ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ಯಸ್ಮಾತ್ಕ್ಷೇತ್ರಂ ವಿಜಾನಾತಿ ತಸ್ಮಾತ್ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ಉಚ್ಯತೇ। ಕ್ಷೇತ್ರಪ್ರತ್ಯಯತೋ ಯಸ್ಮಾತ್ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಃ ಶುಭ ಉಚ್ಯತೇ ।। ೪೦.

ಅವನು ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ; ಕ್ಷೇತ್ರದ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನು ಶುಭನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಃ ಸ್ಮರ್ಯ್ಯತೇ ತಸ್ಮಾತ್ಕ್ಷೇತ್ರಂ ತಜ್ಜ್ಞೈರ್ವಿಭಾಷ್ಯತೇ। ಕ್ಷೇತ್ರತ್ವಪ್ರತ್ಯಯಂ ದೃಷ್ಟಂ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಃ ಪ್ರತ್ಯಯೀ ಸದಾ ।। ೪೦.

ಆದಕಾರಣ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನೆಂದು ಅವನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ತಿಳಿದವರು ಅದನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಕ್ಷೇತ್ರತ್ವದ ಅನುಭವವು ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನು ಸದಾ ಅನುಭವಿಸುವವನು.

ಕ್ಷಯಣಾತ್ ಕರಣಾಚ್ಚೈವ ಕ್ಷತತ್ರಾಣಾತ್ತಥೈವ ಚ। ಭೋಜ್ಯತ್ವಾದ್ವಿಷಯತ್ವಾಚ್ಚ ಕ್ಷೇತ್ರಂ ಕ್ಷೇತ್ರವಿದೋ ವಿದುಃ ।। ೪೦.

ಕ್ಷಯ, ಉಪಕರಣ, ಗಾಯ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ, ಭೋಜ್ಯ ಮತ್ತು ವಿಷಯವಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ತಿಳಿದವರು ಇದನ್ನು ಕ್ಷೇತ್ರವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ.

ಮಹದಾದ್ಯಂ ವಿಶೇಷಾನ್ತಂ ಸವೈರೂಪ್ಯಂ ವಿಲಕ್ಷಣಮ್। ವಿಕಾರಲಕ್ಷಣಂ ತದ್ವೈ ಸಾಕ್ಷರಕ್ಷರಮೇವ ಚ ।। ೪೦.

ಮಹತ್ತಿನಿಂದ ವಿಶೇಷವರೆಗೆ, ಎಲ್ಲವೂ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿ ಬದಲಾವಣೆಗೊಳಗಾಗುತ್ತವೆ. ಇದನ್ನು ನಾಶವಾಗುವದು ಮತ್ತು ನಾಶವಾಗದದು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ತಮೇವ ಚ ವಿಕಾರನ್ತು ಯಸ್ಮಾದ್ವೈ ಕ್ಷರತೇ ಪುನಃ। ತಸ್ಮಾಚ್ಚ ಕಾರಣಾಚ್ಚೈವ ಕ್ಷರಮಿತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ ।। ೪೦.

ಆ ಬದಲಾವಣೆ ಮತ್ತೆ ಕ್ಷಯವಾಗುವುದರಿಂದ ಅದನ್ನು ನಾಶಶೀಲವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಆ ಕಾರಣದಿಂದ ಅದನ್ನು ನಾಶವಾಗುವದು ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಸುಖದುಃಖಮೋಹಭಾವಾ ಭೋಜ್ಯಮಿತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ। ಅಚೇತತ್ವಾದ್ಧಿ ವಿಷಯಸ್ತದ್ಧಿ ಧರ್ಮ್ಮವಿಭುಃ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೪೦.

ಸಂತೋಷ, ದುಃಖ ಮತ್ತು ಮೂಢತೆಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವ ವಸ್ತುಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಅವು ಚೇತನವಲ್ಲದ ಕಾರಣ, ಅವು ಗುಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

ನ ಕ್ಷೀಯತೇ ನ ಕ್ಷರತಿ ವಿಕಾರಪ್ರಸೃತನ್ತು ತತ್। ಅಕ್ಷರಂ ತೇನ ಚಾಪ್ಯುಕ್ತಮಕ್ಷೀಣತ್ವಾತ್ತಥೈವ ಚ ।। ೪೦.

ಯಾವುದು ಕ್ಷಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅದರಿಂದ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಬರುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಅದನ್ನು ನಾಶವಾಗದದು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಕ್ಷೀಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಯಸ್ಮಾತ್ಪುರ್ಯ್ಯನುಶೇತೇ ಚ ತಸ್ಮಾತ್ಪುರುಷ ಉಚ್ಯತೇ। ಪುರಪ್ರತ್ಯಯಿಕೋ ಯಸ್ಮಾತ್ಪೂರುಷೇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ ।। ೪೦.

ದೇಹರೂಪವಾದ ಪುರಿಯಲ್ಲಿ ಅದು ವಾಸಿಸುವುದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಪುರುಷ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಪುರಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರುವುದರಿಂದ ಕೂಡ ಪುರುಷ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪುರುಷಂ ಕಥಯಸ್ವಾಥ ಕಥನ್ತಜ್ಜ್ಞೈರ್ವಿಭಾಷ್ಯತೇ। ಶುದ್ಧೋ ನಿರಞ್ಜನಾಭಾಸೋ ಜ್ಞಾನಾಜ್ಞಾನವಿವರ್ಜಿತಃ ।। ೪೦.

ಈಗ ಪುರುಷನನ್ನು ವಿವರಿಸು—ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಅದನ್ನು ಹೇಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ? ಅದು ಶುದ್ಧ, ಮಲರಹಿತ, ಗುಣಗಳಿಲ್ಲದಂತೆ ಕಾಣುವದು, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಅಜ್ಞಾನ ಎರಡೂ ಇಲ್ಲದದು.

ಅಸ್ತಿ ನಾಸ್ತೀತಿ ಸೋಽನ್ಯೋ ವಾ ಬದ್ಧೋ ಮುಕ್ತೋ ಗತಃ ಸ್ಥಿತಃ। ನೈರ್ಹೇತಿಕಾನ್ತನಿರ್ದ್ದೇಶ್ಯಸೂಕ್ತಸ್ತಸ್ಮಿನ್ನ ವಿದ್ಯತೇ ।। ೪೦.

ಇದು ಇದೆ, ಇಲ್ಲ, ಬೇರೆ, ಬಂಧನದಲ್ಲಿದೆ, ಮುಕ್ತವಾಗಿದೆ, ಹೋದಿದೆ, ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ—ಇಂತಹ ಯಾವ ನಿರ್ಣಯವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ.

ಶುದ್ಧತ್ವಾನ್ನ ತು ದೇಶ್ಯೋ ವೈ ದೃಷ್ಟತ್ವಾತ್ಸಮದರ್ಶನಃ। ಆತ್ಮಪ್ರತ್ಯಯಕಾರೀ ಸಾರನೂನಞ್ಚಾಪಿ ಹೇತುಕಮ್। ಭಾವಗ್ರಾಹ್ಯಮನುಮಾನ್ಯಂ ಚಿನ್ತಯನ್ನ ಪ್ರಮುಹ್ಯತೇ ।। ೪೦.

ಶುದ್ಧವಾದುದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಸೂಚಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಕಾಣುವದರಿಂದ ಸಾಮಾನ್ಯ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಪಡುವುದಲ್ಲ; ಇದು ಸ್ವಯಂಪ್ರಕಾಶ, ಮೂಲಭೂತ, ಹೆಚ್ಚಾಗಿಲ್ಲ, ಕಡಿಮೆಯೂ ಅಲ್ಲ, ಕಾರಣವಿಲ್ಲದದು; ಅದರ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಊಹೆಯಿಂದ ಗ್ರಹಿಸಿದರೆ, ಮನುಷ್ಯನು ಗೊಂದಲಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಯದಾ ಪಶ್ಯತಿ ಜ್ಞಾತಾರಂ ಶಾನ್ತಾರ್ಥಂ ದರ್ಶನಾತ್ಮಕಮ್। ದೃಶ್ಯಾದೃಶ್ಯೇಷು ನಿರ್ದ್ದೇಶ್ಯಂ ತದಾ ತದುದ್ಧರಂ ವರಮ್ ।। ೪೦.

ಯಾವಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಶಾಂತಸ್ವರೂಪಿಯಾದ, ದರ್ಶನರೂಪಿಯಾದ, ಕಂಡುದಕ್ಕೂ ಕಾಣದದಕ್ಕೂ ಮೀರುವ ಜ್ಞಾನಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೋ, ಆಗ ಆ ಪರಮೋನ್ನತ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಏವಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಸ ವಿಜ್ಞಾತಾ ತತಃ ಶಾನ್ತಿಂ ನಿಯಚ್ಛತಿ। ಕಾರ್ಯ್ಯೇ ಚ ಕಾರಣೇ ಚೈವ ಬುದ್ಧ್ಯಾದೌ ಭೌತಿಕೇ ತದಾ ।। ೪೦.

ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡ ಮನುಷ್ಯನು ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಪರಿಣಾಮ ಮತ್ತು ಕಾರಣಗಳಲ್ಲಿ, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಭೌತಿಕ ತತ್ತ್ವಗಳಲ್ಲಿ ಕೂಡ.

ಸಂಪ್ರಯುಕ್ತೋ ವಿಯುಕ್ತೋ ವಾ ಜೀವತೋ ವಾ ಮೃತಸ್ಯ ಚ। ವಿಜ್ಞಾತಾ ನ ಚ ದೃಶ್ಯೇತ ಪೃಥಕ್ತ್ವೇನೇಹ ಸರ್ವ್ವಶಃ ।। ೪೦.

ಒಟ್ಟಾಗಿ ಇದ್ದರೂ, ಬೇರ್ಪಟ್ಟರೂ, ಜೀವಂತವಾಗಿದ್ದರೂ, ಸತ್ತರೂ, ಜ್ಞಾನಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾಣಲಾಗದು.

ಸ್ವೇನಾತ್ಮಾನಂ ತಮಾತ್ಮಾನಂ ಕಾರಣಾತ್ಮಾ ನಿಯಚ್ಛತಿ। ಪ್ರಕೃತೌ ಕಾರಣೇ ಚೈವ ಸ್ವಾತ್ಮನ್ಯೇವೋಪತಿಷ್ಠತಿ ।। ೪೦.

ತಾನೇ ತನ್ನನ್ನು, ಆ ಕಾರಣಸ್ವರೂಪ ಆತ್ಮನು, ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ; ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಕಾರಣದಲ್ಲಿಯೂ ತನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ.

ಅಸ್ತಿ ನಾಸ್ತೀತಿ ಸೋಽನ್ಯೋ ವಾ ಇಹಾಮುತ್ರೇತಿ ವಾ ಪುನಃ। ಏಕತ್ವಂ ವಾ ಪೃಥಕ್ತ್ವಂ ವಾ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಪುರುಷೇತಿ ವಾ ।। ೪೦.

ಇದು ಇದೆ, ಇಲ್ಲ, ಬೇರೆ, ಇಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ, ಒಂದೇ ಅಥವಾ ವಿಭಿನ್ನ, ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನಾಗಿಯೂ ಪುರುಷನಾಗಿಯೂ ಇರಬಹುದು.

ಆತ್ಮವಾನ್ ಸ ನಿರಾತ್ಮಾ ವಾ ಚೇತನೋಽಚೇತನೋಽಪಿ ವಾ। ಕರ್ತ್ತಾ ವಾ ಸೋಽಪ್ಯಕರ್ತ್ತಾ ವಾ ಭೋಕ್ತಾ ವಾ ಭೋಜ್ಯಮೇವ ವಾ ।। ೪೦.

ಆತ್ಮವಂತನಾಗಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ಆತ್ಮವಿಲ್ಲದವನಾಗಿರಬಹುದು, ಚೇತನನಾಗಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ಅಚೇತನನಾಗಿರಬಹುದು, ಕರ್ತೃವಾಗಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ಅಕರ್ತೃವಾಗಿರಬಹುದು, ಅನುಭವಿಸುವವನಾಗಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ಅನುಭವಿಸುವ ವಸ್ತುವಾಗಿರಬಹುದು.

ಯಜ್ಜ್ಞಾತ್ವಾ ನ ನಿವರ್ತ್ತನ್ತೇ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞೇ ತು ನಿರಞ್ಜನೇ। ಅವಾಚ್ಯಂ ತದನಾಖ್ಯಾನಾದಗ್ರಾಹ್ಯತ್ವಾದಹೇತುನಿ ।। ೪೦.

ಯಾವುದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಮತ್ತೆ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ, ಆ ಮಲರಹಿತ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನನ್ನು ಕುರಿತು—ಅದು ಹೇಳಲಾಗದದು, ಹಿಡಿಯಲಾಗದದು, ಕಾರಣವಿಲ್ಲದದು.

ಅಪ್ರತರ್ಕ್ಯಮಚಿನ್ತ್ಯತ್ವಾದವಾಪ್ಯತ್ವಾಚ್ಚ ಸರ್ವಶಃ। ನಾಭಿಲಿಮ್ಪತಿ ತತ್ತತ್ತ್ವಂ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ಯ ಮನಸಾ ಸಹ ।। ೪೦.

ಅದು ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ ಗ್ರಹಿಸಲಾಗದು, ಕಲ್ಪನೆಗೂ ಬಾರದದು, ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪಡೆಯಲಾಗದು; ಮನಸ್ಸಿನೊಂದಿಗೆ ಆ ಸತ್ಯವನ್ನು ತಲುಪಿದರೂ, ಅದು ಯಾವ ದೋಷಕ್ಕೂ ಒಳಗಾಗದು.

ಕ್ಷೇತ್ರೇಜ್ಞೇ ನಿರ್ಗುಣೇ ಶುದ್ಧೇ ಶಾನ್ತೇ ಕ್ಷೀಣೇ ನಿರಞ್ಜನೇ। ವ್ಯಪೇ(ಯೇ)ತಸುಖದುಃಖೇ ಚ ನಿರುದ್ಧೇ ಶಾನ್ತಿಮಾಗತೇ ।। ೪೦.

ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನಲ್ಲಿ, ಗುಣರಹಿತ, ಶುದ್ಧ, ಶಾಂತ, ಕ್ಷೀಣವಾದ, ಮಲರಹಿತ, ಸುಖದುಃಖಗಳನ್ನೂ ಮೀರಿ, ನಿಯಂತ್ರಿತವಾಗಿ, ಶಾಂತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ.

ನಿರಾತ್ಮಕೇ ಪುನಸ್ತಸ್ಮಿನ್ವಾಚ್ಯಾವಾಚ್ಯೋ ನ ವಿದ್ಯತೇ। ಏತೌ ಸಂಹಾರವಿಸ್ತಾರೌ ವ್ಯಕ್ತಾವ್ಯಕ್ತೌ ತತಃ ಪುನಃ ।। ೪೦.

ಆ ಆತ್ಮವಿಲ್ಲದುದರಲ್ಲಿ ಹೇಳಬಹುದೂ, ಹೇಳಲಾಗದದೂ ಇಲ್ಲ; ಈ ಎರಡು—ಲಯ ಮತ್ತು ವಿಸ್ತಾರ, ವ್ಯಕ್ತ ಮತ್ತು ಅವ್ಯಕ್ತ—ಅವು ಅದರಿಂದ ಮತ್ತೆ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತವೆ.

ಸೃಜತೇ ಗ್ರಸತೇ ಚೈವ ಗ್ರಸ್ತಃ ಪರ್ಯವತಿಷ್ಠತೇ। ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಾಧಿಷ್ಠಿತಂ ಸರ್ವಂ ಪುನಃ ಸರ್ವಂ ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ ।। ೪೦.

ಇದು ಸೃಷ್ಟಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಮತ್ತೆ ಅದನ್ನೇ ತಿನ್ನುತ್ತದೆ; ತಿನ್ನಲ್ಪಟ್ಟ ಮೇಲೆ ಕೂಡ ಅದು ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲವೂ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿದೆ, ಮತ್ತೆ ಎಲ್ಲವೂ ಪುನಃ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅಧಿಷ್ಠಾನಪ್ರವೃತ್ತೇನ ತಸ್ಯ ತೇ ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕಮ್। ಸಾಧರ್ಮ್ಯವೈಧರ್ಮ್ಯಕೃತಸಂಯೋಗೋ ವಿಧಿತಸ್ತಯೋಃ। ಅನಾದಿಮಾನ್ ಸ ಸಂಯೋಗೋ ಮಹಾಪುರುಷಜಃ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೪೦.

ಅಧಿಷ್ಠಾನದಿಂದ ನಡೆಯುವ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಿಂದ, ಸಾಮ್ಯ ಮತ್ತು ವೈಷಮ್ಯಗಳ ಸಂಗಮವನ್ನು ವಿಧಿಯಂತೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಆರಂಭವಿಲ್ಲದ ಸಂಗಮ ಮಹಾಪುರುಷನಿಂದ ಉದ್ಭವವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಯಾವಚ್ಚ ಸರ್ಗಪ್ರತಿಸರ್ಗಕಾಲಸ್ತಾವಚ್ಚ ತಿಷ್ಠತಿ ಸುಸನ್ನಿರುಧ್ಯ। ಪೂರ್ವಂ ಹಿತವ್ಯೇ ತದಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಂ ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ ತತ್ಪುರುಷಾರ್ಥಮೇವ ।। ೪೦.

ಯಾವಾಗ ಸೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಲಯದ ಕಾಲವಿದೆ, ಆಗ ಅದು ಬಲವಾಗಿ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಹಳೆಯದನ್ನು ಬಿಡಬೇಕಾದಾಗ, ಅದು ಬುದ್ಧಿಯಿಲ್ಲದೆ, ಆ ಪುರುಷನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.

ಏಷಾ ನಿಸರ್ಗಪ್ರತಿಸರ್ಗಪೂರ್ವಂ ಪ್ರಧಾನಿಕೀ ಚೇಶ್ವರಕಾರಿತಾ ಚ। ಅನಾದ್ಯನನ್ತಾ ಹ್ಯಭಿಮಾನಪೂರ್ವಕಂ ವಿತ್ರಾಸಯನ್ತೀ ಜಗದಭ್ಯುಪೈತಿ ।। ೪೦.

ಈದು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿ ಸೃಷ್ಟಿಗೆ ಮೊದಲು ಇರುವದು; ಇದು ಪ್ರಧಾನ ಮತ್ತು ಈಶ್ವರನ ಕೃತಿಯಾಗಿಯೂ ಇದೆ. ಆರಂಭವಿಲ್ಲದದು, ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲದದು, ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿ, ಜಗತ್ತನ್ನು ಭಯಪಡಿಸಿ ಆವರಿಸುತ್ತದೆ.

ಇತ್ಯೇಷ ಪ್ರಾಕೃತಃ ಸರ್ಗಸ್ತೃತೀಯೋ ಹೇತುಲಕ್ಷಣಃ। ಉಕ್ತೋ ಹ್ಯಸ್ಮಿಂಸ್ತದಾತ್ಯನ್ತಂ ಕವಿಭಿಸ್ತತ್ಪ್ರಮುಚ್ಯತೇ ।। ೪೦.

ಹೀಗೆ, ಈ ತೃತೀಯ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸೃಷ್ಟಿ, ಕಾರಣದಿಂದ ಕೂಡಿರುವದು, ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ, ಕವಿಗಳು ಅದು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಇತ್ಯೇಷ ಪ್ರತಿಸರ್ಗೋವಸ್ತ್ರಿವಿಧಃ ಕೀರ್ತ್ತಿತೋ ಮಯಾ ೪೦.

ಹೀಗೆ, ಈ ಮೂರು ವಿಧದ ಪ್ರತಿ ಲಯವನ್ನು ನಾನು ವಿವರಿಸಿದ್ದೇನೆ.

ಸೂತ ಸುಮಹದಾಖ್ಯಾನಂ ಭವತಾ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಮ್। ಪ್ರಜಾನಾಂ ಮನುಭಿಃ ಸಾರ್ದ್ಧಂ ದೇವಾನಾಮೃಷಿಭಿಃ ಸಹ ।। ೪೧.

ಸೂತ, ನೀನು ಮಹಾ ಕಥೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸಿದ್ದೀಯ, ಜನರಿಗಾಗಿ ಮನುಗಳೊಂದಿಗೆ, ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಋಷಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಕೂಡ.

ಪಿತೃಗನ್ಧರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಪಿಶಾಚೋರಗರಕ್ಷಸಾಮ್। ದೈತ್ಯಾನಾಂ ದಾನವಾನಾಂ ಚ ಯಕ್ಷಾಣಾಮೇವ ಪಕ್ಷಿಣಾಮ್ ।। ೪೧.

ಪಿತೃಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಭೂತಗಳು, ಪಿಶಾಚಿಗಳು, ನಾಗಗಳು, ರಾಕ್ಷಸರು, ದೈತ್ಯರು, ದಾನವರು, ಯಕ್ಷರು ಮತ್ತು ಹಕ್ಕಿಗಳ ಕುರಿತು ಕೂಡ.