ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞೇಷ್ವನುಸಜ್ಯನ್ತೇ ಗಣಮಾತ್ರಾತ್ಮಕಾನಿ ತು। ಪ್ರಾವೃಟ್‌ಕಾಲೇ ಪೃಥಕ್ತ್ವೇನ ಪಶ್ಯನ್ತೀಹ ನ ಚಕ್ಷುಷಾ ।। ೪೦.

ಈ ರೂಪಗಳು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಂಡಿರುತ್ತವೆ, ಅವುಗಳ ಸ್ವಭಾವ ಕೇವಲ ಗುಂಪಿನಂತಿದೆ; ಮಳೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಕಾಣಲಾಗದು.

ಪಶ್ಯನ್ತ್ಯೇವಂವಿಧಂ ಸಿದ್ಧಾ ಜೀವಂ ದಿವ್ಯೇನ ಚಕ್ಷುಷಾ। ಶ್ವಾವಿತಿ ಶ್ವಾನಪಾನಶ್ಚ ಯೋನೀಃ ಪ್ರವಿಶತಸ್ತಥಾ ।। ೪೦.

ಆದರೆ ಸಿದ್ಧರು ದಿವ್ಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಇಂತಹ ಜೀವಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ; ಶ್ವಾನ ಅಥವಾ ಶ್ವಾನಪಾನನಾಗಿ, ಅವರು ವಿವಿಧ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ.

ತಿರ್ಯ್ಯಗೂರ್ದ್ಧ್ವಮಧಸ್ತಾಚ್ಚ ಧಾವತೋಽಪಿ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್। ಜೀವಪ್ರಾಣಾಸ್ತಥಾ ಲಿಙ್ಗಂ ಕಾರಣಞ್ಚ ಚತುಷ್ಟಯಮ್ ।।. ೪೦.

ಜೀವನ ಪ್ರಾಣಗಳು, ಲಿಂಗಶರೀರ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕು ಕಾರಣಗಳು—ಇವುಗಳು ಅಡ್ಡ, ಮೇಲೂ ಕೆಳಗೂ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತವೆ.

ಪರ್ಯ್ಯಾಯವಾಚಕೈಃ ಶಬ್ದೈರೇಕಾರ್ಥೈಃ ಸೋಽಭಿಲಿಖ್ಯತೇ। ವ್ಯಕ್ತಾವ್ಯಕ್ತೇ ಪ್ರಮಾಣೋಽಯಂ ಸ ವೈ ರೂಪಂ ತು ಕೃತ್ಸ್ನಶಃ ।। ೪೦.

ಒಂದೇ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಪರ್ಯಾಯ ಪದಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ವ್ಯಕ್ತ ಮತ್ತು ಅವ್ಯಕ್ತದಲ್ಲಿ ಇದು ಪ್ರಮಾಣ, ಮತ್ತು ಇದುವೇ ಸಂಪೂರ್ಣ ರೂಪವಾಗಿದೆ.

ಅವ್ಯಕ್ತಾನ್ತ ಗೃಹೀತಂ ಚ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಾಧಿಷ್ಠಿತಞ್ಚ ಯತ್ । ಏವಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಶುಚಿರ್ಭೂತ್ತ್ವಾ ಜ್ಞಾನಾದ್ವೈ ವಿಪ್ರಮುಚ್ಯತೇ ।। ೪೦.

ಅವ್ಯಕ್ತದವರೆಗೆ ಗ್ರಹಿಸಿಕೊಂಡಿರುವುದು ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿತವಾಗಿರುವುದು—ಹೀಗೆ ತಿಳಿದು, ಶುದ್ಧನಾಗಿ, ಜ್ಞಾನದಿಂದಲೇ ನಿಜವಾದ ಜ್ಞಾನಿಯಾಗೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ನಷ್ಟಞ್ಚೈವ ಯಥಾ ತತ್ತ್ವಂ ತತ್ತ್ವಾನಾಂ ತತ್ತ್ವದರ್ಶನಮ್। ಯಥೇಷ್ಟಂ ಪರಿನಿರ್ಯ್ಯಾತಿ ಭಿನ್ನೇ ದೇಹೇ ಸುನಿರ್ವೃತೇ ।। ೪೦.

ಸತ್ಯವು ನಷ್ಟವಾದಾಗ, tattvaಗಳ ದರ್ಶನವು ತದ್ರೂಪವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ದೇಹವು ಮುರಿದು ವಿಶ್ರಾಂತಿಯಾದಾಗ, ಆತ್ಮ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೊರಟುಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಭಿದ್ಯತೇ ಕರಣಞ್ಚಾಪಿ ಹ್ಯವ್ಯಕ್ತಾಜ್ಞಾನಿನಸ್ತತಃ। ಮುಕ್ತೋ ಗುಣಶರೀರೇಣ ಪ್ರಾಣಾದ್ಯೇನ ತು ಸರ್ವಶಃ ।। ೪೦.

ಅವ್ಯಕ್ತವನ್ನು ಅರಿಯದವನಿಗೆ ಕರಣವೂ ಮುರಿಯುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಮುಕ್ತನು ಗುಣಶರೀರದಿಂದ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಾದಿಗಳಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ನಾನ್ಯಚ್ಛರೀರಮಾದತ್ತೇ ದಗ್ಧೇ ಬೀಜೇ ಯಥಾಙ್ಕುರಃ। ಜೀವಿಕಃ ಸರ್ವಸಂಸಾರಾದ್ಬೀಜಶಾರೀರಮಾನಸಃ ।। ೪೦.

ಬೀಜವು ಸುಟ್ಟುಹೋದಾಗ ಎಲೆ ಮೊಳೆಯದಂತೆ, ಅವನು ಮತ್ತೊಂದು ದೇಹವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಬೀಜರೂಪವಾದ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳ ಜೀವಿ ಎಲ್ಲ ಸಂಸಾರದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಜ್ಞಾನಾಚ್ಚತುರ್ದ್ದಶಾಚ್ಛುದ್ಧಃ ಪ್ರಕೃತಿಂ ಸೋಽನುವರ್ತ್ತತೇ। ಪ್ರಕೃತಿಂ ಸತ್ಯಮಿತ್ಯಾಹು ರ್ವಿಕಾರೋಽನೃತಮುಚ್ಯತೇ ।। ೪೦.

ನಾಲ್ಕು ಹದಿನಾಲ್ಕು ಜ್ಞಾನಗಳಿಂದ ಶುದ್ಧನಾದವನು ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಸತ್ಯ, ಪರಿವರ್ತನೆಯೇ ಅಸತ್ಯ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ತತ್ಸದ್ಭಾವೋಽನೃತಂ ಜ್ಞೇಯಂ ಸದ್ಭಾವಃ ಸತ್ಯಮುಚ್ಯತೇ। ಅನಾಮರೂಪಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನಾಮರೂಪಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ ।। ೪೦.

ಆ ಪರಿವರ್ತನೆಯಿರುವುದನ್ನು ಅಸತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ನಿಜವಾದಿರುವುದೇ ಸತ್ಯ. ಹೆಸರು ರೂಪವಿಲ್ಲದ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನನ್ನು ಹೆಸರು ರೂಪವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಯಸ್ಮಾತ್ಕ್ಷೇತ್ರಂ ವಿಜಾನಾತಿ ತಸ್ಮಾತ್ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ಉಚ್ಯತೇ। ಕ್ಷೇತ್ರಪ್ರತ್ಯಯತೋ ಯಸ್ಮಾತ್ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಃ ಶುಭ ಉಚ್ಯತೇ ।। ೪೦.

ಅವನು ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ; ಕ್ಷೇತ್ರದ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನು ಶುಭನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಃ ಸ್ಮರ್ಯ್ಯತೇ ತಸ್ಮಾತ್ಕ್ಷೇತ್ರಂ ತಜ್ಜ್ಞೈರ್ವಿಭಾಷ್ಯತೇ। ಕ್ಷೇತ್ರತ್ವಪ್ರತ್ಯಯಂ ದೃಷ್ಟಂ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಃ ಪ್ರತ್ಯಯೀ ಸದಾ ।। ೪೦.

ಆದಕಾರಣ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನೆಂದು ಅವನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ತಿಳಿದವರು ಅದನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಕ್ಷೇತ್ರತ್ವದ ಅನುಭವವು ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನು ಸದಾ ಅನುಭವಿಸುವವನು.

ಕ್ಷಯಣಾತ್ ಕರಣಾಚ್ಚೈವ ಕ್ಷತತ್ರಾಣಾತ್ತಥೈವ ಚ। ಭೋಜ್ಯತ್ವಾದ್ವಿಷಯತ್ವಾಚ್ಚ ಕ್ಷೇತ್ರಂ ಕ್ಷೇತ್ರವಿದೋ ವಿದುಃ ।। ೪೦.

ಕ್ಷಯ, ಉಪಕರಣ, ಗಾಯ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ, ಭೋಜ್ಯ ಮತ್ತು ವಿಷಯವಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ತಿಳಿದವರು ಇದನ್ನು ಕ್ಷೇತ್ರವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ.

ಮಹದಾದ್ಯಂ ವಿಶೇಷಾನ್ತಂ ಸವೈರೂಪ್ಯಂ ವಿಲಕ್ಷಣಮ್। ವಿಕಾರಲಕ್ಷಣಂ ತದ್ವೈ ಸಾಕ್ಷರಕ್ಷರಮೇವ ಚ ।। ೪೦.

ಮಹತ್ತಿನಿಂದ ವಿಶೇಷವರೆಗೆ, ಎಲ್ಲವೂ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿ ಬದಲಾವಣೆಗೊಳಗಾಗುತ್ತವೆ. ಇದನ್ನು ನಾಶವಾಗುವದು ಮತ್ತು ನಾಶವಾಗದದು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ತಮೇವ ಚ ವಿಕಾರನ್ತು ಯಸ್ಮಾದ್ವೈ ಕ್ಷರತೇ ಪುನಃ। ತಸ್ಮಾಚ್ಚ ಕಾರಣಾಚ್ಚೈವ ಕ್ಷರಮಿತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ ।। ೪೦.

ಆ ಬದಲಾವಣೆ ಮತ್ತೆ ಕ್ಷಯವಾಗುವುದರಿಂದ ಅದನ್ನು ನಾಶಶೀಲವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಆ ಕಾರಣದಿಂದ ಅದನ್ನು ನಾಶವಾಗುವದು ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಸುಖದುಃಖಮೋಹಭಾವಾ ಭೋಜ್ಯಮಿತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ। ಅಚೇತತ್ವಾದ್ಧಿ ವಿಷಯಸ್ತದ್ಧಿ ಧರ್ಮ್ಮವಿಭುಃ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೪೦.

ಸಂತೋಷ, ದುಃಖ ಮತ್ತು ಮೂಢತೆಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವ ವಸ್ತುಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಅವು ಚೇತನವಲ್ಲದ ಕಾರಣ, ಅವು ಗುಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

ನ ಕ್ಷೀಯತೇ ನ ಕ್ಷರತಿ ವಿಕಾರಪ್ರಸೃತನ್ತು ತತ್। ಅಕ್ಷರಂ ತೇನ ಚಾಪ್ಯುಕ್ತಮಕ್ಷೀಣತ್ವಾತ್ತಥೈವ ಚ ।। ೪೦.

ಯಾವುದು ಕ್ಷಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅದರಿಂದ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಬರುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಅದನ್ನು ನಾಶವಾಗದದು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಕ್ಷೀಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಯಸ್ಮಾತ್ಪುರ್ಯ್ಯನುಶೇತೇ ಚ ತಸ್ಮಾತ್ಪುರುಷ ಉಚ್ಯತೇ। ಪುರಪ್ರತ್ಯಯಿಕೋ ಯಸ್ಮಾತ್ಪೂರುಷೇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ ।। ೪೦.

ದೇಹರೂಪವಾದ ಪುರಿಯಲ್ಲಿ ಅದು ವಾಸಿಸುವುದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಪುರುಷ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಪುರಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರುವುದರಿಂದ ಕೂಡ ಪುರುಷ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪುರುಷಂ ಕಥಯಸ್ವಾಥ ಕಥನ್ತಜ್ಜ್ಞೈರ್ವಿಭಾಷ್ಯತೇ। ಶುದ್ಧೋ ನಿರಞ್ಜನಾಭಾಸೋ ಜ್ಞಾನಾಜ್ಞಾನವಿವರ್ಜಿತಃ ।। ೪೦.

ಈಗ ಪುರುಷನನ್ನು ವಿವರಿಸು—ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಅದನ್ನು ಹೇಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ? ಅದು ಶುದ್ಧ, ಮಲರಹಿತ, ಗುಣಗಳಿಲ್ಲದಂತೆ ಕಾಣುವದು, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಅಜ್ಞಾನ ಎರಡೂ ಇಲ್ಲದದು.

ಅಸ್ತಿ ನಾಸ್ತೀತಿ ಸೋಽನ್ಯೋ ವಾ ಬದ್ಧೋ ಮುಕ್ತೋ ಗತಃ ಸ್ಥಿತಃ। ನೈರ್ಹೇತಿಕಾನ್ತನಿರ್ದ್ದೇಶ್ಯಸೂಕ್ತಸ್ತಸ್ಮಿನ್ನ ವಿದ್ಯತೇ ।। ೪೦.

ಇದು ಇದೆ, ಇಲ್ಲ, ಬೇರೆ, ಬಂಧನದಲ್ಲಿದೆ, ಮುಕ್ತವಾಗಿದೆ, ಹೋದಿದೆ, ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ—ಇಂತಹ ಯಾವ ನಿರ್ಣಯವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ.

ಶುದ್ಧತ್ವಾನ್ನ ತು ದೇಶ್ಯೋ ವೈ ದೃಷ್ಟತ್ವಾತ್ಸಮದರ್ಶನಃ। ಆತ್ಮಪ್ರತ್ಯಯಕಾರೀ ಸಾರನೂನಞ್ಚಾಪಿ ಹೇತುಕಮ್। ಭಾವಗ್ರಾಹ್ಯಮನುಮಾನ್ಯಂ ಚಿನ್ತಯನ್ನ ಪ್ರಮುಹ್ಯತೇ ।। ೪೦.

ಶುದ್ಧವಾದುದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಸೂಚಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಕಾಣುವದರಿಂದ ಸಾಮಾನ್ಯ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಪಡುವುದಲ್ಲ; ಇದು ಸ್ವಯಂಪ್ರಕಾಶ, ಮೂಲಭೂತ, ಹೆಚ್ಚಾಗಿಲ್ಲ, ಕಡಿಮೆಯೂ ಅಲ್ಲ, ಕಾರಣವಿಲ್ಲದದು; ಅದರ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಊಹೆಯಿಂದ ಗ್ರಹಿಸಿದರೆ, ಮನುಷ್ಯನು ಗೊಂದಲಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಯದಾ ಪಶ್ಯತಿ ಜ್ಞಾತಾರಂ ಶಾನ್ತಾರ್ಥಂ ದರ್ಶನಾತ್ಮಕಮ್। ದೃಶ್ಯಾದೃಶ್ಯೇಷು ನಿರ್ದ್ದೇಶ್ಯಂ ತದಾ ತದುದ್ಧರಂ ವರಮ್ ।। ೪೦.

ಯಾವಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಶಾಂತಸ್ವರೂಪಿಯಾದ, ದರ್ಶನರೂಪಿಯಾದ, ಕಂಡುದಕ್ಕೂ ಕಾಣದದಕ್ಕೂ ಮೀರುವ ಜ್ಞಾನಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೋ, ಆಗ ಆ ಪರಮೋನ್ನತ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಏವಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಸ ವಿಜ್ಞಾತಾ ತತಃ ಶಾನ್ತಿಂ ನಿಯಚ್ಛತಿ। ಕಾರ್ಯ್ಯೇ ಚ ಕಾರಣೇ ಚೈವ ಬುದ್ಧ್ಯಾದೌ ಭೌತಿಕೇ ತದಾ ।। ೪೦.

ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡ ಮನುಷ್ಯನು ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಪರಿಣಾಮ ಮತ್ತು ಕಾರಣಗಳಲ್ಲಿ, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಭೌತಿಕ ತತ್ತ್ವಗಳಲ್ಲಿ ಕೂಡ.

ಸಂಪ್ರಯುಕ್ತೋ ವಿಯುಕ್ತೋ ವಾ ಜೀವತೋ ವಾ ಮೃತಸ್ಯ ಚ। ವಿಜ್ಞಾತಾ ನ ಚ ದೃಶ್ಯೇತ ಪೃಥಕ್ತ್ವೇನೇಹ ಸರ್ವ್ವಶಃ ।। ೪೦.

ಒಟ್ಟಾಗಿ ಇದ್ದರೂ, ಬೇರ್ಪಟ್ಟರೂ, ಜೀವಂತವಾಗಿದ್ದರೂ, ಸತ್ತರೂ, ಜ್ಞಾನಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾಣಲಾಗದು.

ಸ್ವೇನಾತ್ಮಾನಂ ತಮಾತ್ಮಾನಂ ಕಾರಣಾತ್ಮಾ ನಿಯಚ್ಛತಿ। ಪ್ರಕೃತೌ ಕಾರಣೇ ಚೈವ ಸ್ವಾತ್ಮನ್ಯೇವೋಪತಿಷ್ಠತಿ ।। ೪೦.

ತಾನೇ ತನ್ನನ್ನು, ಆ ಕಾರಣಸ್ವರೂಪ ಆತ್ಮನು, ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ; ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಕಾರಣದಲ್ಲಿಯೂ ತನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ.

ಅಸ್ತಿ ನಾಸ್ತೀತಿ ಸೋಽನ್ಯೋ ವಾ ಇಹಾಮುತ್ರೇತಿ ವಾ ಪುನಃ। ಏಕತ್ವಂ ವಾ ಪೃಥಕ್ತ್ವಂ ವಾ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಪುರುಷೇತಿ ವಾ ।। ೪೦.

ಇದು ಇದೆ, ಇಲ್ಲ, ಬೇರೆ, ಇಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ, ಒಂದೇ ಅಥವಾ ವಿಭಿನ್ನ, ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನಾಗಿಯೂ ಪುರುಷನಾಗಿಯೂ ಇರಬಹುದು.

ಆತ್ಮವಾನ್ ಸ ನಿರಾತ್ಮಾ ವಾ ಚೇತನೋಽಚೇತನೋಽಪಿ ವಾ। ಕರ್ತ್ತಾ ವಾ ಸೋಽಪ್ಯಕರ್ತ್ತಾ ವಾ ಭೋಕ್ತಾ ವಾ ಭೋಜ್ಯಮೇವ ವಾ ।। ೪೦.

ಆತ್ಮವಂತನಾಗಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ಆತ್ಮವಿಲ್ಲದವನಾಗಿರಬಹುದು, ಚೇತನನಾಗಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ಅಚೇತನನಾಗಿರಬಹುದು, ಕರ್ತೃವಾಗಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ಅಕರ್ತೃವಾಗಿರಬಹುದು, ಅನುಭವಿಸುವವನಾಗಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ಅನುಭವಿಸುವ ವಸ್ತುವಾಗಿರಬಹುದು.

ಯಜ್ಜ್ಞಾತ್ವಾ ನ ನಿವರ್ತ್ತನ್ತೇ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞೇ ತು ನಿರಞ್ಜನೇ। ಅವಾಚ್ಯಂ ತದನಾಖ್ಯಾನಾದಗ್ರಾಹ್ಯತ್ವಾದಹೇತುನಿ ।। ೪೦.

ಯಾವುದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಮತ್ತೆ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ, ಆ ಮಲರಹಿತ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನನ್ನು ಕುರಿತು—ಅದು ಹೇಳಲಾಗದದು, ಹಿಡಿಯಲಾಗದದು, ಕಾರಣವಿಲ್ಲದದು.

ಅಪ್ರತರ್ಕ್ಯಮಚಿನ್ತ್ಯತ್ವಾದವಾಪ್ಯತ್ವಾಚ್ಚ ಸರ್ವಶಃ। ನಾಭಿಲಿಮ್ಪತಿ ತತ್ತತ್ತ್ವಂ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ಯ ಮನಸಾ ಸಹ ।। ೪೦.

ಅದು ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ ಗ್ರಹಿಸಲಾಗದು, ಕಲ್ಪನೆಗೂ ಬಾರದದು, ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪಡೆಯಲಾಗದು; ಮನಸ್ಸಿನೊಂದಿಗೆ ಆ ಸತ್ಯವನ್ನು ತಲುಪಿದರೂ, ಅದು ಯಾವ ದೋಷಕ್ಕೂ ಒಳಗಾಗದು.