ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ಶುದ್ಧತ್ವಾನ್ನ ತು ದೇಶ್ಯೋ ವೈ ದೃಷ್ಟತ್ವಾತ್ಸಮದರ್ಶನಃ। ಆತ್ಮಪ್ರತ್ಯಯಕಾರೀ ಸಾರನೂನಞ್ಚಾಪಿ ಹೇತುಕಮ್। ಭಾವಗ್ರಾಹ್ಯಮನುಮಾನ್ಯಂ ಚಿನ್ತಯನ್ನ ಪ್ರಮುಹ್ಯತೇ ।। ೪೦.

ಶುದ್ಧವಾದುದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಸೂಚಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಕಾಣುವದರಿಂದ ಸಾಮಾನ್ಯ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಪಡುವುದಲ್ಲ; ಇದು ಸ್ವಯಂಪ್ರಕಾಶ, ಮೂಲಭೂತ, ಹೆಚ್ಚಾಗಿಲ್ಲ, ಕಡಿಮೆಯೂ ಅಲ್ಲ, ಕಾರಣವಿಲ್ಲದದು; ಅದರ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಊಹೆಯಿಂದ ಗ್ರಹಿಸಿದರೆ, ಮನುಷ್ಯನು ಗೊಂದಲಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಯದಾ ಪಶ್ಯತಿ ಜ್ಞಾತಾರಂ ಶಾನ್ತಾರ್ಥಂ ದರ್ಶನಾತ್ಮಕಮ್। ದೃಶ್ಯಾದೃಶ್ಯೇಷು ನಿರ್ದ್ದೇಶ್ಯಂ ತದಾ ತದುದ್ಧರಂ ವರಮ್ ।। ೪೦.

ಯಾವಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಶಾಂತಸ್ವರೂಪಿಯಾದ, ದರ್ಶನರೂಪಿಯಾದ, ಕಂಡುದಕ್ಕೂ ಕಾಣದದಕ್ಕೂ ಮೀರುವ ಜ್ಞಾನಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೋ, ಆಗ ಆ ಪರಮೋನ್ನತ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಏವಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಸ ವಿಜ್ಞಾತಾ ತತಃ ಶಾನ್ತಿಂ ನಿಯಚ್ಛತಿ। ಕಾರ್ಯ್ಯೇ ಚ ಕಾರಣೇ ಚೈವ ಬುದ್ಧ್ಯಾದೌ ಭೌತಿಕೇ ತದಾ ।। ೪೦.

ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡ ಮನುಷ್ಯನು ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಪರಿಣಾಮ ಮತ್ತು ಕಾರಣಗಳಲ್ಲಿ, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಭೌತಿಕ ತತ್ತ್ವಗಳಲ್ಲಿ ಕೂಡ.

ಸಂಪ್ರಯುಕ್ತೋ ವಿಯುಕ್ತೋ ವಾ ಜೀವತೋ ವಾ ಮೃತಸ್ಯ ಚ। ವಿಜ್ಞಾತಾ ನ ಚ ದೃಶ್ಯೇತ ಪೃಥಕ್ತ್ವೇನೇಹ ಸರ್ವ್ವಶಃ ।। ೪೦.

ಒಟ್ಟಾಗಿ ಇದ್ದರೂ, ಬೇರ್ಪಟ್ಟರೂ, ಜೀವಂತವಾಗಿದ್ದರೂ, ಸತ್ತರೂ, ಜ್ಞಾನಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾಣಲಾಗದು.

ಸ್ವೇನಾತ್ಮಾನಂ ತಮಾತ್ಮಾನಂ ಕಾರಣಾತ್ಮಾ ನಿಯಚ್ಛತಿ। ಪ್ರಕೃತೌ ಕಾರಣೇ ಚೈವ ಸ್ವಾತ್ಮನ್ಯೇವೋಪತಿಷ್ಠತಿ ।। ೪೦.

ತಾನೇ ತನ್ನನ್ನು, ಆ ಕಾರಣಸ್ವರೂಪ ಆತ್ಮನು, ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ; ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಕಾರಣದಲ್ಲಿಯೂ ತನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ.

ಅಸ್ತಿ ನಾಸ್ತೀತಿ ಸೋಽನ್ಯೋ ವಾ ಇಹಾಮುತ್ರೇತಿ ವಾ ಪುನಃ। ಏಕತ್ವಂ ವಾ ಪೃಥಕ್ತ್ವಂ ವಾ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಪುರುಷೇತಿ ವಾ ।। ೪೦.

ಇದು ಇದೆ, ಇಲ್ಲ, ಬೇರೆ, ಇಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ, ಒಂದೇ ಅಥವಾ ವಿಭಿನ್ನ, ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನಾಗಿಯೂ ಪುರುಷನಾಗಿಯೂ ಇರಬಹುದು.

ಆತ್ಮವಾನ್ ಸ ನಿರಾತ್ಮಾ ವಾ ಚೇತನೋಽಚೇತನೋಽಪಿ ವಾ। ಕರ್ತ್ತಾ ವಾ ಸೋಽಪ್ಯಕರ್ತ್ತಾ ವಾ ಭೋಕ್ತಾ ವಾ ಭೋಜ್ಯಮೇವ ವಾ ।। ೪೦.

ಆತ್ಮವಂತನಾಗಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ಆತ್ಮವಿಲ್ಲದವನಾಗಿರಬಹುದು, ಚೇತನನಾಗಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ಅಚೇತನನಾಗಿರಬಹುದು, ಕರ್ತೃವಾಗಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ಅಕರ್ತೃವಾಗಿರಬಹುದು, ಅನುಭವಿಸುವವನಾಗಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ಅನುಭವಿಸುವ ವಸ್ತುವಾಗಿರಬಹುದು.

ಯಜ್ಜ್ಞಾತ್ವಾ ನ ನಿವರ್ತ್ತನ್ತೇ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞೇ ತು ನಿರಞ್ಜನೇ। ಅವಾಚ್ಯಂ ತದನಾಖ್ಯಾನಾದಗ್ರಾಹ್ಯತ್ವಾದಹೇತುನಿ ।। ೪೦.

ಯಾವುದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಮತ್ತೆ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ, ಆ ಮಲರಹಿತ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನನ್ನು ಕುರಿತು—ಅದು ಹೇಳಲಾಗದದು, ಹಿಡಿಯಲಾಗದದು, ಕಾರಣವಿಲ್ಲದದು.

ಅಪ್ರತರ್ಕ್ಯಮಚಿನ್ತ್ಯತ್ವಾದವಾಪ್ಯತ್ವಾಚ್ಚ ಸರ್ವಶಃ। ನಾಭಿಲಿಮ್ಪತಿ ತತ್ತತ್ತ್ವಂ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ಯ ಮನಸಾ ಸಹ ।। ೪೦.

ಅದು ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ ಗ್ರಹಿಸಲಾಗದು, ಕಲ್ಪನೆಗೂ ಬಾರದದು, ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪಡೆಯಲಾಗದು; ಮನಸ್ಸಿನೊಂದಿಗೆ ಆ ಸತ್ಯವನ್ನು ತಲುಪಿದರೂ, ಅದು ಯಾವ ದೋಷಕ್ಕೂ ಒಳಗಾಗದು.

ಕ್ಷೇತ್ರೇಜ್ಞೇ ನಿರ್ಗುಣೇ ಶುದ್ಧೇ ಶಾನ್ತೇ ಕ್ಷೀಣೇ ನಿರಞ್ಜನೇ। ವ್ಯಪೇ(ಯೇ)ತಸುಖದುಃಖೇ ಚ ನಿರುದ್ಧೇ ಶಾನ್ತಿಮಾಗತೇ ।। ೪೦.

ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನಲ್ಲಿ, ಗುಣರಹಿತ, ಶುದ್ಧ, ಶಾಂತ, ಕ್ಷೀಣವಾದ, ಮಲರಹಿತ, ಸುಖದುಃಖಗಳನ್ನೂ ಮೀರಿ, ನಿಯಂತ್ರಿತವಾಗಿ, ಶಾಂತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ.

ನಿರಾತ್ಮಕೇ ಪುನಸ್ತಸ್ಮಿನ್ವಾಚ್ಯಾವಾಚ್ಯೋ ನ ವಿದ್ಯತೇ। ಏತೌ ಸಂಹಾರವಿಸ್ತಾರೌ ವ್ಯಕ್ತಾವ್ಯಕ್ತೌ ತತಃ ಪುನಃ ।। ೪೦.

ಆ ಆತ್ಮವಿಲ್ಲದುದರಲ್ಲಿ ಹೇಳಬಹುದೂ, ಹೇಳಲಾಗದದೂ ಇಲ್ಲ; ಈ ಎರಡು—ಲಯ ಮತ್ತು ವಿಸ್ತಾರ, ವ್ಯಕ್ತ ಮತ್ತು ಅವ್ಯಕ್ತ—ಅವು ಅದರಿಂದ ಮತ್ತೆ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತವೆ.

ಸೃಜತೇ ಗ್ರಸತೇ ಚೈವ ಗ್ರಸ್ತಃ ಪರ್ಯವತಿಷ್ಠತೇ। ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಾಧಿಷ್ಠಿತಂ ಸರ್ವಂ ಪುನಃ ಸರ್ವಂ ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ ।। ೪೦.

ಇದು ಸೃಷ್ಟಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಮತ್ತೆ ಅದನ್ನೇ ತಿನ್ನುತ್ತದೆ; ತಿನ್ನಲ್ಪಟ್ಟ ಮೇಲೆ ಕೂಡ ಅದು ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲವೂ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿದೆ, ಮತ್ತೆ ಎಲ್ಲವೂ ಪುನಃ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅಧಿಷ್ಠಾನಪ್ರವೃತ್ತೇನ ತಸ್ಯ ತೇ ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕಮ್। ಸಾಧರ್ಮ್ಯವೈಧರ್ಮ್ಯಕೃತಸಂಯೋಗೋ ವಿಧಿತಸ್ತಯೋಃ। ಅನಾದಿಮಾನ್ ಸ ಸಂಯೋಗೋ ಮಹಾಪುರುಷಜಃ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೪೦.

ಅಧಿಷ್ಠಾನದಿಂದ ನಡೆಯುವ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಿಂದ, ಸಾಮ್ಯ ಮತ್ತು ವೈಷಮ್ಯಗಳ ಸಂಗಮವನ್ನು ವಿಧಿಯಂತೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಆರಂಭವಿಲ್ಲದ ಸಂಗಮ ಮಹಾಪುರುಷನಿಂದ ಉದ್ಭವವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಯಾವಚ್ಚ ಸರ್ಗಪ್ರತಿಸರ್ಗಕಾಲಸ್ತಾವಚ್ಚ ತಿಷ್ಠತಿ ಸುಸನ್ನಿರುಧ್ಯ। ಪೂರ್ವಂ ಹಿತವ್ಯೇ ತದಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಂ ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ ತತ್ಪುರುಷಾರ್ಥಮೇವ ।। ೪೦.

ಯಾವಾಗ ಸೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಲಯದ ಕಾಲವಿದೆ, ಆಗ ಅದು ಬಲವಾಗಿ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಹಳೆಯದನ್ನು ಬಿಡಬೇಕಾದಾಗ, ಅದು ಬುದ್ಧಿಯಿಲ್ಲದೆ, ಆ ಪುರುಷನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.

ಏಷಾ ನಿಸರ್ಗಪ್ರತಿಸರ್ಗಪೂರ್ವಂ ಪ್ರಧಾನಿಕೀ ಚೇಶ್ವರಕಾರಿತಾ ಚ। ಅನಾದ್ಯನನ್ತಾ ಹ್ಯಭಿಮಾನಪೂರ್ವಕಂ ವಿತ್ರಾಸಯನ್ತೀ ಜಗದಭ್ಯುಪೈತಿ ।। ೪೦.

ಈದು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿ ಸೃಷ್ಟಿಗೆ ಮೊದಲು ಇರುವದು; ಇದು ಪ್ರಧಾನ ಮತ್ತು ಈಶ್ವರನ ಕೃತಿಯಾಗಿಯೂ ಇದೆ. ಆರಂಭವಿಲ್ಲದದು, ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲದದು, ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿ, ಜಗತ್ತನ್ನು ಭಯಪಡಿಸಿ ಆವರಿಸುತ್ತದೆ.

ಇತ್ಯೇಷ ಪ್ರಾಕೃತಃ ಸರ್ಗಸ್ತೃತೀಯೋ ಹೇತುಲಕ್ಷಣಃ। ಉಕ್ತೋ ಹ್ಯಸ್ಮಿಂಸ್ತದಾತ್ಯನ್ತಂ ಕವಿಭಿಸ್ತತ್ಪ್ರಮುಚ್ಯತೇ ।। ೪೦.

ಹೀಗೆ, ಈ ತೃತೀಯ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸೃಷ್ಟಿ, ಕಾರಣದಿಂದ ಕೂಡಿರುವದು, ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ, ಕವಿಗಳು ಅದು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಇತ್ಯೇಷ ಪ್ರತಿಸರ್ಗೋವಸ್ತ್ರಿವಿಧಃ ಕೀರ್ತ್ತಿತೋ ಮಯಾ ೪೦.

ಹೀಗೆ, ಈ ಮೂರು ವಿಧದ ಪ್ರತಿ ಲಯವನ್ನು ನಾನು ವಿವರಿಸಿದ್ದೇನೆ.

ಸೂತ ಸುಮಹದಾಖ್ಯಾನಂ ಭವತಾ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಮ್। ಪ್ರಜಾನಾಂ ಮನುಭಿಃ ಸಾರ್ದ್ಧಂ ದೇವಾನಾಮೃಷಿಭಿಃ ಸಹ ।। ೪೧.

ಸೂತ, ನೀನು ಮಹಾ ಕಥೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸಿದ್ದೀಯ, ಜನರಿಗಾಗಿ ಮನುಗಳೊಂದಿಗೆ, ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಋಷಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಕೂಡ.

ಪಿತೃಗನ್ಧರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಪಿಶಾಚೋರಗರಕ್ಷಸಾಮ್। ದೈತ್ಯಾನಾಂ ದಾನವಾನಾಂ ಚ ಯಕ್ಷಾಣಾಮೇವ ಪಕ್ಷಿಣಾಮ್ ।। ೪೧.

ಪಿತೃಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಭೂತಗಳು, ಪಿಶಾಚಿಗಳು, ನಾಗಗಳು, ರಾಕ್ಷಸರು, ದೈತ್ಯರು, ದಾನವರು, ಯಕ್ಷರು ಮತ್ತು ಹಕ್ಕಿಗಳ ಕುರಿತು ಕೂಡ.

ಅತ್ಯದ್ಭುತಾನಿ ಕರ್ಮ್ಮಾಣಿ ವಿಧಿಮಾನ್ಧರ್ಮ್ಮನಿಶ್ಚಯಃ। ವಿಚಿತ್ರಾಶ್ಚ ಕಥಾಯೋಗಾ ಜನ್ಮ ಚಾಗ್ರ್ಯಮನುತ್ತಮಮ್ ।। ೪೧.

ಅದ್ಭುತವಾದ ಕರ್ಮಗಳು, ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮದ ನಿರ್ಧಾರ, ವಿಭಿನ್ನ ಕಥೆಗಳ ಸಂಗತಿ, ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ, ಅಪೂರ್ವ ಜನ್ಮಗಳೂ ಇದೆ.

ತತ್ಕಥ್ಯಮಾನಮಸ್ಮಾಕಂ ಭವತಾ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಯಾ ಗಿರಾ। ಮನಃಕರ್ಮಸುಖಂ ಸೌತೇ ಪ್ರೀಣಾತ್ಯಾಭೂತಸಮ್ಭವಮ್ ।। ೪೧.

ನೀನು ನಮ್ಮಿಗೆ ಮೃದುವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಈ ಕಥೆ ಹೇಳುತ್ತಿರುವಾಗ, ಸೂತ, ಅದು ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿಗೂ, ಕ್ರಿಯೆಗೂ ಸಂತೋಷವನ್ನು ತರುತ್ತದೆ; ಇದುವರೆಗೆ ಕೇಳದ ಹೊಸ ಅನುಭವವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ.

ಏವಮಾರಾಧ್ಯ ತೇ ಸೂತಂ ಸತ್ಕೃತ್ಯ ಚ ಮಹರ್ಷಯಃ । ಪಪ್ರಚ್ಛುಃ ಸತ್ರಿಣಃ ಸರ್ವೇ ಪುನಃ ಸರ್ಗಪ್ರವರ್ತ್ತನಮ್ ।। ೪೧.

ಹೀಗೆ, ಸೂತನನ್ನು ಗೌರವದಿಂದ ಆರಾಧಿಸಿ, ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಎಲ್ಲರೂ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಸೇರಿ ಮತ್ತೆ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಕ್ರಮವನ್ನು ಕೇಳಿದರು.

ಕಥಂ ಸೂತ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞ ಪುನಂ ಸರ್ಗಃ ಪ್ರಪತ್ಸ್ಯತೇ। ಬನ್ಧೇಷು ಸಮ್ಪ್ರಲೀನೇಷು ಗುಣಸಾಮ್ಯೇ ತಮೋಮಯೇ ।। ೪೧.

ಸೂತ, ಮಹಾಪ್ರಜ್ಞ, ಎಲ್ಲವೂ ಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗಿರುವಾಗ, ಗುಣಗಳು ಸಮಭಾವದಲ್ಲಿದ್ದು, ಅಂಧಕಾರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವಾಗ, ಸೃಷ್ಟಿ ಹೇಗೆ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ?

ವಿಕಾರೇಷ್ವವಿಸೃಷ್ಟೋಷು ಹ್ಯವ್ಯಕ್ತೇ ಚಾತ್ಮನಿ ಸ್ಥಿತೇ। ಅಪ್ರವೃತ್ತೌ ಬ್ರಹ್ಮಣಸ್ತು ಮಹಾಸಾಯುಜ್ಯಗೈಸ್ತದಾ । ಕಥಂ ಪ್ರಪತ್ಸ್ಯತೇ ಸರ್ಗಸ್ತನ್ನಃ ಪ್ರಬ್ರೂಹಿ ಪೃಚ್ಛತಾಮ್ ।। ೪೧.

ರೂಪಾಂತರಗಳು ಹೊರಬರದಿದ್ದಾಗ, ಅವ್ಯಕ್ತವು ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ ಉಳಿದಿದ್ದಾಗ, ಬ್ರಹ್ಮನು ಕ್ರಿಯೆಗಿಳಿಯದೆ, ಮಹಾ ಐಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗಿರುವಾಗ, ಸೃಷ್ಟಿ ಹೇಗೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ? ಅದನ್ನು ನಮಗೆ ಹೇಳು.

ಏವಮುಕ್ತಸ್ತತಃ ಸೂತಸ್ತದಾಸೌ ಲೋಮಹರ್ಷಣಃ । ವ್ಯಾಖ್ಯಾತುಮುಪಚಕ್ರಾಮ ಪುನಃ ಸರ್ಗಪ್ರವರ್ತ್ತನಮ್ ।। ೪೧.

ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದ ಮೇಲೆ, ಸೂತನು, ಲೋಮಹರ್ಷಣನು, ಮತ್ತೆ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಕ್ರಮವನ್ನು ವಿವರಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು.

ಅಹಂ ವೌ ವರ್ತ್ತಯಿಷ್ಯಾಮಿ ಯಥಾ ಸರ್ಗಃ ಪ್ರಪತ್ಸ್ಯತೇ। ಪೂರ್ವವತ್ಸ ತು ವಿಜ್ಞೇಯಃ ಸಮಾಸಾತ್ತಂ ನಿಬೋಧತ ।। ೪೧.

ನಾನು ಹೇಗೆ ಸೃಷ್ಟಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ; ಅದು ಹಿಂದಿನಂತೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ತಿಳಿಯಬೇಕು—ಅದನ್ನು ಕೇಳಿರಿ.

ದೃಷ್ಟಂ ಚೈವಾನುಮೇಯಞ್ಚ ತರ್ಕಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಯುಕ್ತಿತಃ। ತಸ್ಮಾದ್ವಾಚೋ ನಿವರ್ತ್ತನ್ತೇ ಹ್ಯಪ್ರಾಪ್ಯ ಮನಸಾ ಸಹ ।। ೪೧.

ನೋಡಿದುದನ್ನೂ, ಊಹಿಸಿದುದನ್ನೂ, ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ, ಮಾತು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು ಅದನ್ನು ತಲುಪದೆ ಹಿಂತಿರುಗುತ್ತವೆ.

ಅವ್ಯಕ್ತವತ್ ಪರೋಕ್ಷತ್ವಾದ್ಘ್ರಹಣಂ ತದ್ದುರಾಸದಮ್। ವಿಕಾರೈಃ ಪ್ರತಿಸಂದೃಷ್ಟೇ ಗುಣಸಾಮ್ಯೇ ನಿವರ್ತ್ತತೇ ।। ೪೧.

ಅದು ಸೂಕ್ಷ್ಮವೂ ದೂರವೂ ಆದ್ದರಿಂದ ಗ್ರಹಿಸಲು ಕಷ್ಟ; ಗುಣಗಳು ಸಮಭಾವದಲ್ಲಿರುವಾಗ ಅದು ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ, ರೂಪಾಂತರಗಳಿಂದ ಮಾತ್ರ ತಿಳಿಯಬಹುದು.

ಪ್ರಧಾನಂ ಪುರುಷಾಣಾಞ್ಚ ಸಾಧರ್ಮ್ಮ್ಯೇಣೈವ ತಿಷ್ಠತಿ। ಧರ್ಮ್ಮಾಧರ್ಮ್ಮೌ ಪ್ರಲೀಯೇತೇ ಅವ್ಯಕ್ತೌ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಸದಾ ।। ೪೧.

ಪ್ರಧಾನ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಗಳು ಒಂದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದು, ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮವು ಯಾವಾಗಲೂ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ಅವ್ಯಕ್ತವಾಗಿಯೇ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ.