ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ಸ ಚಾಯಂ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಪ್ರಾಣಸ್ಥಾನೇಷ್ವವಸ್ಥಿತಃ। ಸಮಾಸಾತ್ಸಂವೃತೇ ಜ್ಞಾನೇ ಸಂವೃತೇಷು ಚ ಕರ್ಮ್ಮಸು ।। ೪೦.

ಈ ಪ್ರಾಣತ್ವವು ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಾಣಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದೆ. ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಜ್ಞಾನ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟಾಗ, ಕ್ರಿಯೆಗಳೂ ತಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.

ಸ ಜೀವೋಽನಭ್ಯಧಿಷ್ಟಾನಃ ಕರ್ಮ್ಮಭಿಃ ಸ್ವೈಃ ಪುರಾಕೃತೈಃ। ಅಷ್ಟಾಙ್ಗಪ್ರಾಣವೃತ್ತೀರ್ವೈ ಸ ವಿಚ್ಯಾವಯತೇ ಪುನಃ ।। ೪೦.

ಆ ಜೀವಾತ್ಮನು ಇನ್ನೂ ಯಾವುದೇ ಆಧಾರವಿಲ್ಲದೆ, ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ, ಎಂಟು ವಿಧದ ಪ್ರಾಣವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಚಲನೆಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಶರೀರಂ ಪ್ರಜಹಂಸೋ ವೈ ನಿರುಚ್ಛ್ವಾಸಸ್ತತೋ ಭವೇತ್। ಏವಂ ಪ್ರಾಣೈಃ ಪರಿತ್ಯಕ್ತೋ ಮೃತ ಇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ ।। ೪೦.

ಯಾವಾಗ ಆತ್ಮನು ದೇಹವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತಾನೋ, ಆಗ ಉಸಿರಾಟವೂ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಪ್ರಾಣಗಳು ದೇಹವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದಾಗ ಅವನನ್ನು ಸತ್ತವನು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಯಥೇಹ ಲೋಕೇ ಖದ್ಯೋತಂ ನೀಯಮಾನಮಿತಸ್ತತಃ । ರಞ್ಜನಂ ತದ್ವಧೇ ಯತ್ತು ನೇತಾ ನೇತಾ ನ ವಿದ್ಯತೇ ।। ೪೦.

ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಜ್ಯೋತಿಗೆ ಹೀಗೆ ಅಲ್ಲಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಎಳೆಯಲ್ಪಡುವಂತೆ, ಬಣ್ಣದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿಯೂ ಯಾವ ನಾಯಕನೂ ಇಲ್ಲ, ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿಯೂ ಇಲ್ಲ.

ತೃಷ್ಣಾಕ್ಷಯಸ್ತೃತೀಯಸ್ತು ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಂ ಮೋಕ್ಷಲಕ್ಷಣಮ್। ಶಬ್ದಾದ್ಯೇ ವಿಷಯೇ ದೋಷವಿಷಯೇ ಪಞ್ಚಲಕ್ಷಣೇ ।। ೪೦.

ತೃಷ್ಟಿಯ ನಾಶವೇ ಮುಕ್ತಿಯ ಮೂರನೆಯ ಲಕ್ಷಣವೆಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಶಬ್ದಾದಿ ಐದು ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ದೋಷಗಳಿರುವುದನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಅಪ್ರದ್ವೇಷೋಽನಭಿಷ್ವಙ್ಗಃ ಪ್ರೀತಿತಾಪವಿವರ್ಜನಮ್ । ವೈರಾಗ್ಯಕಾರಣಂ ಹ್ಯೇತೇ ಪ್ರಕೃತೀನಾಂ ಲಯಸ್ಯ ಚ ।। ೪೦.

ದ್ವೇಷವಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ಅತಿಯಾದ ಆಸಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ಸಂತೋಷವೂ ದುಃಖವೂ ದೂರವಿಡುವುದು—ಇವುಗಳೆಲ್ಲಾ ವೈರಾಗ್ಯಕ್ಕೂ ಮೂಲ ಕಾರಣಗಳು, ಪ್ರಕೃತಿಯ ಲಯಕ್ಕೂ ಹೀಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ.

ಅಷ್ಟೌ ಪ್ರಕೃತಯೋ ಜ್ಞೇಯಾಃ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾ ವೈ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್। ಅವ್ಯಕ್ತಾದ್ಯಸ್ತು ವಿಜ್ಞೇಯಾ ಭೂತಾನ್ತಾಃ ಪ್ರಕೃತೇರ್ಲಯಾಃ ।। ೪೦.

ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದಂತೆ, ಎಂಟು ಪ್ರಕೃತಿಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಅವ್ಯಕ್ತದಿಂದ ಭೌತಗಳವರೆಗೆ ಅವುಗಳ ಲಯವೇ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಂತ್ಯವಾಗಿದೆ.

ವರ್ಣಾಶ್ರಮಾಚಾರಯುಕ್ತಾಃ ಶಿಷ್ಟಾಃ ಶಾಸ್ತ್ರಾವಿರೋಧಿನಃ। ವರ್ಣಾಶ್ರಮಾಣಾಂ ಧರ್ಮ್ಮೋಽಯಂ ದೇವಸ್ಥಾನೇಷು ಕಾರಣಮ್ ।। ೪೦.

ವರ್ಣಾಶ್ರಮದಾಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರರಾಗಿರುವವರು, ಶಿಸ್ತಿನಿಂದ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುವವರು, ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಲ್ಲದವರು—ಇವರ ಧರ್ಮವೇ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಗಳಿರುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ.

ಬ್ರಹ್ಮಾದೀನಿ ಪಿಶಾಚಾನ್ತಾನ್ಯಷ್ಟೌ ಸ್ಥಾನಾನಿ ದೇವತಾ। ಐಶ್ವರ್ಯ್ಯಮಣಿಮಾದ್ಯಂ ಹಿ ಕಾರಣಂ ಹ್ಯಷ್ಟಲಕ್ಷಣಮ್ ।। ೪೦.

ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಪಿಶಾಚಿಯವರೆಗೆ ಎಂಟು ದೇವತೆಗಳ ಸ್ಥಾನಗಳಿವೆ; ಐಶ್ವರ್ಯ, ಅಣಿಮಾದಿ ಶಕ್ತಿಗಳು—ಇವುಗಳೆಲ್ಲಾ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಎಂಟು ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿವೆ.

ನಿಮಿತ್ತಮಪ್ರತೀಘಾತ ಇಷ್ಟೇ ಶಬ್ದಾದಿಲಕ್ಷಣೇ। ಅಷ್ಟಾವೇತಾನಿ ರೂಪಾಣಿ ಪ್ರಾಕೃತಾನಿ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್ ।। ೪೦.

ಇಷ್ಟವಾದ ಶಬ್ದಾದಿ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರಣವು ಯಾವ ತಡೆ ಇಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ; ಈ ಎಂಟು ರೂಪಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಉಂಟಾಗಿವೆ.

ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞೇಷ್ವನುಸಜ್ಯನ್ತೇ ಗಣಮಾತ್ರಾತ್ಮಕಾನಿ ತು। ಪ್ರಾವೃಟ್‌ಕಾಲೇ ಪೃಥಕ್ತ್ವೇನ ಪಶ್ಯನ್ತೀಹ ನ ಚಕ್ಷುಷಾ ।। ೪೦.

ಈ ರೂಪಗಳು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಂಡಿರುತ್ತವೆ, ಅವುಗಳ ಸ್ವಭಾವ ಕೇವಲ ಗುಂಪಿನಂತಿದೆ; ಮಳೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಕಾಣಲಾಗದು.

ಪಶ್ಯನ್ತ್ಯೇವಂವಿಧಂ ಸಿದ್ಧಾ ಜೀವಂ ದಿವ್ಯೇನ ಚಕ್ಷುಷಾ। ಶ್ವಾವಿತಿ ಶ್ವಾನಪಾನಶ್ಚ ಯೋನೀಃ ಪ್ರವಿಶತಸ್ತಥಾ ।। ೪೦.

ಆದರೆ ಸಿದ್ಧರು ದಿವ್ಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಇಂತಹ ಜೀವಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ; ಶ್ವಾನ ಅಥವಾ ಶ್ವಾನಪಾನನಾಗಿ, ಅವರು ವಿವಿಧ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ.

ತಿರ್ಯ್ಯಗೂರ್ದ್ಧ್ವಮಧಸ್ತಾಚ್ಚ ಧಾವತೋಽಪಿ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್। ಜೀವಪ್ರಾಣಾಸ್ತಥಾ ಲಿಙ್ಗಂ ಕಾರಣಞ್ಚ ಚತುಷ್ಟಯಮ್ ।।. ೪೦.

ಜೀವನ ಪ್ರಾಣಗಳು, ಲಿಂಗಶರೀರ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕು ಕಾರಣಗಳು—ಇವುಗಳು ಅಡ್ಡ, ಮೇಲೂ ಕೆಳಗೂ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತವೆ.

ಪರ್ಯ್ಯಾಯವಾಚಕೈಃ ಶಬ್ದೈರೇಕಾರ್ಥೈಃ ಸೋಽಭಿಲಿಖ್ಯತೇ। ವ್ಯಕ್ತಾವ್ಯಕ್ತೇ ಪ್ರಮಾಣೋಽಯಂ ಸ ವೈ ರೂಪಂ ತು ಕೃತ್ಸ್ನಶಃ ।। ೪೦.

ಒಂದೇ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಪರ್ಯಾಯ ಪದಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ವ್ಯಕ್ತ ಮತ್ತು ಅವ್ಯಕ್ತದಲ್ಲಿ ಇದು ಪ್ರಮಾಣ, ಮತ್ತು ಇದುವೇ ಸಂಪೂರ್ಣ ರೂಪವಾಗಿದೆ.

ಅವ್ಯಕ್ತಾನ್ತ ಗೃಹೀತಂ ಚ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಾಧಿಷ್ಠಿತಞ್ಚ ಯತ್ । ಏವಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಶುಚಿರ್ಭೂತ್ತ್ವಾ ಜ್ಞಾನಾದ್ವೈ ವಿಪ್ರಮುಚ್ಯತೇ ।। ೪೦.

ಅವ್ಯಕ್ತದವರೆಗೆ ಗ್ರಹಿಸಿಕೊಂಡಿರುವುದು ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿತವಾಗಿರುವುದು—ಹೀಗೆ ತಿಳಿದು, ಶುದ್ಧನಾಗಿ, ಜ್ಞಾನದಿಂದಲೇ ನಿಜವಾದ ಜ್ಞಾನಿಯಾಗೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ನಷ್ಟಞ್ಚೈವ ಯಥಾ ತತ್ತ್ವಂ ತತ್ತ್ವಾನಾಂ ತತ್ತ್ವದರ್ಶನಮ್। ಯಥೇಷ್ಟಂ ಪರಿನಿರ್ಯ್ಯಾತಿ ಭಿನ್ನೇ ದೇಹೇ ಸುನಿರ್ವೃತೇ ।। ೪೦.

ಸತ್ಯವು ನಷ್ಟವಾದಾಗ, tattvaಗಳ ದರ್ಶನವು ತದ್ರೂಪವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ದೇಹವು ಮುರಿದು ವಿಶ್ರಾಂತಿಯಾದಾಗ, ಆತ್ಮ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೊರಟುಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಭಿದ್ಯತೇ ಕರಣಞ್ಚಾಪಿ ಹ್ಯವ್ಯಕ್ತಾಜ್ಞಾನಿನಸ್ತತಃ। ಮುಕ್ತೋ ಗುಣಶರೀರೇಣ ಪ್ರಾಣಾದ್ಯೇನ ತು ಸರ್ವಶಃ ।। ೪೦.

ಅವ್ಯಕ್ತವನ್ನು ಅರಿಯದವನಿಗೆ ಕರಣವೂ ಮುರಿಯುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಮುಕ್ತನು ಗುಣಶರೀರದಿಂದ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಾದಿಗಳಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ನಾನ್ಯಚ್ಛರೀರಮಾದತ್ತೇ ದಗ್ಧೇ ಬೀಜೇ ಯಥಾಙ್ಕುರಃ। ಜೀವಿಕಃ ಸರ್ವಸಂಸಾರಾದ್ಬೀಜಶಾರೀರಮಾನಸಃ ।। ೪೦.

ಬೀಜವು ಸುಟ್ಟುಹೋದಾಗ ಎಲೆ ಮೊಳೆಯದಂತೆ, ಅವನು ಮತ್ತೊಂದು ದೇಹವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಬೀಜರೂಪವಾದ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳ ಜೀವಿ ಎಲ್ಲ ಸಂಸಾರದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಜ್ಞಾನಾಚ್ಚತುರ್ದ್ದಶಾಚ್ಛುದ್ಧಃ ಪ್ರಕೃತಿಂ ಸೋಽನುವರ್ತ್ತತೇ। ಪ್ರಕೃತಿಂ ಸತ್ಯಮಿತ್ಯಾಹು ರ್ವಿಕಾರೋಽನೃತಮುಚ್ಯತೇ ।। ೪೦.

ನಾಲ್ಕು ಹದಿನಾಲ್ಕು ಜ್ಞಾನಗಳಿಂದ ಶುದ್ಧನಾದವನು ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಸತ್ಯ, ಪರಿವರ್ತನೆಯೇ ಅಸತ್ಯ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ತತ್ಸದ್ಭಾವೋಽನೃತಂ ಜ್ಞೇಯಂ ಸದ್ಭಾವಃ ಸತ್ಯಮುಚ್ಯತೇ। ಅನಾಮರೂಪಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನಾಮರೂಪಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ ।। ೪೦.

ಆ ಪರಿವರ್ತನೆಯಿರುವುದನ್ನು ಅಸತ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ನಿಜವಾದಿರುವುದೇ ಸತ್ಯ. ಹೆಸರು ರೂಪವಿಲ್ಲದ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನನ್ನು ಹೆಸರು ರೂಪವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಯಸ್ಮಾತ್ಕ್ಷೇತ್ರಂ ವಿಜಾನಾತಿ ತಸ್ಮಾತ್ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ಉಚ್ಯತೇ। ಕ್ಷೇತ್ರಪ್ರತ್ಯಯತೋ ಯಸ್ಮಾತ್ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಃ ಶುಭ ಉಚ್ಯತೇ ।। ೪೦.

ಅವನು ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ; ಕ್ಷೇತ್ರದ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನು ಶುಭನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಃ ಸ್ಮರ್ಯ್ಯತೇ ತಸ್ಮಾತ್ಕ್ಷೇತ್ರಂ ತಜ್ಜ್ಞೈರ್ವಿಭಾಷ್ಯತೇ। ಕ್ಷೇತ್ರತ್ವಪ್ರತ್ಯಯಂ ದೃಷ್ಟಂ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಃ ಪ್ರತ್ಯಯೀ ಸದಾ ।। ೪೦.

ಆದಕಾರಣ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನೆಂದು ಅವನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ತಿಳಿದವರು ಅದನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಕ್ಷೇತ್ರತ್ವದ ಅನುಭವವು ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನು ಸದಾ ಅನುಭವಿಸುವವನು.

ಕ್ಷಯಣಾತ್ ಕರಣಾಚ್ಚೈವ ಕ್ಷತತ್ರಾಣಾತ್ತಥೈವ ಚ। ಭೋಜ್ಯತ್ವಾದ್ವಿಷಯತ್ವಾಚ್ಚ ಕ್ಷೇತ್ರಂ ಕ್ಷೇತ್ರವಿದೋ ವಿದುಃ ।। ೪೦.

ಕ್ಷಯ, ಉಪಕರಣ, ಗಾಯ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ, ಭೋಜ್ಯ ಮತ್ತು ವಿಷಯವಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ತಿಳಿದವರು ಇದನ್ನು ಕ್ಷೇತ್ರವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ.

ಮಹದಾದ್ಯಂ ವಿಶೇಷಾನ್ತಂ ಸವೈರೂಪ್ಯಂ ವಿಲಕ್ಷಣಮ್। ವಿಕಾರಲಕ್ಷಣಂ ತದ್ವೈ ಸಾಕ್ಷರಕ್ಷರಮೇವ ಚ ।। ೪೦.

ಮಹತ್ತಿನಿಂದ ವಿಶೇಷವರೆಗೆ, ಎಲ್ಲವೂ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿ ಬದಲಾವಣೆಗೊಳಗಾಗುತ್ತವೆ. ಇದನ್ನು ನಾಶವಾಗುವದು ಮತ್ತು ನಾಶವಾಗದದು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ತಮೇವ ಚ ವಿಕಾರನ್ತು ಯಸ್ಮಾದ್ವೈ ಕ್ಷರತೇ ಪುನಃ। ತಸ್ಮಾಚ್ಚ ಕಾರಣಾಚ್ಚೈವ ಕ್ಷರಮಿತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ ।। ೪೦.

ಆ ಬದಲಾವಣೆ ಮತ್ತೆ ಕ್ಷಯವಾಗುವುದರಿಂದ ಅದನ್ನು ನಾಶಶೀಲವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಆ ಕಾರಣದಿಂದ ಅದನ್ನು ನಾಶವಾಗುವದು ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಸುಖದುಃಖಮೋಹಭಾವಾ ಭೋಜ್ಯಮಿತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ। ಅಚೇತತ್ವಾದ್ಧಿ ವಿಷಯಸ್ತದ್ಧಿ ಧರ್ಮ್ಮವಿಭುಃ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೪೦.

ಸಂತೋಷ, ದುಃಖ ಮತ್ತು ಮೂಢತೆಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವ ವಸ್ತುಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಅವು ಚೇತನವಲ್ಲದ ಕಾರಣ, ಅವು ಗುಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

ನ ಕ್ಷೀಯತೇ ನ ಕ್ಷರತಿ ವಿಕಾರಪ್ರಸೃತನ್ತು ತತ್। ಅಕ್ಷರಂ ತೇನ ಚಾಪ್ಯುಕ್ತಮಕ್ಷೀಣತ್ವಾತ್ತಥೈವ ಚ ।। ೪೦.

ಯಾವುದು ಕ್ಷಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅದರಿಂದ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಬರುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಅದನ್ನು ನಾಶವಾಗದದು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಕ್ಷೀಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಯಸ್ಮಾತ್ಪುರ್ಯ್ಯನುಶೇತೇ ಚ ತಸ್ಮಾತ್ಪುರುಷ ಉಚ್ಯತೇ। ಪುರಪ್ರತ್ಯಯಿಕೋ ಯಸ್ಮಾತ್ಪೂರುಷೇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ ।। ೪೦.

ದೇಹರೂಪವಾದ ಪುರಿಯಲ್ಲಿ ಅದು ವಾಸಿಸುವುದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಪುರುಷ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಪುರಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರುವುದರಿಂದ ಕೂಡ ಪುರುಷ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪುರುಷಂ ಕಥಯಸ್ವಾಥ ಕಥನ್ತಜ್ಜ್ಞೈರ್ವಿಭಾಷ್ಯತೇ। ಶುದ್ಧೋ ನಿರಞ್ಜನಾಭಾಸೋ ಜ್ಞಾನಾಜ್ಞಾನವಿವರ್ಜಿತಃ ।। ೪೦.

ಈಗ ಪುರುಷನನ್ನು ವಿವರಿಸು—ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಅದನ್ನು ಹೇಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ? ಅದು ಶುದ್ಧ, ಮಲರಹಿತ, ಗುಣಗಳಿಲ್ಲದಂತೆ ಕಾಣುವದು, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಅಜ್ಞಾನ ಎರಡೂ ಇಲ್ಲದದು.