ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ಯತ್ತೈಜಸಂ ಚಾವರಣಮಾಕಾಶಂ ಗ್ರಸತೇ ತು ತತ್। ಯದ್ವಾಯವ್ಯಂ ಚಾವರಣಮಾಕಾಶಂ ಗ್ರಸತೇ ತು ತತ್ ।। ೪೦.

ಅಗ್ನಿಯ ಆವರಣವನ್ನು ಆಕಾಶವು ಒಳಗೊಂಡು ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ವಾಯುವಿನ ಆವರಣವನ್ನೂ ಕೂಡ ಆಕಾಶವೇ ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಆಕಾಶಾವರಣಂ ಯಚ್ಚ ಭೂತಾದಿರ್ಗ್ರಸತೇ ತು ತತ್। ಭೂತಾದಿಂ ಗ್ರಸತೇ ಚಾಪಿ ಮಹಾನ್ವೈ ಬುದ್ಧಿ ಲಕ್ಷಣಃ ।। ೪೦.

ಆಕಾಶದ ಆವರಣವನ್ನು ಭೂತಾದಿ ತತ್ತ್ವವು ಒಳಗೊಂಡು ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಆ ಭೂತಾದಿಯನ್ನು ಮಹತ್ತತ್ವವು, ಅಂದರೆ ಬುದ್ಧಿಯ ಲಕ್ಷಣವುಳ್ಳದು, ಒಳಗೊಂಡು ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಮಹಾನ್ತಂ ಗ್ರಸತೇಽವ್ಯಕ್ತಂ ಗುಣಸಾಮ್ಯಂ ತತಃ ಪರಮ್। ಏತೌ ಸಂಹಾರವಿಸ್ತಾರೌ ಬ್ರಹ್ಮಾವ್ಯಕ್ತೌ ತತಃ ಪುನಃ ।। ೪೦.

ಮಹತ್ತತ್ವವನ್ನು ಅವ್ಯಕ್ತ, ಅಂದರೆ ಗುಣಗಳ ಸಮಸ್ಥಿತಿ, ಒಳಗೊಂಡು ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಈ ಎರಡು, ಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ಅವ್ಯಕ್ತ, ಪ್ರಪಂಚದ ಲಯದ ಪರಮಾವಧಿಯಾಗಿವೆ.

ಸೃಜತೇ ಗ್ರಸತೇ ಚೈವ ವಿಕಾರಾನ್ಸರ್ಗಸಂಯಮೇ। ಸಂಹಾರಕಾರ್ಯಕರಣಾಃ ಸಂಸಿದ್ಧಾ ಜ್ಞಾನಿನಸ್ತು ಯೇ ।। ೪೦.

ಅವನು ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಲಯದಲ್ಲಿಯೂ ರೂಪಾಂತರಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಲಯದ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಜ್ಞಾನ ಪಡೆದವರನ್ನು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಗತ್ವಾ ಜವಞ್ಜವೀಭಾವೇ ಸ್ಥಾನೇಷ್ವೇಷು ಪ್ರಸಂಯಮಾನ್। ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರೇ ವಿಯುಜ್ಯನ್ತೇ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಾಃ ಕರಣೈಃ ಪುನಃ ।। ೪೦.

ತ್ವರಿತ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದು, ಪ್ರತಿ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ಥಿತರಾಗಿರುವಾಗ, ಪ್ರಲಯದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರು ತಮ್ಮ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಪುನಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗುತ್ತಾರೆ.

ಅವ್ಯಕ್ತಂ ಕ್ಷೇತ್ರಮಿತ್ಯಾಹುರ್ಬ್ರಹ್ಮ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ಉಚ್ಯತೇ। ಸಾಧರ್ಮ್ಯವೈಧರ್ಮ್ಮಕೃತಸಂಯೋಗೋಽನಾದಿಮಾಂಸ್ತಯೋಃ ।। ೪೦.

ಅವ್ಯಕ್ತವೇ ಕ್ಷೇತ್ರ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಈ ಇಬ್ಬರ ಸಂಗಮವು, ಸಾಮ್ಯ-ವೈಷಮ್ಯಗಳಿಂದ, ಆದಿಯಿಲ್ಲದಂತೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.

ಏವಂ ಸರ್ಗೇಷು ವಿಜ್ಞೇಯಂ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞೇಷ್ವಿಹ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಃ । ಬ್ರಹ್ಮವಿಚ್ಚೈವ ವಿಜ್ಞೇಯಃ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಾನಾತ್ಪೃಥಕ್ಪೃಥಕ್ ।। ೪೦.

ಹೀಗೆ, ಸೃಷ್ಟಿಗಳಲ್ಲಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೆ, ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಪ್ರತ್ಯೇಕನಾಗಿ ತಿಳಿಯಬೇಕು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ವಿಷಯಾವಿಷಯತ್ವಞ್ಚ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಯೋಃ ಸ್ಮೃತಮ್। ಬ್ರಹ್ಮಾ ತು ವಿಷಯೋ ಜ್ಞೇಯೋಽವಿಷಯಃ ಕ್ಷೇತ್ರಮುಚ್ಯತೇ ।। ೪೦.

ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರ ಬಗ್ಗೆ ವಿಷಯ ಮತ್ತು ಅವಿಷಯ ಎಂಬ ಭೇದವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಬ್ರಹ್ಮನು ತಿಳಿಯಬೇಕಾದ ವಿಷಯ, ಕ್ಷೇತ್ರವು ಅವಿಷಯ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಾಧಿಷ್ಠಿತಂ ಕ್ಷೇತ್ರಂ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಾರ್ಥಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ। ಬಹುತ್ವಾಚ್ಚ ಶರೀರಾಣಾಂ ಶರೀರೀ ಬಹುಧಾ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೪೦.

ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನು ಅಧಿಷ್ಠಾನವಾಗಿ ಇರುವ ಕ್ಷೇತ್ರವು, ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನಿಗಾಗಿ ಇದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಅನೇಕ ದೇಹಗಳಿರುವುದರಿಂದ, ದೇಹಿಯು ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ನೆನಪಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಅವ್ಯೂಹಾ ಶಙ್ಕರಾಚ್ಚೈವ ಜ್ಯೋತಿರ್ವಚ್ಚ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ। ಯಸ್ಮಾತ್ಪ್ರತಿಶರೀರಂ ಹಿ ಸುಖದುಃಖೋಪಲಬ್ಧಿತಾ। ತಸ್ಮಾತ್ಪುರುಷನಾನಾತ್ವಂ ವಿಜ್ಞೇಯಂ ತು ವಿಜಾನತಾ ।। ೪೦.

ಶಂಕರನಿಂದ ವಿಭಜಿಸಲ್ಪಡದೆ, ಬೆಳಕಿನಂತೆ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದೇಹದಲ್ಲಿಯೂ ಸುಖದುಃಖಗಳ ಅನುಭವವಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ, ವಿವೇಕಿಗಳಾದವರು ಪುರುಷನ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಯದಾ ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ ಚೈಷಾಂ ಭೇದಾನಾಂ ಚೈವ ಸಂಯಮಾಃ। ಸ್ವಭಾವಕಾರಿತಾಃ ಸರ್ವೇ ಕಾಲೇನ ಮಹತಾ ತದಾ ।। ೪೦.

ಈ ಭೇದಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ನಡೆಯುವಾಗ, ಅವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಮತ್ತು ಮಹಾಕಾಲದಿಂದ ಸಂಭವಿಸುತ್ತವೆ.

ನಿವರ್ತ್ತತೇ ತದಾ ತಸ್ಯ ಸ್ಥಿತಿರಾಗಃ ಸ್ವಯಮ್ಭುವಃ। ಸಹಸಾ ಯೋಜ್ಯಕೈಃ ಸರ್ವೈರ್ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕ ನಿವಾಸಿಭಿಃ ।। ೪೦.

ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂಭುವನಿಗೆ ಇರುವ ಬದುಕಿನ ಆಸಕ್ತಿ ಎಲ್ಲ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದ ನಿವಾಸಿಗಳ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ತಕ್ಷಣವೇ ದೂರವಾಗುತ್ತದೆ.

ವಿನಿವೃತ್ತೇ ತದಾ ರಾಗೇ ಸ್ಥಿತಾವಾತ್ಮನಿವಾಸಿನಾಮ್। ತತ್ಕಾಲವಾಸಿನಾಂ ತೇಷಾಂ ತದಾ ತದ್ದೋಷದರ್ಶಿನಾಮ್ ।। ೪೦.

ಆ ಆಸಕ್ತಿ ಹೋಗಿಬಿಟ್ಟಾಗ, ಆತ್ಮನಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸಿರುವವರ ಸ್ಥಿರತೆ, ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿರುವವರದು ಮತ್ತು ಆ ತಪ್ಪನ್ನು ಕಾಣುವವರದು ಕೂಡ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಉತ್ಪದ್ಯತೇಽಥ ವೈರಾಗ್ಯಮಾತ್ಮವಾದ ಪ್ರಣಾಶನಮ್। ಭೋಜ್ಯಭೋಕ್ತೃತ್ವನಾನಾತ್ವೇ ತೇಷಾಂ ತದ್ಭವದರ್ಶಿನಾಮ್ ।। ೪೦.

ಆಗ ವೈರಾಗ್ಯವು ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ, ಅದು ಆತ್ಮವಾದವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ; ಭೋಜ್ಯ ಮತ್ತು ಭೋಕ್ತೃ ಎಂಬ ವಿಭಿನ್ನತೆಯನ್ನು ನೋಡುವವರಿಗೆ ಆ ಭಾವನೆ ಕೂಡ ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಪೃಥಗ್ಜ್ಞಾನೇನ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಾಸ್ತತಸ್ತೇ ಬ್ರಹ್ಮಲೌಕಿಕಾಃ। ಪ್ರಕೃತೌ ಕರಣಾ ನೀತಾಃ ಸರ್ವೇ ನಾನಾಪ್ರದರ್ಶಿನಃ ।। ೪೦.

ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಜ್ಞಾನದಿಂದ, ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರು ತಮ್ಮ-karṇa-ಗಳೊಂದಿಗೆ ವಿವಿಧ ರೂಪಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ ಎಲ್ಲರೂ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಲೀನರಾಗುತ್ತಾರೆ.

ಸ್ವಾತ್ಮನ್ಯೇವಾವತಿಷ್ಠನ್ತೇ ಪ್ರಶಾನ್ತಾ ದರ್ಶನಾತ್ಮಕಾಃ। ಶುದ್ಧಾ ನಿರಞ್ಜನಾಃ ಸರ್ವೇ ಚೇತನಾಚೇತನಾಸ್ತಥಾ ।। ೪೦.

ಅವರು ತಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ಆತ್ಮದಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸುತ್ತಾರೆ, ಶಾಂತರೂ, ದರ್ಶನಸ್ವರೂಪರೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ; ಎಲ್ಲರೂ ಶುದ್ಧರೂ, ಕಲಂಕವಿಲ್ಲದವರೂ ಆಗಿ, ಜ್ಞಾನಿಗಳೂ ಅಜ್ಞಾನಿಗಳೂ ಸಹ.

ತತ್ರೈವ ಪರಿನಿರ್ವಾಣಾಃ ಸ್ಮೃತಾ ನಾಗಾಮಿನಸ್ತು ತೇ। ನಿರ್ಗುಣತ್ವಾನಿರಾತ್ಮಾನಃ ಪ್ರಕೃತ್ಯನ್ತೇ ವ್ಯತಿಕ್ರಮಾತ್ ।। ೪೦.

ಅಲ್ಲಿಯೇ ಅವರು ಪರಿಪೂರ್ಣ ಮುಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತೆ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ; ಗುಣರಹಿತರೂ, ಆತ್ಮವಿಲ್ಲದವರೂ ಆಗಿ, ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಲೀನರಾಗುತ್ತಾರೆ.

ಇತ್ಯೇವಂ ಪ್ರಾಕೃತಃ ಪ್ರೋಕ್ತಃ ಪ್ರತಿಸರ್ಗಃ ಸ್ವಯಮ್ಭುವಃ। ಭಿದ್ಯನ್ತೇ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಕರಣಾನಿ ಪ್ರಸಂಯಮೇ ।। ೪೦.

ಹೀಗೆ ಸ್ವಯಂಭುವನ ಪ್ರಾಕೃತ ಪ್ರಲಯವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಉಪಕರಣಗಳು ನಿಯಮದಲ್ಲಿ ಲಯವಾಗುತ್ತವೆ.

ಇತ್ಯೇಷ ಸಂಯಮಶ್ಚೈವ ತತ್ತ್ವಾನಾಂ ಕರಣೈಃ ಸಹ। ತತ್ತ್ವಪ್ರಸಂಯಮೋ ಹ್ಯೇಷ ಸ್ಮೃತೋ ಹ್ಯಾವರ್ತ್ತಕೋ ದ್ವಿಜಾಃ ।। ೪೦.

ಹೀಗೆ ತತ್ತ್ವಗಳೂ ಉಪಕರಣಗಳೂ ಒಂದಾಗಿ ನಿಯಮಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತವೆ; ಈ ತತ್ತ್ವಗಳ ನಿಯಮವನ್ನು ಆವರ್ತಕ ಪ್ರಲಯವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ದ್ವಿಜರೆ.

ಸೂತ ಉವಾಚ।। ಧರ್ಮಾಧರ್ಮೌ ತಪೋ ಜ್ಞಾನಂ ಶುಭೇ ಸತ್ಯಾನೃತೇ ತಥಾ। ಊರ್ದ್ಧ್ವ ಭಾವೋ ಹ್ಯಧೋಭಾವೋ ಸುಖದುಃಖೇ ಪ್ರಿಯಾಪ್ರಿಯೇ ।। ೪೦.

ಸೂತನು ಹೇಳಿದನು: ಧರ್ಮ, ಅಧರ್ಮ, ತಪಸ್ಸು, ಜ್ಞಾನ, ಶುಭ-ಅಶುಭ, ಸತ್ಯ-ಅಸತ್ಯ, ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಸ್ವಭಾವ, ಕೆಳಗೆ ಬೀಳುವ ಸ್ವಭಾವ, ಸುಖ-ದುಃಖ, ಇಷ್ಟ-ಅನಿಷ್ಟ—

ಸರ್ವಮೇತತ್ಪ್ರಯಾತಸ್ಯ ಗುಣಮಾತ್ರಾತ್ಮಕಂ ಸ್ಮೃತಮ್। ನಿರಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಚ ತದಾ ಜ್ಞಾನಿನಾಂ ಯಚ್ಛುಭಾಶುಭಮ್ ।। ೪೦.

ಇವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ದೇಹವನ್ನು ಬಿಟ್ಟವನಿಗೆ ಗುಣಗಳ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯರಹಿತ ಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೆ ಶುಭವೂ ಅಶುಭವೂ ಕೂಡ ಅದೇ ರೀತಿ.

ಪ್ರಕೃತ್ಯಾಂ ಚೈವ ತತ್ಸರ್ವಂ ಪುಣ್ಯಂ ಪಾಪಂ ಪ್ರತಿಷ್ಠತಿ। ಯೋನ್ಯವಸ್ಥಾ ಸ್ವಭಾವೇ ಚ ದೇಹಿನಾಂ ತು ನಿಷಿಚ್ಯತೇ ।। ೪೦.

ಅವುಗಳೆಲ್ಲವೂ, ಪುಣ್ಯವೂ ಪಾಪವೂ ಸಹ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿವೆ; ಯೋನಿಯ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಅವು ದೇಹಧಾರಿಗಳಿಗೆ ಹಂಚಲಾಗುತ್ತವೆ.

ಜನ್ತೂನಾಂ ಪಾಪಪುಣ್ಯನ್ತು ಪ್ರಕೃತೌ ಯತ್ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಮ್ । ಅವ್ಯಕ್ತ ಸ್ಥಾನಿ ತಾನ್ಯೇವ ಪುಣ್ಯಪಾಪಾನಿ ಜನ್ತವಃ। ಯೇ ಜಯನ್ತಿ ಪುನರ್ದೇಹೇ ದೇಹಾನ್ಯತ್ವೇ ತಥೈವ ಚ ।। ೪೦.

ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಪುಣ್ಯಪಾಪಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದು, ಅವ್ಯಕ್ತದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತವೆ; ಪುನಃ ಹೊಸ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಆ ಪುಣ್ಯಪಾಪಗಳು ಸೇರುತ್ತವೆ.

ಧರ್ಮಾಧರ್ಮೌ ತು ಜನ್ತೂನಾಂ ಗುಣಮಾತ್ರಾತ್ಮಕಾವುಭೌ । ಕರಣೈಃ ಸ್ವೈಃ ಪ್ರಚೀಯೇತೇ ಕಾಯತ್ವೇನೇಹ ಜನ್ತುಭಿಃ ।। ೪೦.

ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಧರ್ಮ-ಅಧರ್ಮಗಳು ಗುಣಗಳ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದ್ದು, ಪ್ರತಿ ಪ್ರಾಣಿ ತನ್ನ-karṇa-ಗಳಿಂದ, ದೇಹದ ರೂಪದಲ್ಲಿ, ಇಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಸುಚೇತನಾಃ ಪ್ರಲೀಯನ್ತೇ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಾಧಿಷ್ಠಿತಾ ಗುಣಾಃ। ಸರ್ಗೇ ಚ ಪ್ರತಿಸರ್ಗೇ ಚ ಸಂಸಾರೇ ಚೈವ ಜನ್ತವಃ। ಸಂಯುಜ್ಯನ್ತೇ ವಿಯುಜ್ಯನ್ತೇ ಕರಣೈಃ ಸಞ್ಚರನ್ತಿ ಚ ।। ೪೦.

ಸಚೇತನ ಗುಣಗಳು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿದ್ದು ಲಯವಾಗುತ್ತವೆ; ಸೃಷ್ಟಿ, ಪ್ರಲಯ ಮತ್ತು ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಉಪಕರಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ, ಬೇರ್ಪಟ್ಟು, ಸಂಚರಿಸುತ್ತವೆ.

ರಾಜಸೀ ತಾಮಸೀ ಚೈವ ಸಾತ್ವಿಕೀ ಚೈವ ವೃತ್ತಯಃ। ಗುಣಮಾತ್ರಾಃ ಪ್ರವರ್ತ್ತನ್ತೇ ಪುರುಷಾಧಿಷ್ಠಿತಾಸ್ತ್ರಿಧಾ ।। ೪೦.

ರಾಜಸ, ತಾಮಸ ಮತ್ತು ಸಾತ್ವಿಕ ಸ್ವಭಾವಗಳು ಗುಣಗಳ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದ್ದು, ಪುರುಷನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿ ಮೂರು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ.

ಊರ್ದ್ಧ್ವಂ ದೇವಾತ್ಮಕಂ ಸತ್ತ್ವಮಧೋಭಾಗಾತ್ಮಕಂ ತಮಃ। ತಯೋಃ ಪ್ರವರ್ತ್ತಕಂ ಮದ್ಯೇ ಇಹೈವಾವರ್ತ್ತಕಂ ರಜಃ ।। ೪೦.

ಮೇಲಿರುವುದು ದೇವಸ್ವಭಾವವಾದ ಸತ್ತ್ವ, ಕೆಳಗಿರುವುದು ತಮೋಗುಣ, ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾಜೋಗುಣವು ಕ್ರಿಯೆಗೆ ಮತ್ತು ಪುನಃಪುನಃ ಜನ್ಮಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ.

ಇತ್ಯೇವಂ ಪರಿವರ್ತ್ತನ್ತೇ ತ್ರಯಃ ಸ್ರೋತೋಗುಣಾತ್ಮಕಾಃ। ಲೋಕೇಷು ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯಂ ವಿಜಾನತಾ ।। ೪೦.

ಹೀಗೆ ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳ ಪ್ರವಾಹಗಳು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸುತ್ತುತ್ತವೆ; ಇದನ್ನು ಅರಿತವನು ಅವುಗಳ ಫಲಗಳಿಗೆ ಆಸಕ್ತನಾಗಬಾರದು.

ಅವಿದ್ಯಾಪ್ರತ್ಯಯಾರಮ್ಭಾ ಆರಭ್ಯನ್ತೇ ಹಿ ಮಾನವೈಃ । ಏತಾಸ್ತು ಗತಯಸ್ತಿಸ್ರಃ ಶುಭಾಃ ಪಾಪಾತ್ಮಿಕಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ ।। ೪೦.

ಅಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಅದರ ಕಾರಣಗಳ ಆರಂಭವನ್ನು ಮಾನವರು ಕೈಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ; ಈ ಮೂರು ಮಾರ್ಗಗಳು ಶುಭ ಅಥವಾ ಪಾಪಸ್ವರೂಪವಾಗಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.