ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ಸರ್ವಮೇತತ್ಪ್ರಯಾತಸ್ಯ ಗುಣಮಾತ್ರಾತ್ಮಕಂ ಸ್ಮೃತಮ್। ನಿರಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಚ ತದಾ ಜ್ಞಾನಿನಾಂ ಯಚ್ಛುಭಾಶುಭಮ್ ।। ೪೦.

ಇವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ದೇಹವನ್ನು ಬಿಟ್ಟವನಿಗೆ ಗುಣಗಳ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯರಹಿತ ಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೆ ಶುಭವೂ ಅಶುಭವೂ ಕೂಡ ಅದೇ ರೀತಿ.

ಪ್ರಕೃತ್ಯಾಂ ಚೈವ ತತ್ಸರ್ವಂ ಪುಣ್ಯಂ ಪಾಪಂ ಪ್ರತಿಷ್ಠತಿ। ಯೋನ್ಯವಸ್ಥಾ ಸ್ವಭಾವೇ ಚ ದೇಹಿನಾಂ ತು ನಿಷಿಚ್ಯತೇ ।। ೪೦.

ಅವುಗಳೆಲ್ಲವೂ, ಪುಣ್ಯವೂ ಪಾಪವೂ ಸಹ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿವೆ; ಯೋನಿಯ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಅವು ದೇಹಧಾರಿಗಳಿಗೆ ಹಂಚಲಾಗುತ್ತವೆ.

ಜನ್ತೂನಾಂ ಪಾಪಪುಣ್ಯನ್ತು ಪ್ರಕೃತೌ ಯತ್ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಮ್ । ಅವ್ಯಕ್ತ ಸ್ಥಾನಿ ತಾನ್ಯೇವ ಪುಣ್ಯಪಾಪಾನಿ ಜನ್ತವಃ। ಯೇ ಜಯನ್ತಿ ಪುನರ್ದೇಹೇ ದೇಹಾನ್ಯತ್ವೇ ತಥೈವ ಚ ।। ೪೦.

ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಪುಣ್ಯಪಾಪಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದು, ಅವ್ಯಕ್ತದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತವೆ; ಪುನಃ ಹೊಸ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಆ ಪುಣ್ಯಪಾಪಗಳು ಸೇರುತ್ತವೆ.

ಧರ್ಮಾಧರ್ಮೌ ತು ಜನ್ತೂನಾಂ ಗುಣಮಾತ್ರಾತ್ಮಕಾವುಭೌ । ಕರಣೈಃ ಸ್ವೈಃ ಪ್ರಚೀಯೇತೇ ಕಾಯತ್ವೇನೇಹ ಜನ್ತುಭಿಃ ।। ೪೦.

ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಧರ್ಮ-ಅಧರ್ಮಗಳು ಗುಣಗಳ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದ್ದು, ಪ್ರತಿ ಪ್ರಾಣಿ ತನ್ನ-karṇa-ಗಳಿಂದ, ದೇಹದ ರೂಪದಲ್ಲಿ, ಇಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಸುಚೇತನಾಃ ಪ್ರಲೀಯನ್ತೇ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಾಧಿಷ್ಠಿತಾ ಗುಣಾಃ। ಸರ್ಗೇ ಚ ಪ್ರತಿಸರ್ಗೇ ಚ ಸಂಸಾರೇ ಚೈವ ಜನ್ತವಃ। ಸಂಯುಜ್ಯನ್ತೇ ವಿಯುಜ್ಯನ್ತೇ ಕರಣೈಃ ಸಞ್ಚರನ್ತಿ ಚ ।। ೪೦.

ಸಚೇತನ ಗುಣಗಳು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿದ್ದು ಲಯವಾಗುತ್ತವೆ; ಸೃಷ್ಟಿ, ಪ್ರಲಯ ಮತ್ತು ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಉಪಕರಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ, ಬೇರ್ಪಟ್ಟು, ಸಂಚರಿಸುತ್ತವೆ.

ರಾಜಸೀ ತಾಮಸೀ ಚೈವ ಸಾತ್ವಿಕೀ ಚೈವ ವೃತ್ತಯಃ। ಗುಣಮಾತ್ರಾಃ ಪ್ರವರ್ತ್ತನ್ತೇ ಪುರುಷಾಧಿಷ್ಠಿತಾಸ್ತ್ರಿಧಾ ।। ೪೦.

ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಮತ್ತು ಸಾತ್ವಿಕ ಸ್ವಭಾವಗಳು ಗುಣಗಳ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದ್ದು, ಪುರುಷನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿ ಮೂರು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ.

ಊರ್ದ್ಧ್ವಂ ದೇವಾತ್ಮಕಂ ಸತ್ತ್ವಮಧೋಭಾಗಾತ್ಮಕಂ ತಮಃ। ತಯೋಃ ಪ್ರವರ್ತ್ತಕಂ ಮದ್ಯೇ ಇಹೈವಾವರ್ತ್ತಕಂ ರಜಃ ।। ೪೦.

ಮೇಲಿರುವುದು ದೇವಸ್ವಭಾವವಾದ ಸತ್ತ್ವ, ಕೆಳಗಿರುವುದು ತಮೋಗುಣ, ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಜೋಗುಣವು ಕ್ರಿಯೆಗೆ ಮತ್ತು ಪುನಃಪುನಃ ಜನ್ಮಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ.

ಇತ್ಯೇವಂ ಪರಿವರ್ತ್ತನ್ತೇ ತ್ರಯಃ ಸ್ರೋತೋಗುಣಾತ್ಮಕಾಃ। ಲೋಕೇಷು ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯಂ ವಿಜಾನತಾ ।। ೪೦.

ಹೀಗೆ ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳ ಪ್ರವಾಹಗಳು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸುತ್ತುತ್ತವೆ; ಇದನ್ನು ಅರಿತವನು ಅವುಗಳ ಫಲಗಳಿಗೆ ಆಸಕ್ತನಾಗಬಾರದು.

ಅವಿದ್ಯಾಪ್ರತ್ಯಯಾರಮ್ಭಾ ಆರಭ್ಯನ್ತೇ ಹಿ ಮಾನವೈಃ । ಏತಾಸ್ತು ಗತಯಸ್ತಿಸ್ರಃ ಶುಭಾಃ ಪಾಪಾತ್ಮಿಕಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ ।। ೪೦.

ಅಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಅದರ ಕಾರಣಗಳ ಆರಂಭವನ್ನು ಮಾನವರು ಕೈಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ; ಈ ಮೂರು ಮಾರ್ಗಗಳು ಶುಭ ಅಥವಾ ಪಾಪಸ್ವರೂಪವಾಗಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ತಮ ಸಾಭಿಭವಾಜ್ಜನ್ತುರ್ಯಾಥಾತಥ್ಯಂ ನ ವಿನ್ದತಿ। ಅತತ್ದ್ದರ್ಶನಾತ್ಸೋಽಥ ತ್ರಿವಿಧಂ ಬಧ್ಯತೇ ತತಃ ।। ೪೦.

ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಅಂಧಕಾರದಿಂದ ಆವರಿಸಿಕೊಂಡು ವಾಸ್ತವವನ್ನು ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆ ಕಾಣದೆ, ಅಸತ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿದ ಕಾರಣ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಪ್ರಾಕೃತೇನ ಚ ಬನ್ಧೇನ ತಥಾ ವೈಕಾರಿಕೇನ ಚ। ದಕ್ಷಿಣಾಭಿಸ್ತೃತೀಯೇನ ಬದ್ಧೋಽತ್ಯನ್ತಂ ವಿವರ್ತ್ತತೇ ।। ೪೦.

ಅವನು ಸಹಜವಾದ ಬಂಧನದಿಂದ, ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಬರುವ ಬಂಧನದಿಂದ, ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಮೂರನೇ ಬಂಧನದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬದಲಾಗುತ್ತಾ ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಇತ್ಯೇತೇ ವೈ ತ್ರಯಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಬನ್ಧಾ ಹ್ಯಜ್ಞಾನಹೇತುಕಾಃ। ಅನಿತ್ಯೇ ನಿತ್ಯಸಂಜ್ಞಾ ಚ ದುಃಖೇ ಚ ಸುಖದರ್ಶನಮ್ ।। ೪೦.

ಈ ಮೂರು ಬಂಧನಗಳು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಶಾಶ್ವತವಲ್ಲದದನ್ನು ಶಾಶ್ವತವೆಂದು ನೋಡುವುದು, ದುಃಖದಲ್ಲಿಯೂ ಸುಖವಿದೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸುವುದು,

ಅಸ್ವೇ ಸ್ವಮಿತಿ ಚ ಜ್ಞಾನಮಶುಚೌ ಶುಚಿನಿಶ್ಚಯಃ। ಯೇಷಾಮೇತೇ ಮನೋದೋಷಾ ಜ್ಞಾನದೋಷಾ ವಿಪರ್ಯ್ಯಯಾತ್ ।। ೪೦.

ನಮ್ಮದಾಗಿರದದನ್ನು ನಮ್ಮದು ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದು, ಅಶುದ್ಧವಾದುದನ್ನು ಶುದ್ಧವೆಂದು ನಂಬುವುದು—ಇವು ಮನಸ್ಸಿನ ದೋಷಗಳು ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ತಪ್ಪುಗಳು, ಗೊಂದಲದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವವು.

ರಾಗದ್ವೇಷನಿವೃತ್ತಿಶ್ಚ ತಜ್ಜ್ಞಾನಂ ಸಮುದಾಹೃತಮ್। ಅಜ್ಞಾನಂ ತಮಸೋ ಮೂಲಂ ಕರ್ಮ್ಮದ್ವಯಫಲಂ ರಜಃ। ಕರ್ಮ್ಮಜಸ್ತು ಪುನರ್ದೇಹೋ ಮಹಾದುಃಖಂ ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ ।। ೪೦.

ಆಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ದ್ವೇಷವನ್ನು ತೊರೆದಾಗ ಅದನ್ನು ನಿಜವಾದ ಜ್ಞಾನವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಅಜ್ಞಾನವು ಅಂಧಕಾರದಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ, ಕ್ರಿಯೆಯ ಫಲವು ರಜಸ್ಸು, ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ದೇಹವು ಉಂಟಾಗಿ ಅದು ಮಹಾದುಃಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ.

ಶ್ರೋತ್ರಜಾ ನೇತ್ರಜಾ ಚೈವ ತ್ವಗ್ಜಿಹ್ವಾಘ್ರಾಣತಸ್ತಥಾ। ಪುನರ್ಭವಕರೀ ದುಃಖಾ ಕರ್ಮ್ಮಣಾಂ ಜಾಯತೇ ತು ಸಾ ।। ೪೦.

ಕಿವಿ, ಕಣ್ಣು, ಚರ್ಮ, ನಾಲಿಗೆ ಮತ್ತು ಮೂಗಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ದುಃಖವು ಪುನಃ ಪುನಃ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗಿ ಪುನರ್ಜನ್ಮವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಸತೃಷ್ಣೋಽಭಿಹಿತೋ ಬಾಲಃ ಸ್ವಕೃತೈಃ ಕರ್ಮ್ಮಣಃ ಫಲೈಃ। ತೈಲಪಾಲೀಕವಜ್ಜೀವಸ್ತತ್ರೈವ ಪರಿ ವರ್ತ್ತತೇ ।। ೪೦.

ಬುದ್ಧಿಹೀನನು, ಆಸೆಯಿಂದ ತುಂಬಿರುವವನು, ತನ್ನ ಸ್ವಂತ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಫಲದಲ್ಲಿ ಎಣ್ಣೆ ದೀಪದ ಎಣ್ಣೆಯಂತೆ ಸುತ್ತುತ್ತಾ ನಿರಂತರವಾಗಿ ತಿರುಗುತ್ತಾನೆ.

ತಸ್ಮಾತ್ಸ್ಥೂಲಮನರ್ಥಾನಾಮಜ್ಞಾನಮುಪದಿಶ್ಯತೇ । ತಂ ಶಕ್ತಮವಧಾರ್ಯ್ಯೈಕಂ ಜ್ಞಾನೇ ಯತ್ನಂ ಸಮಾಚರೇತ್ ।। ೪೦.

ಆದಕಾರಣ, ದೊಡ್ಡ ಅನರ್ಥಗಳಿಗೆ ಅಜ್ಞಾನವೇ ಮೂಲವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಇದನ್ನು ಅರಿತು, ಜ್ಞಾನಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರಮಪಟ್ಟು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಬೇಕು.

ಜ್ಞಾನಾದ್ವಿಜಯತೇ ಸರ್ವಂ ತ್ಯಾಗಾದ್‌ಬುದ್ಧಿರ್ವಿರಜ್ಯತೇ। ವೈರಾಗ್ಯಾಚ್ಛುದ್ಧ್ಯತೇ ಚಾಪಿ ಶುದ್ಧಃ ಸತ್ತ್ವೇನ ಮುಚ್ಯತೇ ।। ೪೦.

ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಜಯಿಸಬಹುದು; ತ್ಯಾಗದಿಂದ ಬುದ್ಧಿ ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ; ವೈರಾಗ್ಯದಿಂದಲೂ ಶುದ್ಧತೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಶುದ್ಧವಾದ ಸತ್ತ್ವದಿಂದ ಮುಕ್ತಿಯು ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.

ಅತ ಊರ್ದ್ಧ್ವಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ರಾಗಂ ಭೂತಾಪಹಾರಿಣಮ್। ಅಭಿಷಙ್ಗಾಯ ಯೋ ಯಸ್ಮಾದ್ವಿಷಯೋಽಪ್ಯವಶಾತ್ಮನಃ ।। ೪೦.

ಈಗ ನಾನು ಆಸಕ್ತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ; ಅದು ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು, ಇಚ್ಛೆಯಿರದಿದ್ದರೂ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಅನಿಷ್ಟಮಭಿಷಙ್ಗಂ ಹಿ ಪ್ರೀತಿತಾಪವಿಷಾದನಮ್। ದುಃಖಲಾಭೇ ನ ತಾಪಞ್ಚ ಸುಖಾನುಸ್ಮರಣಂ ತಥಾ ।। ೪೦.

ಅನಿಷ್ಟದಲ್ಲಿಯೂ ಆಸಕ್ತಿ ಉಂಟಾದರೆ, ಅದು ಸಂತೋಷ, ದುಃಖ ಮತ್ತು ನಿರಾಶೆಯನ್ನು ತರುತ್ತದೆ; ದುಃಖ ದೊರೆತಾಗ ಅದು ಕಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಸುಖದ ನೆನಪು ಮಾತ್ರ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಇತ್ಯೇಷ ವೈಷಯೋ ರಾಗಃ ಸಮ್ಭೂತ್ಯಾಃ ಕಾರಣಂ ಸ್ಮೃತಮ್। ಬ್ರಹ್ಮಾದೌ ಸ್ಥಾವರಾನ್ತೇ ವೈ ಸಂಸಾರೇ ಹ್ಯಾಧಿಭೌತಿಕೇ। ಅಜ್ಞಾನಪೂರ್ವಕಂ ತಸ್ಮಾದಜ್ಞಾನನ್ತು ವಿವರ್ಜಯೇತ್ ।। ೪೦.

ಹೀಗಾಗಿ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಹುಟ್ಟುವುದು ಪುನರ್ಜನ್ಮಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಬ್ರಹ್ಮದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಸಸ್ಯಗಳವರೆಗೆ ಎಲ್ಲರೂ ಈ ಭೌತಿಕ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇದರಿಂದ ಬಂಧಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಇದಕ್ಕಿಂತ ಮುಂಚೆ ಇರುವ ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ತೊರೆಯಬೇಕು.

ಯಸ್ಯ ಚಾರ್ಷಂ ನ ಪ್ರಮಾಣಂ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರಂ ತಥೈವ ಚ। ವರ್ಣಾಶ್ರಮವಿರೋಧೀ ಯಃ ಶಿಷ್ಟಶಾಸ್ತ್ರವಿರೋಧಕಃ ।। ೪೦.

ಯಾರು ಋಷಿಗಳ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಶಿಷ್ಟರ ನಡೆಗೂ ಅನುಸರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ವರ್ಣಾಶ್ರಮ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ, ಜ್ಞಾನಿಗಳ ಉಪದೇಶವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾರೆ—

ಏಷ ಮಾರ್ಗೋ ಹಿ ನಿರಧಿತಿರ್ಯಗ್ಯೋನೌ ಚ ಕಾರಣಮ್। ತಿರ್ಯಗ್ಯೋನಿಗತಞ್ಚೈವ ಕಾರಣಂ ಸ ನಿರುಚ್ಯತೇ ।। ೪೦.

ಈ ಮಾರ್ಗವು ನಿಜಕ್ಕೂ ಆಧಾರವಿಲ್ಲದದು, ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಜನ್ಮಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ; ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಲು ಇದನ್ನು ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ವಿವಿಧಾ ಯಾತನಾ ಸ್ಥಾನೇ ತಿರ್ಯಗ್ಯೋನೌ ಚ ಷಡ್ವಿಧೇ। ಕಾರಣೇ ವಿಷಯೇ ಚೈವ ಪ್ರತಿಘಾತಸ್ತು ಸರ್ವಶಃ ।। ೪೦.

ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಆರು ವಿಧದ ವಿವಿಧ ಯಾತನೆಗಳಿವೆ; ಇಂತಹ ಎಲ್ಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಡಚಣೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಅನೈಶ್ವರ್ಯ್ಯನ್ತು ತತ್ಸರ್ವಂ ಪ್ರತಿಘಾತಾತ್ಮಕಂ ಸ್ಮೃತಮ್ । ಇತ್ಯೇಷಾ ತಾಮಸೀ ವೃತ್ತಿರ್ಭೂತಾದೀನಾಂ ಚತುರ್ವಿಧಾ ।। ೪೦.

ಈ ಎಲ್ಲಾ ಶಕ್ತಿಯ ಕೊರತೆ ಅಡಚಣೆಯ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಹೀಗೆ, ಇದು ಭೂತಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ವಿಧದ ತಾಮಸಿಕ ಸ್ವಭಾವವಾಗಿದೆ.

ಸತ್ತ್ವಸ್ಥಮಾತ್ರಕಂ ಚಿತ್ತಂ ಯಥಾ ಸತ್ತ್ವಪ್ರದರ್ಶನಾತ್। ತತ್ತ್ವಾನಾಞ್ಚ ತಥಾ ತತ್ತ್ವಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ವೈ ತತ್ತ್ವದರ್ಶನಾತ್ ।। ೪೦.

ಶುದ್ಧತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದ ಮನಸ್ಸು ಶುದ್ಧತೆಯನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಹಾಗೆ ಆಗುತ್ತದೆ; ಅದೇ ರೀತಿ, ತತ್ತ್ವಗಳ ಸತ್ಯಸ್ವರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಅವುಗಳ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅರಿಯಬಹುದು.

ಸತ್ತ್ವಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನಾನಾತ್ವಮೇತಜ್ಜ್ಞಾನಾರ್ಥದರ್ಶನಮ್। ನಾನಾತ್ವದರ್ಶನಂ ಜ್ಞಾನಂ ಜ್ಞಾನಾದ್ವೈ ಯೋಗಮುಚ್ಯತೇ ।। ೪೦.

ಶುದ್ಧತೆ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನ ವಿಭಿನ್ನತೆ ಜ್ಞಾನಾರ್ಥದ ತಿಳುವಳಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ; ವಿಭಿನ್ನತೆಯನ್ನು ನೋಡುವುದೇ ಜ್ಞಾನ, ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಯೋಗವು ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.

ತೇನ ಬದ್ಧಸ್ಯ ವೈ ಬನ್ಧೋ ಮೋಕ್ಷೋ ಮುಕ್ತಸ್ಯ ತೇನ ಚ । ಸಂಸಾರೇ ವಿನಿವೃತ್ತೇ ತು ಮುಕ್ತೋ ಲಿಙ್ಗೇನ ಮುಚ್ಯತೇ ।। ೪೦.

ಆ ಬಂಧನವೇ ನಿಜವಾದ ಬಂಧನ, ಆ ಮುಕ್ತಿಯೇ ನಿಜವಾದ ಮುಕ್ತಿ. ಸಂಸಾರದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೊರಬಂದಾಗ, ಮುಕ್ತನು ತನ್ನ ಸೂಕ್ಷ್ಮದೇಹದಿಂದ ಕೂಡ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ನಿಃಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಹ್ಯಚೈತನ್ಯಃ ಸ್ವಾತ್ಮನ್ಯೇವಾವತಿಷ್ಠತೇ। ಸ್ವಾತ್ಮವ್ಯವಸ್ಥಿತಶ್ಚಾಪಿ ವಿರೂಪಾಖ್ಯೇನ ಲಿಖ್ಯತೇ ।। ೪೦.

ಯಾವನು ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದೆ, ಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲದೆ, ಸ್ವಂತ ಆತ್ಮದಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸುತ್ತಾನೋ, ಆತನು ಸ್ವಾತ್ಮಸ್ಥನಾಗಿ 'ರೂಪವಿಲ್ಲದವನು' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.