ। ಸರ್ವಕಾರ್ಯ್ಯೇ ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಂ ಪ್ರಧಾನಸ್ಯ ಪ್ರಪತ್ಸ್ಯತೇ ।। ೪೧.

ಈ ಎರಡು ಗುಣಗಳು ಬೇರ್ಪಡದೆ ಇದ್ದಾಗ, ಅವು ಸಮತೋಲನದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. ಯಾವ ಕಾರ್ಯವನ್ನಾದರೂ ಮಾಡುವಾಗ ಮೊದಲು ಬುದ್ಧಿಯ ಉದ್ದೇಶ ಪ್ರಧಾನದೊಳಗಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ.

ಅಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಂ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ಅಧಿಷ್ಠಾಸ್ಯತಿ ತಾನ್ ಗುಣಾನ್। ಏವಂ ತಾನಭಿಮಾನೇನ ಪ್ರಪತ್ಸ್ಯೇತ ಪುರಸ್ತದಾ ।। ೪೧.

ಬುದ್ಧಿಯ ಪ್ರಭಾವವಿಲ್ಲದೆ, ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನು ಆ ಗುಣಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವುಗಳನ್ನೇ ತನ್ನದು ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ, ಮೊದಲಿಗೆ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ.

ಯದಾ ಪ್ರವರ್ತ್ತಿತವ್ಯನ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಯೋರ್ದ್ವಯೋಃ। ಭೋಜ್ಯಭೋಕ್ತೃತ್ವಸಮ್ಬನ್ಧಂ ಪ್ರಪತ್ಸ್ಯೇತೇ ಯುತಾವುಭೌ ।। ೪೧.

ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರ ನಡುವೆ ಕ್ರಿಯೆ ಆರಂಭವಾಗಬೇಕಾದಾಗ, ಇಬ್ಬರೂ ಕೂಡ ಭೋಜ್ಯ ಮತ್ತು ಭೋಕ್ತೃ ಎಂಬ ಸಂಬಂಧಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ.

ತಸ್ಮಾಚ್ಛರಣಮವ್ಯಕ್ತಂ ಸಾಮ್ಯೇ ಸ್ಥಿತ್ವಾ ಗುಣಾತ್ಮಕಾನ್। ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಾಧಿಷ್ಠಿತಂ ತಚ್ಚ ವೈಷಮ್ಯಂ ಭಜತೇ ತು ತತ್ ।। ೪೧.

ಆದಕಾರಣ, ಅವ್ಯಕ್ತವೇ ಆಶ್ರಯವಾಗಿದ್ದು, ಗುಣಗಳ ಸಮತೋಲನದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನು ಅದನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿದಾಗ, ಅದು ವೈವಿಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ.

ತತಃ ಪ್ರಪತ್ಸ್ಯತೇ ವ್ಯಕ್ತಂ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಯೋರ್ದ್ವಯೋಃ। ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಾಧಿಷ್ಠಿತಂ ಸತ್ತ್ವಂ ವಿಕಾರಂ ಜನಯಿಷ್ಯತಿ ।। ೪೧.

ನಂತರ, ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರಿಗೆ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುವುದು ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುವ ಸತ್ವವು ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಮಹದಾದ್ಯಂ ವಿಶೇಷಾನ್ತಂ ಚತುರ್ವಿಂಶಗುಣಾತ್ಮಕಮ್। ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಸ್ಯ ಪ್ರಧಾನಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ಪ್ರಪತ್ಸ್ಯತೇ ।। ೪೧.

ಮಹತ್ತತ್ವದಿಂದ ವಿಶೇಷವರೆಗೆ, ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕು ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವುಗಳು, ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ, ಪ್ರಧಾನ ಮತ್ತು ಪುರುಷನಿಂದ ಹೊರಹೊಮ್ಮುತ್ತವೆ.

ಬ್ರಹ್ಮಾಣ್ಡೇ ಪ್ರಥಮಃ ಸೋಽಥ ಭವಿತಾ ಚೇಶ್ವರಃ ಪುನಃ। ತತೋ ಜ್ಞೇಯಸ್ಯ ಕೃತ್ಸ್ನಸ್ಯ ಸರ್ವಭೂತಪತಿಃ ಶಿವಃ ।। ೪೧.

ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಅವನು ಪುನಃ ಈಶ್ವರನಾಗಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ, ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಶಿವನೇ ಎಲ್ಲವೂ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಈಶ್ವರಃ ಸರ್ವ್ವಮುಕ್ತಾನಾಂ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಬ್ರಹ್ಮಮಯೋ ಮಹಾನ್। ಆದಿ ದೇವಃ ಪ್ರಧಾನಸ್ಯಾನುಗ್ರಹಾಯ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯತೇ ।। ೪೧.

ಎಲ್ಲಾ ಮುಕ್ತರ ಈಶ್ವರನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಬ್ರಹ್ಮಸ್ವರೂಪಿಯಾದ ಮಹಾನ್. ಆದಿದೇವನು ಪ್ರಧಾನದ ಅನುಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಅನಾದ್ಯೌ ಸ್ವಯಮುತ್ಪನ್ನಾವುಭೌ ಸೂಕ್ಷ್ಮೌ ತು ತೌ ಸ್ಮೃತೌ । ಅನಾದಿಸಂಯೋಗಯುತೌ ಸರ್ವಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಮೇವ ಚ ।। ೪೧.

ಇಬ್ಬರೂ ಸ್ವಯಂ ಹುಟ್ಟಿದವರು, ಆದಿಯಿಲ್ಲದವರು, ಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪದಲ್ಲಿರುವವರು ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದಿಯಿಲ್ಲದ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಕೂಡಿದವರು, ಎಲ್ಲಾ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.