ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ಇತ್ಯೇಷ ವೈಷಯೋ ರಾಗಃ ಸಮ್ಭೂತ್ಯಾಃ ಕಾರಣಂ ಸ್ಮೃತಮ್। ಬ್ರಹ್ಮಾದೌ ಸ್ಥಾವರಾನ್ತೇ ವೈ ಸಂಸಾರೇ ಹ್ಯಾಧಿಭೌತಿಕೇ। ಅಜ್ಞಾನಪೂರ್ವಕಂ ತಸ್ಮಾದಜ್ಞಾನನ್ತು ವಿವರ್ಜಯೇತ್ ।। ೪೦.

ಹೀಗಾಗಿ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಹುಟ್ಟುವುದು ಪುನರ್ಜನ್ಮಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಬ್ರಹ್ಮದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಸಸ್ಯಗಳವರೆಗೆ ಎಲ್ಲರೂ ಈ ಭೌತಿಕ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇದರಿಂದ ಬಂಧಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಇದಕ್ಕಿಂತ ಮುಂಚೆ ಇರುವ ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ತೊರೆಯಬೇಕು.

ಯಸ್ಯ ಚಾರ್ಷಂ ನ ಪ್ರಮಾಣಂ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರಂ ತಥೈವ ಚ। ವರ್ಣಾಶ್ರಮವಿರೋಧೀ ಯಃ ಶಿಷ್ಟಶಾಸ್ತ್ರವಿರೋಧಕಃ ।। ೪೦.

ಯಾರು ಋಷಿಗಳ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಶಿಷ್ಟರ ನಡೆಗೂ ಅನುಸರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ವರ್ಣಾಶ್ರಮ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ, ಜ್ಞಾನಿಗಳ ಉಪದೇಶವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾರೆ—

ಏಷ ಮಾರ್ಗೋ ಹಿ ನಿರಧಿತಿರ್ಯಗ್ಯೋನೌ ಚ ಕಾರಣಮ್। ತಿರ್ಯಗ್ಯೋನಿಗತಞ್ಚೈವ ಕಾರಣಂ ಸ ನಿರುಚ್ಯತೇ ।। ೪೦.

ಈ ಮಾರ್ಗವು ನಿಜಕ್ಕೂ ಆಧಾರವಿಲ್ಲದದು, ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಜನ್ಮಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ; ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಲು ಇದನ್ನು ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ವಿವಿಧಾ ಯಾತನಾ ಸ್ಥಾನೇ ತಿರ್ಯಗ್ಯೋನೌ ಚ ಷಡ್ವಿಧೇ। ಕಾರಣೇ ವಿಷಯೇ ಚೈವ ಪ್ರತಿಘಾತಸ್ತು ಸರ್ವಶಃ ।। ೪೦.

ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಆರು ವಿಧದ ವಿವಿಧ ಯಾತನೆಗಳಿವೆ; ಇಂತಹ ಎಲ್ಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಡಚಣೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಅನೈಶ್ವರ್ಯ್ಯನ್ತು ತತ್ಸರ್ವಂ ಪ್ರತಿಘಾತಾತ್ಮಕಂ ಸ್ಮೃತಮ್ । ಇತ್ಯೇಷಾ ತಾಮಸೀ ವೃತ್ತಿರ್ಭೂತಾದೀನಾಂ ಚತುರ್ವಿಧಾ ।। ೪೦.

ಈ ಎಲ್ಲಾ ಶಕ್ತಿಯ ಕೊರತೆ ಅಡಚಣೆಯ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಹೀಗೆ, ಇದು ಭೂತಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ವಿಧದ ತಾಮಸಿಕ ಸ್ವಭಾವವಾಗಿದೆ.

ಸತ್ತ್ವಸ್ಥಮಾತ್ರಕಂ ಚಿತ್ತಂ ಯಥಾ ಸತ್ತ್ವಪ್ರದರ್ಶನಾತ್। ತತ್ತ್ವಾನಾಞ್ಚ ತಥಾ ತತ್ತ್ವಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ವೈ ತತ್ತ್ವದರ್ಶನಾತ್ ।। ೪೦.

ಶುದ್ಧತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದ ಮನಸ್ಸು ಶುದ್ಧತೆಯನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಹಾಗೆ ಆಗುತ್ತದೆ; ಅದೇ ರೀತಿ, ತತ್ತ್ವಗಳ ಸತ್ಯಸ್ವರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಅವುಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅರಿಯಬಹುದು.

ಸತ್ತ್ವಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನಾನಾತ್ವಮೇತಜ್ಜ್ಞಾನಾರ್ಥದರ್ಶನಮ್। ನಾನಾತ್ವದರ್ಶನಂ ಜ್ಞಾನಂ ಜ್ಞಾನಾದ್ವೈ ಯೋಗಮುಚ್ಯತೇ ।। ೪೦.

ಶುದ್ಧತೆ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನ ವಿಭಿನ್ನತೆ ಜ್ಞಾನಾರ್ಥದ ತಿಳುವಳಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ; ವಿಭಿನ್ನತೆಯನ್ನು ನೋಡುವುದೇ ಜ್ಞಾನ, ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಯೋಗವು ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.

ತೇನ ಬದ್ಧಸ್ಯ ವೈ ಬನ್ಧೋ ಮೋಕ್ಷೋ ಮುಕ್ತಸ್ಯ ತೇನ ಚ । ಸಂಸಾರೇ ವಿನಿವೃತ್ತೇ ತು ಮುಕ್ತೋ ಲಿಙ್ಗೇನ ಮುಚ್ಯತೇ ।। ೪೦.

ಆ ಬಂಧನವೇ ನಿಜವಾದ ಬಂಧನ, ಆ ಮುಕ್ತಿಯೇ ನಿಜವಾದ ಮುಕ್ತಿ. ಸಂಸಾರದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೊರಬಂದಾಗ, ಮುಕ್ತನು ತನ್ನ ಸೂಕ್ಷ್ಮದೇಹದಿಂದ ಕೂಡ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ನಿಃಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಹ್ಯಚೈತನ್ಯಃ ಸ್ವಾತ್ಮನ್ಯೇವಾವತಿಷ್ಠತೇ। ಸ್ವಾತ್ಮವ್ಯವಸ್ಥಿತಶ್ಚಾಪಿ ವಿರೂಪಾಖ್ಯೇನ ಲಿಖ್ಯತೇ ।। ೪೦.

ಯಾವನು ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದೆ, ಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲದೆ, ಸ್ವಂತ ಆತ್ಮದಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸುತ್ತಾನೋ, ಆತನು ಸ್ವಾತ್ಮಸ್ಥನಾಗಿ 'ರೂಪವಿಲ್ಲದವನು' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.

ಇತ್ಯೇತಲ್ಲಕ್ಷಣಂ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಸಮಾಸಾಜ್ಜ್ಞಾನಮೋಕ್ಷಯೋ। ಸ ಚಾಪಿ ತ್ರಿವಿಧಃ ಪ್ರೋಕ್ತೋ ಮೋಕ್ಷೋ ವೈ ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿಭಿಃ ।। ೪೦.

ಈ ರೀತಿ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಿಯ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅರಿತವರು ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಮೂರು ವಿಧವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.

ಪೂರ್ವಂ ವಿಯೋಗೋ ಜ್ಞಾನೇನ ದ್ವಿತೀಯೋ ರಾಗಸಂಕ್ಷಯಾತ್। ಲಿಙ್ಗಾಭಾವಾತ್ತು ಕೈವಲ್ಯಂ ಕೈವತ್ಯಾತ್ತು ನಿರಞ್ಜನಮ್ ।। ೪೦.

ಮೊದಲು ಜ್ಞಾನದಿಂದ ವಿಚ್ಛೇದನೆ, ಎರಡನೆಯದು ಆಸಕ್ತಿಯ ನಾಶದಿಂದ, ಸೂಕ್ಷ್ಮದೇಹವಿಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ ಕೈವಲ್ಯ, ಕೈವಲ್ಯದಿಂದ ನಿರಂಜನ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ನಿರಞ್ಜನತ್ವಾಚ್ಛುದ್ಧಸ್ತು ತತೋ ನೇತಾ ನ ವಿದ್ಯತೇ। ತೃಷ್ಣಾಕ್ಷಯಾತ್ತೃತೀಯಸ್ತು ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಂ ಮೋಕ್ಷಕಾರಣಮ್ ।। ೪೦.

ನಿರಂಜನವಾದುದರಿಂದ ಶುದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಯಾವ ನಾಯಕನೂ ಇಲ್ಲ. ತೃಷ್ಟಿಯ ನಾಶವೇ ಮೂರನೆಯ ಮುಕ್ತಿಯ ಕಾರಣ ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ನಿಮಿತ್ತಮಪ್ರತೀಘಾತೇ ಇಷ್ಟಶಬ್ದಾದಿಲಕ್ಷಣೇ। ಅಷ್ಟಾವೇತಾನಿ ರೂಪಾಣಿ ಪ್ರಾಕೃತಾನಿ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್ ।। ೪೦.

ಇಷ್ಟಾದಿ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡುವ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಿಯಿಲ್ಲದಿರುವುದೇ ಕಾರಣ. ಈ ಎಂಟು ರೂಪಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸಹಜವಾಗಿವೆ.

ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞೇಷ್ವವಸಜ್ಯನ್ತೇ ಗುಣಮಾತ್ರಾತ್ಮಕಾನಿ ತು। ಅತ ಉರ್ದ್ಧ್ವಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ವೈರಾಗ್ಯಂ ದೋಷದರ್ಶನಾತ್ ।। ೪೦.

ಅವುಗಳು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ನೆಲೆಸಿವೆ. ಈಗ ನಾನು ದೋಷಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಬರುವ ವೈರಾಗ್ಯವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ.

ದಿವ್ಯೇ ಚ ಮಾನುಷೇ ಚೈವ ವಿಷಯೇ ಪಞ್ಚಲಕ್ಷಣೇ। ಅಪ್ರದ್ವೇಷೋಽನಭಿಷ್ವಙ್ಗಃ ಕರ್ತ್ತವ್ಯೋ ದೋಷದರ್ಶನಾತ್ ।। ೪೦.

ದೈವಿಕ ಹಾಗೂ ಮಾನವೀಯ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ, ಐದು ವಿಧದ ವಿಷಯಗಳ ಕುರಿತು, ಅವುಗಳ ದೋಷಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ದ್ವೇಷವನ್ನೂ, ಅತಿಯಾದ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಬೇಕು.

ತಾಪಪ್ರೀತಿವಿಷಾದಾನಾಂ ಕಾರ್ಯ್ಯನ್ತು ಪರಿವರ್ಜನಮ್। ಏವಂ ವೈರಾಗ್ಯಮಾಸ್ಥಾಯ ಶರೀರೀ ನಿರ್ಮಮೋ ಭವೇತ್ ।। ೪೦.

ಬೇಗೆಯು, ಸಂತೋಷವು, ದುಃಖವು ಇವುಗಳ ಫಲವನ್ನು ದೂರವಿಡಬೇಕು. ಹೀಗೆ ವೈರಾಗ್ಯವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡರೆ, ದೇಹಧಾರಿ ಮಮಕಾರವಿಲ್ಲದವನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಅನಿತ್ಯಮಶಿವಂ ದುಃಖಮಿತಿ ಬುದ್ಧ್ಯಾನುಚಿನ್ತ್ಯ ಚ। ವಿಶುದ್ಧಂ ಕಾರ್ಯ್ಯಕರಣಂ ಸತ್ವಾಭ್ಯೇತಿ ತರಾನ್ತು ಯಃ ।। ೪೦.

ಇದು ಶಾಶ್ವತವಲ್ಲ, ಶುಭಕರವಲ್ಲ, ದುಃಖಕರವೆಂದು ವಿವೇಕದಿಂದ ಯೋಚಿಸಿ, ಶುದ್ಧವಾದ ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಉಪಕರಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದವನು ಪರಮ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಪರಿಪವ್ಕಕಷಾಯೋ ಹಿ ಕೃತ್ಸ್ನಾನ್ದೋಷಾನ್ಪ್ರಪಶ್ಯತಿ। ತತಃ ಪ್ರಯಾಣಕಾಲೇ ಹಿ ದೋಷೈರ್ನೈಮಿತ್ತಿಕೈಸ್ತಥಾ ।। ೪೦.

ಯಾರಲ್ಲಿ ಮಾಲಿನ್ಯಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಶುದ್ಧವಾಗಿವೆ, ಅವನು ಎಲ್ಲ ದೋಷಗಳನ್ನೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪ್ರಯಾಣದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆ ದೋಷಗಳಿಂದ ಕೆಲವು ಕಾರಣಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಊಷ್ಮಾ ಪ್ರಕುಪಿತಃ ಕಾಯೇ ತೀವ್ರವಾಯುಸಮೀರಿತಃ। ಸ ಶರೀರಮುಪಾಶ್ರಿತ್ಯ ಕೃತ್ಸ್ನಾನ್ದೋಷಾನ್ರುಣದ್ಧಿ ವೈ ।। ೪೦.

ದೇಹದಲ್ಲಿ ಉಷ್ಣವು ತೀವ್ರವಾದ ವಾಯುವಿಂದ ಕೆರಳಿದಾಗ, ಅದು ದೇಹವನ್ನು ಆವರಿಸಿ ಎಲ್ಲ ದೋಷಗಳನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಾಣಸ್ಥಾನಾನಿ ಭಿನ್ದನ್ಹಿ ಛಿನ್ದನ್ಮರ್ಮಾಣ್ಯತೀತ್ಯ ಚ। ಶೈತ್ಯಾತ್ಪ್ರಕುಪಿತೋ ವಾಯುರೂರ್ದ್ಧ್ವನ್ತು ಕ್ರಮತೇ ತತಃ ।। ೪೦.

ಪ್ರಾಣಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಮುರಿದು, ಮರ್ಮಗಳನ್ನು ಕಡಿದು, ಅವುಗಳನ್ನು ದಾಟಿ, ಶೈತ್ಯದಿಂದ ಕೆರಳಿದ ವಾಯು ನಂತರ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಚಲಿಸುತ್ತದೆ.

ಸ ಚಾಯಂ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಪ್ರಾಣಸ್ಥಾನೇಷ್ವವಸ್ಥಿತಃ। ಸಮಾಸಾತ್ಸಂವೃತೇ ಜ್ಞಾನೇ ಸಂವೃತೇಷು ಚ ಕರ್ಮ್ಮಸು ।। ೪೦.

ಈ ಪ್ರಾಣತ್ವವು ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಾಣಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದೆ. ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಜ್ಞಾನ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟಾಗ, ಕ್ರಿಯೆಗಳೂ ತಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.

ಸ ಜೀವೋಽನಭ್ಯಧಿಷ್ಟಾನಃ ಕರ್ಮ್ಮಭಿಃ ಸ್ವೈಃ ಪುರಾಕೃತೈಃ। ಅಷ್ಟಾಙ್ಗಪ್ರಾಣವೃತ್ತೀರ್ವೈ ಸ ವಿಚ್ಯಾವಯತೇ ಪುನಃ ।। ೪೦.

ಆ ಜೀವಾತ್ಮನು ಇನ್ನೂ ಯಾವುದೇ ಆಧಾರವಿಲ್ಲದೆ, ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ, ಎಂಟು ವಿಧದ ಪ್ರಾಣವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಚಲನೆಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಶರೀರಂ ಪ್ರಜಹಂಸೋ ವೈ ನಿರುಚ್ಛ್ವಾಸಸ್ತತೋ ಭವೇತ್। ಏವಂ ಪ್ರಾಣೈಃ ಪರಿತ್ಯಕ್ತೋ ಮೃತ ಇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ ।। ೪೦.

ಯಾವಾಗ ಆತ್ಮನು ದೇಹವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತಾನೋ, ಆಗ ಉಸಿರಾಟವೂ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಪ್ರಾಣಗಳು ದೇಹವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದಾಗ ಅವನನ್ನು ಸತ್ತವನು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಯಥೇಹ ಲೋಕೇ ಖದ್ಯೋತಂ ನೀಯಮಾನಮಿತಸ್ತತಃ । ರಞ್ಜನಂ ತದ್ವಧೇ ಯತ್ತು ನೇತಾ ನೇತಾ ನ ವಿದ್ಯತೇ ।। ೪೦.

ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಜ್ಯೋತಿಗೆ ಹೀಗೆ ಅಲ್ಲಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಎಳೆಯಲ್ಪಡುವಂತೆ, ಬಣ್ಣದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿಯೂ ಯಾವ ನಾಯಕನೂ ಇಲ್ಲ, ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿಯೂ ಇಲ್ಲ.

ತೃಷ್ಣಾಕ್ಷಯಸ್ತೃತೀಯಸ್ತು ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಂ ಮೋಕ್ಷಲಕ್ಷಣಮ್। ಶಬ್ದಾದ್ಯೇ ವಿಷಯೇ ದೋಷವಿಷಯೇ ಪಞ್ಚಲಕ್ಷಣೇ ।। ೪೦.

ತೃಷ್ಟಿಯ ನಾಶವೇ ಮುಕ್ತಿಯ ಮೂರನೆಯ ಲಕ್ಷಣವೆಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಶಬ್ದಾದಿ ಐದು ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ದೋಷಗಳಿರುವುದನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಅಪ್ರದ್ವೇಷೋಽನಭಿಷ್ವಙ್ಗಃ ಪ್ರೀತಿತಾಪವಿವರ್ಜನಮ್ । ವೈರಾಗ್ಯಕಾರಣಂ ಹ್ಯೇತೇ ಪ್ರಕೃತೀನಾಂ ಲಯಸ್ಯ ಚ ।। ೪೦.

ದ್ವೇಷವಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ಅತಿಯಾದ ಆಸಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ಸಂತೋಷವೂ ದುಃಖವೂ ದೂರವಿಡುವುದು—ಇವುಗಳೆಲ್ಲಾ ವೈರಾಗ್ಯಕ್ಕೂ ಮೂಲ ಕಾರಣಗಳು, ಪ್ರಕೃತಿಯ ಲಯಕ್ಕೂ ಹೀಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ.

ಅಷ್ಟೌ ಪ್ರಕೃತಯೋ ಜ್ಞೇಯಾಃ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾ ವೈ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್। ಅವ್ಯಕ್ತಾದ್ಯಸ್ತು ವಿಜ್ಞೇಯಾ ಭೂತಾನ್ತಾಃ ಪ್ರಕೃತೇರ್ಲಯಾಃ ।। ೪೦.

ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದಂತೆ, ಎಂಟು ಪ್ರಕೃತಿಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಅವ್ಯಕ್ತದಿಂದ ಭೌತಗಳವರೆಗೆ ಅವುಗಳ ಲಯವೇ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಂತ್ಯವಾಗಿದೆ.

ವರ್ಣಾಶ್ರಮಾಚಾರಯುಕ್ತಾಃ ಶಿಷ್ಟಾಃ ಶಾಸ್ತ್ರಾವಿರೋಧಿನಃ। ವರ್ಣಾಶ್ರಮಾಣಾಂ ಧರ್ಮ್ಮೋಽಯಂ ದೇವಸ್ಥಾನೇಷು ಕಾರಣಮ್ ।। ೪೦.

ವರ್ಣಾಶ್ರಮದಾಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರರಾಗಿರುವವರು, ಶಿಸ್ತಿನಿಂದ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುವವರು, ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಲ್ಲದವರು—ಇವರ ಧರ್ಮವೇ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಗಳಿರುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ.

ಬ್ರಹ್ಮಾದೀನಿ ಪಿಶಾಚಾನ್ತಾನ್ಯಷ್ಟೌ ಸ್ಥಾನಾನಿ ದೇವತಾ। ಐಶ್ವರ್ಯ್ಯಮಣಿಮಾದ್ಯಂ ಹಿ ಕಾರಣಂ ಹ್ಯಷ್ಟಲಕ್ಷಣಮ್ ।। ೪೦.

ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಪಿಶಾಚಿಯವರೆಗೆ ಎಂಟು ದೇವತೆಗಳ ಸ್ಥಾನಗಳಿವೆ; ಐಶ್ವರ್ಯ, ಅಣಿಮಾದಿ ಶಕ್ತಿಗಳು—ಇವುಗಳೆಲ್ಲಾ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಎಂಟು ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿವೆ.