ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ಭೂತೇನ್ದ್ರಿಯೇಷು ಯುಘಪದ್ಭೂತಾದೌ ಸಂಸ್ಥಿತೇಷು ವೈ। ಅಭಿಮಾನಾತ್ಮಕೋ ಹ್ಯೇಷ ಭೂತಾದಿಸ್ತಾಮಸಃ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೪೦.

ಭೂತಾದಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿರುವಾಗ, ಈ ಭೂತಾದಿ ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ತಾಮಸಿಕ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಭೂತಾದಿಂ ಗ್ರಸತೇ ಚಾಪಿ ಮಹಾನ್ವೈ ಬುದ್ಧಿಲಕ್ಷಣಃ। ಮಹಾನಾತ್ಮಾ ತು ವಿಜ್ಞೇಯಃ ಸಂಕಲ್ಪೋ ವ್ಯವಸಾಯಕಃ ।। ೪೦.

ಭೂತಾದಿಯನ್ನು ಬುದ್ಧಿಯ ಲಕ್ಷಣವಿರುವ ಮಹತ್ ತನ್ನೊಳಗೆ ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ; ಮಹತ್ ಎಂಬ ಮಹಾತ್ಮನನ್ನು ನಿರ್ಧಾರ ಮತ್ತು ದೃಢಸಂಕಲ್ಪ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಬುದ್ಧಿರ್ಮನಶ್ಚ ಲಿಙ್ಗಶ್ಚ ಮಹಾನಕ್ಷರ ಏವ ಚ। ಪರ್ಯಾಯವಾಚಕೈಃ ಶಬ್ದೈಸ್ತಮಾಹುಸ್ತತ್ತ್ವಚಿನ್ತಕಾಃ ।। ೪೦.

ಬುದ್ಧಿ, ಮನಸ್ಸು, ಲಿಂಗಶರೀರ, ಮಹತ್ ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶಿ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಪರ್ಯಾಯ ಪದಗಳು ಎಂದು ತತ್ವವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುವವರು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.

ಸಮ್ಪ್ರಲೀನೇಷು ಭೂತೇಷು ಗುಣಸಾಮ್ಯೇ ತಮೋಮಯೇ। ಸ್ವಾತ್ಮನ್ಯೇವ ಸ್ಥಿತೇ ಚೈವ ಕಾರಣೇ ಲೋಕಕಾರಣೇ ।। ೪೦.

ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳು ಲೀನವಾದಾಗ, ಗುಣಗಳು ಸಮವಾಗಿದ್ದು, ಅಂಧಕಾರದಿಂದ ತುಂಬಿರುವಾಗ, ಲೋಕಗಳ ಮೂಲವಾದ ಕಾರಣ ಮಾತ್ರ ತನ್ನಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿರುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ—

ವಿನಿವೃತ್ತೇ ತದಾ ಸರ್ಗೇ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾವಸ್ಥಿತೇನ ವೈ । ತದಾದ್ಯನ್ತಪರೋಕ್ಷತ್ವಾ ದದೃಷ್ಟತ್ವಾಚ್ಚ ಕಸ್ಯಚಿತ್ ।। ೪೦.

ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ, ಪ್ರಕೃತಿ ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದರ ಆರಂಭವೂ ಅಂತ್ಯವೂ ಗೋಚರವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಯಾರಿಗೂ ಅದು ಕಾಣಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ.

ಅನಾಖ್ಯಾನಾದಬೋಧತ್ವಾದಜ್ಞಾನಾಜ್ಜ್ಞಾನಿನಾಮಪಿ। ಆಗತಾಗತಿಕತ್ವಾಚ್ಚ ಗ್ರಹಣಂ ತನ್ನ ವಿದ್ಯತೇ ।। ೪೦.

ಅದು ವಿವರಿಸಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ, ತಿಳಿಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೂ ಅದು ಅಜ್ಞಾತವೇ; ಅದು ಬರುವುದೂ ಹೋಗುವುದೂ ಇಲ್ಲದ ಕಾರಣ, ಅದನ್ನು ಹಿಡಿಯಲಾಗದು.

ಭಾವಗ್ರಾಹ್ಯಾನುಮಾನಾಚ್ಚ ಚಿನ್ತಯಿತ್ವೇದಮುಚ್ಯತೇ। ಸ್ಥಿತೇ ತು ಕಾರಣೇ ತಸ್ಮಿನ್ನಿತ್ಯೇ ಸದಸದಾತ್ಮಿಕೇ ।। ೪೦.

ಆದರೆ ಇರುವುದನ್ನು ಊಹೆಯಿಂದ ಗ್ರಹಿಸಿ, ಹೀಗೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ: ಸದಾಸತ್ತಾದ ಸ್ವರೂಪವಿರುವ ಆ ಶಾಶ್ವತ ಕಾರಣ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿರುವಾಗ—

ಅನಿರ್ದ್ದೇಶ್ಯಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ವೈ ಸ್ವಾತ್ಮಿಕಾ ಕಾರಣೇ ನ ತು। ಏವಂ ಸಪ್ತಾದಯೋಽಭ್ಯಸ್ತಾತ್ಕ್ರಮಾತ್ಪ್ರಕೃತಯಸ್ತು ವೈ ।। ೪೦.

ಆ ಶಾಶ್ವತ ಕಾರಣದಲ್ಲಿ, ಇರುವುದೂ ಇಲ್ಲದಿರುವುದೂ ಒಂದೇ ಆಗಿರುವಾಗ, ಅದರೊಳಗಿನ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಹೀಗಾಗಿ ಏಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಎಲ್ಲವೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ.

ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರೇ ತದಾ ಸರ್ಗೇ ಪ್ರವಿಶ್ಯನ್ತಿ ಪರಸ್ಪರಮ್। ಯೇನೇದಮಾವೃತಂ ಸರ್ವಂ ಮಣ್ಡಲನ್ತು ಪ್ರಲೀಯತೇ ।। ೪೦.

ಪ್ರಲಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಆ ತತ್ತ್ವಗಳು ಒಂದೊಂದರೊಳಗೆ ಹಿಂತಿರುಗಿ ಸೇರುತ್ತವೆ; ಇದರಿಂದ ಈ ಎಲ್ಲಾ ಜಗತ್ತು, ಸಂಪೂರ್ಣ ವಲಯ, ಆ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಪ್ತದ್ವೀಪಸಮುದ್ರಾನ್ತಂ ಸಪ್ತಲೋಕಂ ಸಪರ್ವತಮ್। ಉದಕಾವರಣಂ ಯಚ್ಚ ಜ್ಯೋತಿಷಾಂ ಲೀಯತೇ ತು ತತ್ ।। ೪೦.

ಏಳು ದ್ವೀಪಗಳು, ಸಾಗರಗಳು, ಏಳು ಲೋಕಗಳು, ಪರ್ವತಗಳು, ನೀರಿನ ಆವರಣ, ಜ್ಯೋತಿಗಳೆಲ್ಲವೂ—ಇವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ.

ಯತ್ತೈಜಸಂ ಚಾವರಣಮಾಕಾಶಂ ಗ್ರಸತೇ ತು ತತ್। ಯದ್ವಾಯವ್ಯಂ ಚಾವರಣಮಾಕಾಶಂ ಗ್ರಸತೇ ತು ತತ್ ।। ೪೦.

ಅಗ್ನಿಯ ಆವರಣವನ್ನು ಆಕಾಶವು ಒಳಗೊಂಡು ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ವಾಯುವಿನ ಆವರಣವನ್ನೂ ಕೂಡ ಆಕಾಶವೇ ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಆಕಾಶಾವರಣಂ ಯಚ್ಚ ಭೂತಾದಿರ್ಗ್ರಸತೇ ತು ತತ್। ಭೂತಾದಿಂ ಗ್ರಸತೇ ಚಾಪಿ ಮಹಾನ್ವೈ ಬುದ್ಧಿ ಲಕ್ಷಣಃ ।। ೪೦.

ಆಕಾಶದ ಆವರಣವನ್ನು ಭೂತಾದಿ ತತ್ತ್ವವು ಒಳಗೊಂಡು ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಆ ಭೂತಾದಿಯನ್ನು ಮಹತ್ತತ್ವವು, ಅಂದರೆ ಬುದ್ಧಿಯ ಲಕ್ಷಣವುಳ್ಳದು, ಒಳಗೊಂಡು ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಮಹಾನ್ತಂ ಗ್ರಸತೇಽವ್ಯಕ್ತಂ ಗುಣಸಾಮ್ಯಂ ತತಃ ಪರಮ್। ಏತೌ ಸಂಹಾರವಿಸ್ತಾರೌ ಬ್ರಹ್ಮಾವ್ಯಕ್ತೌ ತತಃ ಪುನಃ ।। ೪೦.

ಮಹತ್ತತ್ವವನ್ನು ಅವ್ಯಕ್ತ, ಅಂದರೆ ಗುಣಗಳ ಸಮಸ್ಥಿತಿ, ಒಳಗೊಂಡು ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಈ ಎರಡು, ಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ಅವ್ಯಕ್ತ, ಪ್ರಪಂಚದ ಲಯದ ಪರಮಾವಧಿಯಾಗಿವೆ.

ಸೃಜತೇ ಗ್ರಸತೇ ಚೈವ ವಿಕಾರಾನ್ಸರ್ಗಸಂಯಮೇ। ಸಂಹಾರಕಾರ್ಯಕರಣಾಃ ಸಂಸಿದ್ಧಾ ಜ್ಞಾನಿನಸ್ತು ಯೇ ।। ೪೦.

ಅವನು ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಲಯದಲ್ಲಿಯೂ ರೂಪಾಂತರಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಲಯದ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಜ್ಞಾನ ಪಡೆದವರನ್ನು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಗತ್ವಾ ಜವಞ್ಜವೀಭಾವೇ ಸ್ಥಾನೇಷ್ವೇಷು ಪ್ರಸಂಯಮಾನ್। ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರೇ ವಿಯುಜ್ಯನ್ತೇ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಾಃ ಕರಣೈಃ ಪುನಃ ।। ೪೦.

ತ್ವರಿತ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದು, ಪ್ರತಿ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ಥಿತರಾಗಿರುವಾಗ, ಪ್ರಲಯದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರು ತಮ್ಮ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಪುನಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗುತ್ತಾರೆ.

ಅವ್ಯಕ್ತಂ ಕ್ಷೇತ್ರಮಿತ್ಯಾಹುರ್ಬ್ರಹ್ಮ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ಉಚ್ಯತೇ। ಸಾಧರ್ಮ್ಯವೈಧರ್ಮ್ಮಕೃತಸಂಯೋಗೋಽನಾದಿಮಾಂಸ್ತಯೋಃ ।। ೪೦.

ಅವ್ಯಕ್ತವೇ ಕ್ಷೇತ್ರ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಈ ಇಬ್ಬರ ಸಂಗಮವು, ಸಾಮ್ಯ-ವೈಷಮ್ಯಗಳಿಂದ, ಆದಿಯಿಲ್ಲದಂತೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.

ಏವಂ ಸರ್ಗೇಷು ವಿಜ್ಞೇಯಂ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞೇಷ್ವಿಹ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಃ । ಬ್ರಹ್ಮವಿಚ್ಚೈವ ವಿಜ್ಞೇಯಃ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಾನಾತ್ಪೃಥಕ್ಪೃಥಕ್ ।। ೪೦.

ಹೀಗೆ, ಸೃಷ್ಟಿಗಳಲ್ಲಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೆ, ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಪ್ರತ್ಯೇಕನಾಗಿ ತಿಳಿಯಬೇಕು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ವಿಷಯಾವಿಷಯತ್ವಞ್ಚ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಯೋಃ ಸ್ಮೃತಮ್। ಬ್ರಹ್ಮಾ ತು ವಿಷಯೋ ಜ್ಞೇಯೋಽವಿಷಯಃ ಕ್ಷೇತ್ರಮುಚ್ಯತೇ ।। ೪೦.

ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರ ಬಗ್ಗೆ ವಿಷಯ ಮತ್ತು ಅವಿಷಯ ಎಂಬ ಭೇದವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಬ್ರಹ್ಮನು ತಿಳಿಯಬೇಕಾದ ವಿಷಯ, ಕ್ಷೇತ್ರವು ಅವಿಷಯ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಾಧಿಷ್ಠಿತಂ ಕ್ಷೇತ್ರಂ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಾರ್ಥಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ। ಬಹುತ್ವಾಚ್ಚ ಶರೀರಾಣಾಂ ಶರೀರೀ ಬಹುಧಾ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೪೦.

ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನು ಅಧಿಷ್ಠಾನವಾಗಿ ಇರುವ ಕ್ಷೇತ್ರವು, ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನಿಗಾಗಿ ಇದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಅನೇಕ ದೇಹಗಳಿರುವುದರಿಂದ, ದೇಹಿಯು ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ನೆನಪಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಅವ್ಯೂಹಾ ಶಙ್ಕರಾಚ್ಚೈವ ಜ್ಯೋತಿರ್ವಚ್ಚ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ। ಯಸ್ಮಾತ್ಪ್ರತಿಶರೀರಂ ಹಿ ಸುಖದುಃಖೋಪಲಬ್ಧಿತಾ। ತಸ್ಮಾತ್ಪುರುಷನಾನಾತ್ವಂ ವಿಜ್ಞೇಯಂ ತು ವಿಜಾನತಾ ।। ೪೦.

ಶಂಕರನಿಂದ ವಿಭಜಿಸಲ್ಪಡದೆ, ಬೆಳಕಿನಂತೆ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದೇಹದಲ್ಲಿಯೂ ಸುಖದುಃಖಗಳ ಅನುಭವವಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ, ವಿವೇಕಿಗಳಾದವರು ಪುರುಷನ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಯದಾ ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ ಚೈಷಾಂ ಭೇದಾನಾಂ ಚೈವ ಸಂಯಮಾಃ। ಸ್ವಭಾವಕಾರಿತಾಃ ಸರ್ವೇ ಕಾಲೇನ ಮಹತಾ ತದಾ ।। ೪೦.

ಈ ಭೇದಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ನಡೆಯುವಾಗ, ಅವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಮತ್ತು ಮಹಾಕಾಲದಿಂದ ಸಂಭವಿಸುತ್ತವೆ.

ನಿವರ್ತ್ತತೇ ತದಾ ತಸ್ಯ ಸ್ಥಿತಿರಾಗಃ ಸ್ವಯಮ್ಭುವಃ। ಸಹಸಾ ಯೋಜ್ಯಕೈಃ ಸರ್ವೈರ್ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕ ನಿವಾಸಿಭಿಃ ।। ೪೦.

ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂಭುವನಿಗೆ ಇರುವ ಬದುಕಿನ ಆಸಕ್ತಿ ಎಲ್ಲ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದ ನಿವಾಸಿಗಳ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ತಕ್ಷಣವೇ ದೂರವಾಗುತ್ತದೆ.

ವಿನಿವೃತ್ತೇ ತದಾ ರಾಗೇ ಸ್ಥಿತಾವಾತ್ಮನಿವಾಸಿನಾಮ್। ತತ್ಕಾಲವಾಸಿನಾಂ ತೇಷಾಂ ತದಾ ತದ್ದೋಷದರ್ಶಿನಾಮ್ ।। ೪೦.

ಆ ಆಸಕ್ತಿ ಹೋಗಿಬಿಟ್ಟಾಗ, ಆತ್ಮನಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸಿರುವವರ ಸ್ಥಿರತೆ, ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿರುವವರದು ಮತ್ತು ಆ ತಪ್ಪನ್ನು ಕಾಣುವವರದು ಕೂಡ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಉತ್ಪದ್ಯತೇಽಥ ವೈರಾಗ್ಯಮಾತ್ಮವಾದ ಪ್ರಣಾಶನಮ್। ಭೋಜ್ಯಭೋಕ್ತೃತ್ವನಾನಾತ್ವೇ ತೇಷಾಂ ತದ್ಭವದರ್ಶಿನಾಮ್ ।। ೪೦.

ಆಗ ವೈರಾಗ್ಯವು ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ, ಅದು ಆತ್ಮವಾದವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ; ಭೋಜ್ಯ ಮತ್ತು ಭೋಕ್ತೃ ಎಂಬ ವಿಭಿನ್ನತೆಯನ್ನು ನೋಡುವವರಿಗೆ ಆ ಭಾವನೆ ಕೂಡ ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಪೃಥಗ್ಜ್ಞಾನೇನ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಾಸ್ತತಸ್ತೇ ಬ್ರಹ್ಮಲೌಕಿಕಾಃ। ಪ್ರಕೃತೌ ಕರಣಾ ನೀತಾಃ ಸರ್ವೇ ನಾನಾಪ್ರದರ್ಶಿನಃ ।। ೪೦.

ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಜ್ಞಾನದಿಂದ, ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರು ತಮ್ಮ-karṇa-ಗಳೊಂದಿಗೆ ವಿವಿಧ ರೂಪಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ ಎಲ್ಲರೂ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಲೀನರಾಗುತ್ತಾರೆ.

ಸ್ವಾತ್ಮನ್ಯೇವಾವತಿಷ್ಠನ್ತೇ ಪ್ರಶಾನ್ತಾ ದರ್ಶನಾತ್ಮಕಾಃ। ಶುದ್ಧಾ ನಿರಞ್ಜನಾಃ ಸರ್ವೇ ಚೇತನಾಚೇತನಾಸ್ತಥಾ ।। ೪೦.

ಅವರು ತಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ಆತ್ಮದಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸುತ್ತಾರೆ, ಶಾಂತರೂ, ದರ್ಶನಸ್ವರೂಪರೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ; ಎಲ್ಲರೂ ಶುದ್ಧರೂ, ಕಲಂಕವಿಲ್ಲದವರೂ ಆಗಿ, ಜ್ಞಾನಿಗಳೂ ಅಜ್ಞಾನಿಗಳೂ ಸಹ.

ತತ್ರೈವ ಪರಿನಿರ್ವಾಣಾಃ ಸ್ಮೃತಾ ನಾಗಾಮಿನಸ್ತು ತೇ। ನಿರ್ಗುಣತ್ವಾನಿರಾತ್ಮಾನಃ ಪ್ರಕೃತ್ಯನ್ತೇ ವ್ಯತಿಕ್ರಮಾತ್ ।। ೪೦.

ಅಲ್ಲಿಯೇ ಅವರು ಪರಿಪೂರ್ಣ ಮುಕ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತೆ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ; ಗುಣರಹಿತರೂ, ಆತ್ಮವಿಲ್ಲದವರೂ ಆಗಿ, ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಲೀನರಾಗುತ್ತಾರೆ.

ಇತ್ಯೇವಂ ಪ್ರಾಕೃತಃ ಪ್ರೋಕ್ತಃ ಪ್ರತಿಸರ್ಗಃ ಸ್ವಯಮ್ಭುವಃ। ಭಿದ್ಯನ್ತೇ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಕರಣಾನಿ ಪ್ರಸಂಯಮೇ ।। ೪೦.

ಹೀಗೆ ಸ್ವಯಂಭುವನ ಪ್ರಾಕೃತ ಪ್ರಲಯವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಉಪಕರಣಗಳು ನಿಯಮದಲ್ಲಿ ಲಯವಾಗುತ್ತವೆ.

ಇತ್ಯೇಷ ಸಂಯಮಶ್ಚೈವ ತತ್ತ್ವಾನಾಂ ಕರಣೈಃ ಸಹ। ತತ್ತ್ವಪ್ರಸಂಯಮೋ ಹ್ಯೇಷ ಸ್ಮೃತೋ ಹ್ಯಾವರ್ತ್ತಕೋ ದ್ವಿಜಾಃ ।। ೪೦.

ಹೀಗೆ ತತ್ತ್ವಗಳೂ ಉಪಕರಣಗಳೂ ಒಂದಾಗಿ ನಿಯಮಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತವೆ; ಈ ತತ್ತ್ವಗಳ ನಿಯಮವನ್ನು ಆವರ್ತಕ ಪ್ರಲಯವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ದ್ವಿಜರೆ.