ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ಪೂರ್ವಂ ವಿಯೋಗೋ ಜ್ಞಾನೇನ ದ್ವಿತೀಯೋ ರಾಗಸಂಕ್ಷಯಾತ್। ಲಿಙ್ಗಾಭಾವಾತ್ತು ಕೈವಲ್ಯಂ ಕೈವತ್ಯಾತ್ತು ನಿರಞ್ಜನಮ್ ।। ೪೦.

ಮೊದಲು ಜ್ಞಾನದಿಂದ ವಿಚ್ಛೇದನೆ, ಎರಡನೆಯದು ಆಸಕ್ತಿಯ ನಾಶದಿಂದ, ಸೂಕ್ಷ್ಮದೇಹವಿಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ ಕೈವಲ್ಯ, ಕೈವಲ್ಯದಿಂದ ನಿರಂಜನ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ನಿರಞ್ಜನತ್ವಾಚ್ಛುದ್ಧಸ್ತು ತತೋ ನೇತಾ ನ ವಿದ್ಯತೇ। ತೃಷ್ಣಾಕ್ಷಯಾತ್ತೃತೀಯಸ್ತು ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಂ ಮೋಕ್ಷಕಾರಣಮ್ ।। ೪೦.

ನಿರಂಜನವಾದುದರಿಂದ ಶುದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಯಾವ ನಾಯಕನೂ ಇಲ್ಲ. ತೃಷ್ಟಿಯ ನಾಶವೇ ಮೂರನೆಯ ಮುಕ್ತಿಯ ಕಾರಣ ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ನಿಮಿತ್ತಮಪ್ರತೀಘಾತೇ ಇಷ್ಟಶಬ್ದಾದಿಲಕ್ಷಣೇ। ಅಷ್ಟಾವೇತಾನಿ ರೂಪಾಣಿ ಪ್ರಾಕೃತಾನಿ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್ ।। ೪೦.

ಇಷ್ಟಾದಿ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡುವ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಿಯಿಲ್ಲದಿರುವುದೇ ಕಾರಣ. ಈ ಎಂಟು ರೂಪಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸಹಜವಾಗಿವೆ.

ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞೇಷ್ವವಸಜ್ಯನ್ತೇ ಗುಣಮಾತ್ರಾತ್ಮಕಾನಿ ತು। ಅತ ಉರ್ದ್ಧ್ವಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ವೈರಾಗ್ಯಂ ದೋಷದರ್ಶನಾತ್ ।। ೪೦.

ಅವುಗಳು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ನೆಲೆಸಿವೆ. ಈಗ ನಾನು ದೋಷಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಬರುವ ವೈರಾಗ್ಯವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ.

ದಿವ್ಯೇ ಚ ಮಾನುಷೇ ಚೈವ ವಿಷಯೇ ಪಞ್ಚಲಕ್ಷಣೇ। ಅಪ್ರದ್ವೇಷೋಽನಭಿಷ್ವಙ್ಗಃ ಕರ್ತ್ತವ್ಯೋ ದೋಷದರ್ಶನಾತ್ ।। ೪೦.

ದೈವಿಕ ಹಾಗೂ ಮಾನವೀಯ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ, ಐದು ವಿಧದ ವಿಷಯಗಳ ಕುರಿತು, ಅವುಗಳ ದೋಷಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ದ್ವೇಷವನ್ನೂ, ಅತಿಯಾದ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಬೇಕು.

ತಾಪಪ್ರೀತಿವಿಷಾದಾನಾಂ ಕಾರ್ಯ್ಯನ್ತು ಪರಿವರ್ಜನಮ್। ಏವಂ ವೈರಾಗ್ಯಮಾಸ್ಥಾಯ ಶರೀರೀ ನಿರ್ಮಮೋ ಭವೇತ್ ।। ೪೦.

ಬೇಗೆಯು, ಸಂತೋಷವು, ದುಃಖವು ಇವುಗಳ ಫಲವನ್ನು ದೂರವಿಡಬೇಕು. ಹೀಗೆ ವೈರಾಗ್ಯವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡರೆ, ದೇಹಧಾರಿ ಮಮಕಾರವಿಲ್ಲದವನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಅನಿತ್ಯಮಶಿವಂ ದುಃಖಮಿತಿ ಬುದ್ಧ್ಯಾನುಚಿನ್ತ್ಯ ಚ। ವಿಶುದ್ಧಂ ಕಾರ್ಯ್ಯಕರಣಂ ಸತ್ವಾಭ್ಯೇತಿ ತರಾನ್ತು ಯಃ ।। ೪೦.

ಇದು ಶಾಶ್ವತವಲ್ಲ, ಶುಭಕರವಲ್ಲ, ದುಃಖಕರವೆಂದು ವಿವೇಕದಿಂದ ಯೋಚಿಸಿ, ಶುದ್ಧವಾದ ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಉಪಕರಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದವನು ಪರಮ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಪರಿಪವ್ಕಕಷಾಯೋ ಹಿ ಕೃತ್ಸ್ನಾನ್ದೋಷಾನ್ಪ್ರಪಶ್ಯತಿ। ತತಃ ಪ್ರಯಾಣಕಾಲೇ ಹಿ ದೋಷೈರ್ನೈಮಿತ್ತಿಕೈಸ್ತಥಾ ।। ೪೦.

ಯಾರಲ್ಲಿ ಮಾಲಿನ್ಯಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಶುದ್ಧವಾಗಿವೆ, ಅವನು ಎಲ್ಲ ದೋಷಗಳನ್ನೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪ್ರಯಾಣದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆ ದೋಷಗಳಿಂದ ಕೆಲವು ಕಾರಣಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಊಷ್ಮಾ ಪ್ರಕುಪಿತಃ ಕಾಯೇ ತೀವ್ರವಾಯುಸಮೀರಿತಃ। ಸ ಶರೀರಮುಪಾಶ್ರಿತ್ಯ ಕೃತ್ಸ್ನಾನ್ದೋಷಾನ್ರುಣದ್ಧಿ ವೈ ।। ೪೦.

ದೇಹದಲ್ಲಿ ಉಷ್ಣವು ತೀವ್ರವಾದ ವಾಯುವಿಂದ ಕೆರಳಿದಾಗ, ಅದು ದೇಹವನ್ನು ಆವರಿಸಿ ಎಲ್ಲ ದೋಷಗಳನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಾಣಸ್ಥಾನಾನಿ ಭಿನ್ದನ್ಹಿ ಛಿನ್ದನ್ಮರ್ಮಾಣ್ಯತೀತ್ಯ ಚ। ಶೈತ್ಯಾತ್ಪ್ರಕುಪಿತೋ ವಾಯುರೂರ್ದ್ಧ್ವನ್ತು ಕ್ರಮತೇ ತತಃ ।। ೪೦.

ಪ್ರಾಣಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಮುರಿದು, ಮರ್ಮಗಳನ್ನು ಕಡಿದು, ಅವುಗಳನ್ನು ದಾಟಿ, ಶೈತ್ಯದಿಂದ ಕೆರಳಿದ ವಾಯು ನಂತರ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಚಲಿಸುತ್ತದೆ.

ಸ ಚಾಯಂ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಪ್ರಾಣಸ್ಥಾನೇಷ್ವವಸ್ಥಿತಃ। ಸಮಾಸಾತ್ಸಂವೃತೇ ಜ್ಞಾನೇ ಸಂವೃತೇಷು ಚ ಕರ್ಮ್ಮಸು ।। ೪೦.

ಈ ಪ್ರಾಣತ್ವವು ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಾಣಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದೆ. ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಜ್ಞಾನ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟಾಗ, ಕ್ರಿಯೆಗಳೂ ತಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.

ಸ ಜೀವೋಽನಭ್ಯಧಿಷ್ಟಾನಃ ಕರ್ಮ್ಮಭಿಃ ಸ್ವೈಃ ಪುರಾಕೃತೈಃ। ಅಷ್ಟಾಙ್ಗಪ್ರಾಣವೃತ್ತೀರ್ವೈ ಸ ವಿಚ್ಯಾವಯತೇ ಪುನಃ ।। ೪೦.

ಆ ಜೀವಾತ್ಮನು ಇನ್ನೂ ಯಾವುದೇ ಆಧಾರವಿಲ್ಲದೆ, ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ, ಎಂಟು ವಿಧದ ಪ್ರಾಣವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಚಲನೆಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಶರೀರಂ ಪ್ರಜಹಂಸೋ ವೈ ನಿರುಚ್ಛ್ವಾಸಸ್ತತೋ ಭವೇತ್। ಏವಂ ಪ್ರಾಣೈಃ ಪರಿತ್ಯಕ್ತೋ ಮೃತ ಇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ ।। ೪೦.

ಯಾವಾಗ ಆತ್ಮನು ದೇಹವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತಾನೋ, ಆಗ ಉಸಿರಾಟವೂ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಪ್ರಾಣಗಳು ದೇಹವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದಾಗ ಅವನನ್ನು ಸತ್ತವನು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಯಥೇಹ ಲೋಕೇ ಖದ್ಯೋತಂ ನೀಯಮಾನಮಿತಸ್ತತಃ । ರಞ್ಜನಂ ತದ್ವಧೇ ಯತ್ತು ನೇತಾ ನೇತಾ ನ ವಿದ್ಯತೇ ।। ೪೦.

ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಜ್ಯೋತಿಗೆ ಹೀಗೆ ಅಲ್ಲಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಎಳೆಯಲ್ಪಡುವಂತೆ, ಬಣ್ಣದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿಯೂ ಯಾವ ನಾಯಕನೂ ಇಲ್ಲ, ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿಯೂ ಇಲ್ಲ.

ತೃಷ್ಣಾಕ್ಷಯಸ್ತೃತೀಯಸ್ತು ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಂ ಮೋಕ್ಷಲಕ್ಷಣಮ್। ಶಬ್ದಾದ್ಯೇ ವಿಷಯೇ ದೋಷವಿಷಯೇ ಪಞ್ಚಲಕ್ಷಣೇ ।। ೪೦.

ತೃಷ್ಟಿಯ ನಾಶವೇ ಮುಕ್ತಿಯ ಮೂರನೆಯ ಲಕ್ಷಣವೆಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಶಬ್ದಾದಿ ಐದು ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ದೋಷಗಳಿರುವುದನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಅಪ್ರದ್ವೇಷೋಽನಭಿಷ್ವಙ್ಗಃ ಪ್ರೀತಿತಾಪವಿವರ್ಜನಮ್ । ವೈರಾಗ್ಯಕಾರಣಂ ಹ್ಯೇತೇ ಪ್ರಕೃತೀನಾಂ ಲಯಸ್ಯ ಚ ।। ೪೦.

ದ್ವೇಷವಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ಅತಿಯಾದ ಆಸಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ಸಂತೋಷವೂ ದುಃಖವೂ ದೂರವಿಡುವುದು—ಇವುಗಳೆಲ್ಲಾ ವೈರಾಗ್ಯಕ್ಕೂ ಮೂಲ ಕಾರಣಗಳು, ಪ್ರಕೃತಿಯ ಲಯಕ್ಕೂ ಹೀಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ.

ಅಷ್ಟೌ ಪ್ರಕೃತಯೋ ಜ್ಞೇಯಾಃ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾ ವೈ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್। ಅವ್ಯಕ್ತಾದ್ಯಸ್ತು ವಿಜ್ಞೇಯಾ ಭೂತಾನ್ತಾಃ ಪ್ರಕೃತೇರ್ಲಯಾಃ ।। ೪೦.

ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದಂತೆ, ಎಂಟು ಪ್ರಕೃತಿಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಅವ್ಯಕ್ತದಿಂದ ಭೌತಗಳವರೆಗೆ ಅವುಗಳ ಲಯವೇ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಂತ್ಯವಾಗಿದೆ.

ವರ್ಣಾಶ್ರಮಾಚಾರಯುಕ್ತಾಃ ಶಿಷ್ಟಾಃ ಶಾಸ್ತ್ರಾವಿರೋಧಿನಃ। ವರ್ಣಾಶ್ರಮಾಣಾಂ ಧರ್ಮ್ಮೋಽಯಂ ದೇವಸ್ಥಾನೇಷು ಕಾರಣಮ್ ।। ೪೦.

ವರ್ಣಾಶ್ರಮದಾಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರರಾಗಿರುವವರು, ಶಿಸ್ತಿನಿಂದ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುವವರು, ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಲ್ಲದವರು—ಇವರ ಧರ್ಮವೇ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಗಳಿರುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ.

ಬ್ರಹ್ಮಾದೀನಿ ಪಿಶಾಚಾನ್ತಾನ್ಯಷ್ಟೌ ಸ್ಥಾನಾನಿ ದೇವತಾ। ಐಶ್ವರ್ಯ್ಯಮಣಿಮಾದ್ಯಂ ಹಿ ಕಾರಣಂ ಹ್ಯಷ್ಟಲಕ್ಷಣಮ್ ।। ೪೦.

ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಪಿಶಾಚಿಯವರೆಗೆ ಎಂಟು ದೇವತೆಗಳ ಸ್ಥಾನಗಳಿವೆ; ಐಶ್ವರ್ಯ, ಅಣಿಮಾದಿ ಶಕ್ತಿಗಳು—ಇವುಗಳೆಲ್ಲಾ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಎಂಟು ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿವೆ.

ನಿಮಿತ್ತಮಪ್ರತೀಘಾತ ಇಷ್ಟೇ ಶಬ್ದಾದಿಲಕ್ಷಣೇ। ಅಷ್ಟಾವೇತಾನಿ ರೂಪಾಣಿ ಪ್ರಾಕೃತಾನಿ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್ ।। ೪೦.

ಇಷ್ಟವಾದ ಶಬ್ದಾದಿ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರಣವು ಯಾವ ತಡೆ ಇಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ; ಈ ಎಂಟು ರೂಪಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಉಂಟಾಗಿವೆ.

ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞೇಷ್ವನುಸಜ್ಯನ್ತೇ ಗಣಮಾತ್ರಾತ್ಮಕಾನಿ ತು। ಪ್ರಾವೃಟ್‌ಕಾಲೇ ಪೃಥಕ್ತ್ವೇನ ಪಶ್ಯನ್ತೀಹ ನ ಚಕ್ಷುಷಾ ।। ೪೦.

ಈ ರೂಪಗಳು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಂಡಿರುತ್ತವೆ, ಅವುಗಳ ಸ್ವಭಾವ ಕೇವಲ ಗುಂಪಿನಂತಿದೆ; ಮಳೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಕಾಣಲಾಗದು.

ಪಶ್ಯನ್ತ್ಯೇವಂವಿಧಂ ಸಿದ್ಧಾ ಜೀವಂ ದಿವ್ಯೇನ ಚಕ್ಷುಷಾ। ಶ್ವಾವಿತಿ ಶ್ವಾನಪಾನಶ್ಚ ಯೋನೀಃ ಪ್ರವಿಶತಸ್ತಥಾ ।। ೪೦.

ಆದರೆ ಸಿದ್ಧರು ದಿವ್ಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಇಂತಹ ಜೀವಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ; ಶ್ವಾನ ಅಥವಾ ಶ್ವಾನಪಾನನಾಗಿ, ಅವರು ವಿವಿಧ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ.

ತಿರ್ಯ್ಯಗೂರ್ದ್ಧ್ವಮಧಸ್ತಾಚ್ಚ ಧಾವತೋಽಪಿ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್। ಜೀವಪ್ರಾಣಾಸ್ತಥಾ ಲಿಙ್ಗಂ ಕಾರಣಞ್ಚ ಚತುಷ್ಟಯಮ್ ।।. ೪೦.

ಜೀವನ ಪ್ರಾಣಗಳು, ಲಿಂಗಶರೀರ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕು ಕಾರಣಗಳು—ಇವುಗಳು ಅಡ್ಡ, ಮೇಲೂ ಕೆಳಗೂ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತವೆ.

ಪರ್ಯ್ಯಾಯವಾಚಕೈಃ ಶಬ್ದೈರೇಕಾರ್ಥೈಃ ಸೋಽಭಿಲಿಖ್ಯತೇ। ವ್ಯಕ್ತಾವ್ಯಕ್ತೇ ಪ್ರಮಾಣೋಽಯಂ ಸ ವೈ ರೂಪಂ ತು ಕೃತ್ಸ್ನಶಃ ।। ೪೦.

ಒಂದೇ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಪರ್ಯಾಯ ಪದಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ವ್ಯಕ್ತ ಮತ್ತು ಅವ್ಯಕ್ತದಲ್ಲಿ ಇದು ಪ್ರಮಾಣ, ಮತ್ತು ಇದುವೇ ಸಂಪೂರ್ಣ ರೂಪವಾಗಿದೆ.

ಅವ್ಯಕ್ತಾನ್ತ ಗೃಹೀತಂ ಚ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಾಧಿಷ್ಠಿತಞ್ಚ ಯತ್ । ಏವಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಶುಚಿರ್ಭೂತ್ತ್ವಾ ಜ್ಞಾನಾದ್ವೈ ವಿಪ್ರಮುಚ್ಯತೇ ।। ೪೦.

ಅವ್ಯಕ್ತದವರೆಗೆ ಗ್ರಹಿಸಿಕೊಂಡಿರುವುದು ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿತವಾಗಿರುವುದು—ಹೀಗೆ ತಿಳಿದು, ಶುದ್ಧನಾಗಿ, ಜ್ಞಾನದಿಂದಲೇ ನಿಜವಾದ ಜ್ಞಾನಿಯಾಗೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ನಷ್ಟಞ್ಚೈವ ಯಥಾ ತತ್ತ್ವಂ ತತ್ತ್ವಾನಾಂ ತತ್ತ್ವದರ್ಶನಮ್। ಯಥೇಷ್ಟಂ ಪರಿನಿರ್ಯ್ಯಾತಿ ಭಿನ್ನೇ ದೇಹೇ ಸುನಿರ್ವೃತೇ ।। ೪೦.

ಸತ್ಯವು ನಷ್ಟವಾದಾಗ, tattvaಗಳ ದರ್ಶನವು ತದ್ರೂಪವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ದೇಹವು ಮುರಿದು ವಿಶ್ರಾಂತಿಯಾದಾಗ, ಆತ್ಮ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೊರಟುಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಭಿದ್ಯತೇ ಕರಣಞ್ಚಾಪಿ ಹ್ಯವ್ಯಕ್ತಾಜ್ಞಾನಿನಸ್ತತಃ। ಮುಕ್ತೋ ಗುಣಶರೀರೇಣ ಪ್ರಾಣಾದ್ಯೇನ ತು ಸರ್ವಶಃ ।। ೪೦.

ಅವ್ಯಕ್ತವನ್ನು ಅರಿಯದವನಿಗೆ ಕರಣವೂ ಮುರಿಯುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಮುಕ್ತನು ಗುಣಶರೀರದಿಂದ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಾದಿಗಳಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ನಾನ್ಯಚ್ಛರೀರಮಾದತ್ತೇ ದಗ್ಧೇ ಬೀಜೇ ಯಥಾಙ್ಕುರಃ। ಜೀವಿಕಃ ಸರ್ವಸಂಸಾರಾದ್ಬೀಜಶಾರೀರಮಾನಸಃ ।। ೪೦.

ಬೀಜವು ಸುಟ್ಟುಹೋದಾಗ ಎಲೆ ಮೊಳೆಯದಂತೆ, ಅವನು ಮತ್ತೊಂದು ದೇಹವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಬೀಜರೂಪವಾದ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳ ಜೀವಿ ಎಲ್ಲ ಸಂಸಾರದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಜ್ಞಾನಾಚ್ಚತುರ್ದ್ದಶಾಚ್ಛುದ್ಧಃ ಪ್ರಕೃತಿಂ ಸೋಽನುವರ್ತ್ತತೇ। ಪ್ರಕೃತಿಂ ಸತ್ಯಮಿತ್ಯಾಹು ರ್ವಿಕಾರೋಽನೃತಮುಚ್ಯತೇ ।। ೪೦.

ನಾಲ್ಕು ಹದಿನಾಲ್ಕು ಜ್ಞಾನಗಳಿಂದ ಶುದ್ಧನಾದವನು ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಸತ್ಯ, ಪರಿವರ್ತನೆಯೇ ಅಸತ್ಯ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.