ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ಅಪಾಮಸ್ತಿ ಗುಣೋ ಯಸ್ತು ಜ್ಯೋತಿಷೇ ಲೀಯತೇ ರಸಃ। ನಶ್ಯನ್ತ್ಯಾಪಸ್ತದಾನ್ತೇ ಚ ರಸತನ್ಮಾತ್ರಸಙ್ಕ್ಷಯಾತ್ ।। ೪೦.

ನೀರಿನ ಗುಣವಾದ ರುಚಿ ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಕರಗುತ್ತದೆ; ನೀರುಗಳು ನಾಶವಾಗುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅದು ರುಚಿಯ ಅಂಶ ಕರಗಿದುದರಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ.

ತೇಜಸಾ ಸಂಹೃತರಸಾ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಟ್ವಂ ಪ್ರಾಪ್ನುವನ್ತ್ಯುತ । ಗ್ರಸ್ತೇ ಚ ಸಲಿಲೇ ತೇಜಃ ಸರ್ವ್ವತೋಮುಖಮೀಕ್ಷ್ಯತೇ ।। ೪೦.

ಬೆಂಕಿ ನೀರಿನ ರುಚಿಯನ್ನು ತನ್ನೊಳಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಾಗ, ಅದು ಬೆಂಕಿಯ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಲುಪುತ್ತದೆ; ಬೆಂಕಿ ನೀರನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೀರಿಕೊಂಡಾಗ, ಅದು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ.

ಅಥಾಗ್ನಿಃ ಸರ್ವತೋ ವ್ಯಾಪ್ತ ಆದತ್ತೇ ತಜ್ಜಲನ್ತದಾ। ಸರ್ವಮಾಪೂರ್ಯ್ಯತೇಽರ್ಚಿರ್ಭಿಸ್ತದಾ ಜಗದಿದಂ ಶನೈಃ ।। ೪೦.

ಆಮೇಲೆ ಬೆಂಕಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡಿಕೊಂಡು, ನೀರಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದನ್ನೆಲ್ಲ ತನ್ನೊಳಗೆ ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ; ತನ್ನ ಜ್ವಾಲೆಗಳ ಮೂಲಕ ಈ ಜಗತ್ತನ್ನೆಲ್ಲ ನಿಧಾನವಾಗಿ ತುಂಬಿ ಆವರಿಸುತ್ತದೆ.

ಅರ್ಚಿರ್ಭಿಃ ಸನ್ತತೇ ತಸ್ಮಿಂಸ್ತಿರ್ಯಗೂರ್ದ್ಧ್ವಮಧಸ್ತತಃ । ಜ್ಯೋತಿಷೋಽಪಿ ಗುಣಂ ರೂಪಂ ವಾಯುರನ್ತಿ ಪ್ರಕಾಶಕಮ್। ಪ್ರಲೀಯತೇ ತದಾ ತಸ್ಮಿನ್ದೀಪಾರ್ಚಿರಿವ ಮಾರುತೇ ।। ೪೦.

ಅದಿನ ಜ್ವಾಲೆಗಳು ಅಡ್ಡ, ಮೇಲೂ ಕೆಳಗೂ ಹರಡಿದಾಗ, ಬೆಂಕಿಯ ಗುಣವಾದ ರೂಪವನ್ನು ಗಾಳಿ ತನ್ನೊಳಗೆ ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ; ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅದು ದೀಪದ ಜ್ವಾಲೆಯಂತೆ ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಕರಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರನಷ್ಟೇ ರೂಪತನ್ಮಾತ್ರೇ ಹೃತರೂಪೋ ವಿಭಾವಸುಃ। ಉಪಶಾಮ್ಯತಿ ತೇಜೋ ಹಿ ವಾಯುನಾ ಧೂಯತೇ ಮಹತ್ ।। ೪೦.

ರೂಪದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಂಶ ನಾಶವಾದಾಗ, ಬೆಂಕಿಗೆ ರೂಪವಿಲ್ಲದೆ ಅದು ನಿಶ್ಶಬ್ದವಾಗುತ್ತದೆ; ಬೆಳಕು ಗಾಳಿಯಿಂದ ಹರಿದು ಬಹಳ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

ನಿರಾಲೋಕೇ ತದಾ ಲೋಕೇ ವಾಯುಭೂತೇ ಚ ತೇಜಸಿ। ತತಸ್ತು ಮೂಲಮಾಸಾದ್ಯ ವಾಯುಃ ಸಮ್ಭವಮಾತ್ಮನಃ ।। ೪೦.

ಆಗ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬೆಳಕು ಇಲ್ಲದೆ, ಬೆಂಕಿ ಗಾಳಿಯಾಗಿರುವಾಗ, ಗಾಳಿ ತನ್ನ ಮೂಲವನ್ನು ತಲುಪಿಸಿ ತನ್ನ ಮೂಲಸ್ಥಿತಿಗೆ ಸೇರುತ್ತದೆ.

ಊರ್ದ್ಧ್ವಂ ಚಾಧಶ್ಚ ತಿರ್ಯಕ್ಚ ದೋಧವೀತಿ ದಿಶೋ ದಶ । ವಾಯೋರಪಿ ಗುಣಂ ಸ್ಪರ್ಶಮಾಕಾಶಂ ಗ್ರಸತೇ ಚ ತತ್ ।। ೪೦.

ಮೇಲೂ ಕೆಳಗೂ ಅಡ್ಡದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ, ಗಾಳಿ ತನ್ನ ಗುಣವಾದ ಸ್ಪರ್ಶವನ್ನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಕರಗಿಸುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಶಾಮ್ಯತಿ ತದಾ ವಾಯುಃ ಖನ್ತು ತಿಷ್ಠತ್ಯನಾವೃತಮ್। ಅರೂಪಮರಸಸ್ಪರ್ಘಮಗನ್ಧಂ ನ ಚ ಮೂರ್ತಿಮತ್ ।। ೪೦.

ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಗಾಳಿ ನಿಶ್ಶಬ್ದವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ, ಆಕಾಶ ಮಾತ್ರ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ—ಅದು ರೂಪ, ರುಚಿ, ಸ್ಪರ್ಶ, ವಾಸನೆ ಇಲ್ಲದೆ, ಯಾವುದೇ ಆಕಾರವಿಲ್ಲದೆ ಇರುತ್ತದೆ.

ಸರ್ವಮಾಪೂರಯನ್ನಾದೈಃ ಸುಮಹತ್ತತ್ಪ್ರಕಾಶತೇ। ಪರಿಮಣ್ಡಲನ್ತತ್ಸುಷಿರಮಾಕಾಶಂ ಶಬ್ದಲಕ್ಷಣಮ್ ।। ೪೦.

ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತನ್ನ ಮಹಾ ಧ್ವನಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿ, ಆಕಾಶ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗುತ್ತದೆ; ಆಕಾಶವು ವೃತ್ತಾಕಾರದೂ, ಒಳಗೆ ಖಾಲಿಯೂ ಆಗಿದ್ದು, ಶಬ್ದವೇ ಅದರ ಲಕ್ಷಣ.

ಶಬ್ದಮಾತ್ರಂ ತದಾಕಾಶಂ ಸರ್ವಮಾವೃತ್ಯ ತಿಷ್ಠತಿ। ತನ್ತು ಶಬ್ದಗುಣನ್ತಸ್ಯ ಭೂತಾದಿಂ ಗ್ರಸತೇ ಪುನಃ ।। ೪೦.

ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಶಬ್ದ ಮಾತ್ರ ಇರುವ ಆಕಾಶ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಆವರಿಸಿಕೊಂಡು ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ; ನಂತರ ಅದರ ಶಬ್ದ ಗುಣವೂ ಕರಗುತ್ತದೆ, ಭೂತಾದಿ ಮತ್ತೆ ತನ್ನೊಳಗೆ ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ.

ಭೂತೇನ್ದ್ರಿಯೇಷು ಯುಘಪದ್ಭೂತಾದೌ ಸಂಸ್ಥಿತೇಷು ವೈ। ಅಭಿಮಾನಾತ್ಮಕೋ ಹ್ಯೇಷ ಭೂತಾದಿಸ್ತಾಮಸಃ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೪೦.

ಭೂತಾದಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿರುವಾಗ, ಈ ಭೂತಾದಿ ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ತಾಮಸಿಕ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಭೂತಾದಿಂ ಗ್ರಸತೇ ಚಾಪಿ ಮಹಾನ್ವೈ ಬುದ್ಧಿಲಕ್ಷಣಃ। ಮಹಾನಾತ್ಮಾ ತು ವಿಜ್ಞೇಯಃ ಸಂಕಲ್ಪೋ ವ್ಯವಸಾಯಕಃ ।। ೪೦.

ಭೂತಾದಿಯನ್ನು ಬುದ್ಧಿಯ ಲಕ್ಷಣವಿರುವ ಮಹತ್ ತನ್ನೊಳಗೆ ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ; ಮಹತ್ ಎಂಬ ಮಹಾತ್ಮನನ್ನು ನಿರ್ಧಾರ ಮತ್ತು ದೃಢಸಂಕಲ್ಪ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಬುದ್ಧಿರ್ಮನಶ್ಚ ಲಿಙ್ಗಶ್ಚ ಮಹಾನಕ್ಷರ ಏವ ಚ। ಪರ್ಯಾಯವಾಚಕೈಃ ಶಬ್ದೈಸ್ತಮಾಹುಸ್ತತ್ತ್ವಚಿನ್ತಕಾಃ ।। ೪೦.

ಬುದ್ಧಿ, ಮನಸ್ಸು, ಲಿಂಗಶರೀರ, ಮಹತ್ ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶಿ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಪರ್ಯಾಯ ಪದಗಳು ಎಂದು ತತ್ವವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುವವರು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.

ಸಮ್ಪ್ರಲೀನೇಷು ಭೂತೇಷು ಗುಣಸಾಮ್ಯೇ ತಮೋಮಯೇ। ಸ್ವಾತ್ಮನ್ಯೇವ ಸ್ಥಿತೇ ಚೈವ ಕಾರಣೇ ಲೋಕಕಾರಣೇ ।। ೪೦.

ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳು ಲೀನವಾದಾಗ, ಗುಣಗಳು ಸಮವಾಗಿದ್ದು, ಅಂಧಕಾರದಿಂದ ತುಂಬಿರುವಾಗ, ಲೋಕಗಳ ಮೂಲವಾದ ಕಾರಣ ಮಾತ್ರ ತನ್ನಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿರುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ—

ವಿನಿವೃತ್ತೇ ತದಾ ಸರ್ಗೇ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾವಸ್ಥಿತೇನ ವೈ । ತದಾದ್ಯನ್ತಪರೋಕ್ಷತ್ವಾ ದದೃಷ್ಟತ್ವಾಚ್ಚ ಕಸ್ಯಚಿತ್ ।। ೪೦.

ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ, ಪ್ರಕೃತಿ ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದರ ಆರಂಭವೂ ಅಂತ್ಯವೂ ಗೋಚರವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಯಾರಿಗೂ ಅದು ಕಾಣಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ.

ಅನಾಖ್ಯಾನಾದಬೋಧತ್ವಾದಜ್ಞಾನಾಜ್ಜ್ಞಾನಿನಾಮಪಿ। ಆಗತಾಗತಿಕತ್ವಾಚ್ಚ ಗ್ರಹಣಂ ತನ್ನ ವಿದ್ಯತೇ ।। ೪೦.

ಅದು ವಿವರಿಸಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ, ತಿಳಿಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೂ ಅದು ಅಜ್ಞಾತವೇ; ಅದು ಬರುವುದೂ ಹೋಗುವುದೂ ಇಲ್ಲದ ಕಾರಣ, ಅದನ್ನು ಹಿಡಿಯಲಾಗದು.

ಭಾವಗ್ರಾಹ್ಯಾನುಮಾನಾಚ್ಚ ಚಿನ್ತಯಿತ್ವೇದಮುಚ್ಯತೇ। ಸ್ಥಿತೇ ತು ಕಾರಣೇ ತಸ್ಮಿನ್ನಿತ್ಯೇ ಸದಸದಾತ್ಮಿಕೇ ।। ೪೦.

ಆದರೆ ಇರುವುದನ್ನು ಊಹೆಯಿಂದ ಗ್ರಹಿಸಿ, ಹೀಗೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ: ಸದಾಸತ್ತಾದ ಸ್ವರೂಪವಿರುವ ಆ ಶಾಶ್ವತ ಕಾರಣ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿರುವಾಗ—

ಅನಿರ್ದ್ದೇಶ್ಯಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ವೈ ಸ್ವಾತ್ಮಿಕಾ ಕಾರಣೇ ನ ತು। ಏವಂ ಸಪ್ತಾದಯೋಽಭ್ಯಸ್ತಾತ್ಕ್ರಮಾತ್ಪ್ರಕೃತಯಸ್ತು ವೈ ।। ೪೦.

ಆ ಶಾಶ್ವತ ಕಾರಣದಲ್ಲಿ, ಇರುವುದೂ ಇಲ್ಲದಿರುವುದೂ ಒಂದೇ ಆಗಿರುವಾಗ, ಅದರೊಳಗಿನ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಹೀಗಾಗಿ ಏಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಎಲ್ಲವೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ.

ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರೇ ತದಾ ಸರ್ಗೇ ಪ್ರವಿಶ್ಯನ್ತಿ ಪರಸ್ಪರಮ್। ಯೇನೇದಮಾವೃತಂ ಸರ್ವಂ ಮಣ್ಡಲನ್ತು ಪ್ರಲೀಯತೇ ।। ೪೦.

ಪ್ರಲಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಆ ತತ್ತ್ವಗಳು ಒಂದೊಂದರೊಳಗೆ ಹಿಂತಿರುಗಿ ಸೇರುತ್ತವೆ; ಇದರಿಂದ ಈ ಎಲ್ಲಾ ಜಗತ್ತು, ಸಂಪೂರ್ಣ ವಲಯ, ಆ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಪ್ತದ್ವೀಪಸಮುದ್ರಾನ್ತಂ ಸಪ್ತಲೋಕಂ ಸಪರ್ವತಮ್। ಉದಕಾವರಣಂ ಯಚ್ಚ ಜ್ಯೋತಿಷಾಂ ಲೀಯತೇ ತು ತತ್ ।। ೪೦.

ಏಳು ದ್ವೀಪಗಳು, ಸಾಗರಗಳು, ಏಳು ಲೋಕಗಳು, ಪರ್ವತಗಳು, ನೀರಿನ ಆವರಣ, ಜ್ಯೋತಿಗಳೆಲ್ಲವೂ—ಇವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ.

ಯತ್ತೈಜಸಂ ಚಾವರಣಮಾಕಾಶಂ ಗ್ರಸತೇ ತು ತತ್। ಯದ್ವಾಯವ್ಯಂ ಚಾವರಣಮಾಕಾಶಂ ಗ್ರಸತೇ ತು ತತ್ ।। ೪೦.

ಅಗ್ನಿಯ ಆವರಣವನ್ನು ಆಕಾಶವು ಒಳಗೊಂಡು ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ವಾಯುವಿನ ಆವರಣವನ್ನೂ ಕೂಡ ಆಕಾಶವೇ ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಆಕಾಶಾವರಣಂ ಯಚ್ಚ ಭೂತಾದಿರ್ಗ್ರಸತೇ ತು ತತ್। ಭೂತಾದಿಂ ಗ್ರಸತೇ ಚಾಪಿ ಮಹಾನ್ವೈ ಬುದ್ಧಿ ಲಕ್ಷಣಃ ।। ೪೦.

ಆಕಾಶದ ಆವರಣವನ್ನು ಭೂತಾದಿ ತತ್ತ್ವವು ಒಳಗೊಂಡು ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಆ ಭೂತಾದಿಯನ್ನು ಮಹತ್ತತ್ವವು, ಅಂದರೆ ಬುದ್ಧಿಯ ಲಕ್ಷಣವುಳ್ಳದು, ಒಳಗೊಂಡು ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಮಹಾನ್ತಂ ಗ್ರಸತೇಽವ್ಯಕ್ತಂ ಗುಣಸಾಮ್ಯಂ ತತಃ ಪರಮ್। ಏತೌ ಸಂಹಾರವಿಸ್ತಾರೌ ಬ್ರಹ್ಮಾವ್ಯಕ್ತೌ ತತಃ ಪುನಃ ।। ೪೦.

ಮಹತ್ತತ್ವವನ್ನು ಅವ್ಯಕ್ತ, ಅಂದರೆ ಗುಣಗಳ ಸಮಸ್ಥಿತಿ, ಒಳಗೊಂಡು ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಈ ಎರಡು, ಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ಅವ್ಯಕ್ತ, ಪ್ರಪಂಚದ ಲಯದ ಪರಮಾವಧಿಯಾಗಿವೆ.

ಸೃಜತೇ ಗ್ರಸತೇ ಚೈವ ವಿಕಾರಾನ್ಸರ್ಗಸಂಯಮೇ। ಸಂಹಾರಕಾರ್ಯಕರಣಾಃ ಸಂಸಿದ್ಧಾ ಜ್ಞಾನಿನಸ್ತು ಯೇ ।। ೪೦.

ಅವನು ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಲಯದಲ್ಲಿಯೂ ರೂಪಾಂತರಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಲಯದ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಜ್ಞಾನ ಪಡೆದವರನ್ನು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಗತ್ವಾ ಜವಞ್ಜವೀಭಾವೇ ಸ್ಥಾನೇಷ್ವೇಷು ಪ್ರಸಂಯಮಾನ್। ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರೇ ವಿಯುಜ್ಯನ್ತೇ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಾಃ ಕರಣೈಃ ಪುನಃ ।। ೪೦.

ತ್ವರಿತ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದು, ಪ್ರತಿ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ಥಿತರಾಗಿರುವಾಗ, ಪ್ರಲಯದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರು ತಮ್ಮ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಪುನಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗುತ್ತಾರೆ.

ಅವ್ಯಕ್ತಂ ಕ್ಷೇತ್ರಮಿತ್ಯಾಹುರ್ಬ್ರಹ್ಮ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ಉಚ್ಯತೇ। ಸಾಧರ್ಮ್ಯವೈಧರ್ಮ್ಮಕೃತಸಂಯೋಗೋಽನಾದಿಮಾಂಸ್ತಯೋಃ ।। ೪೦.

ಅವ್ಯಕ್ತವೇ ಕ್ಷೇತ್ರ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಈ ಇಬ್ಬರ ಸಂಗಮವು, ಸಾಮ್ಯ-ವೈಷಮ್ಯಗಳಿಂದ, ಆದಿಯಿಲ್ಲದಂತೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.

ಏವಂ ಸರ್ಗೇಷು ವಿಜ್ಞೇಯಂ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞೇಷ್ವಿಹ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಃ । ಬ್ರಹ್ಮವಿಚ್ಚೈವ ವಿಜ್ಞೇಯಃ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಾನಾತ್ಪೃಥಕ್ಪೃಥಕ್ ।। ೪೦.

ಹೀಗೆ, ಸೃಷ್ಟಿಗಳಲ್ಲಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೆ, ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಪ್ರತ್ಯೇಕನಾಗಿ ತಿಳಿಯಬೇಕು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ವಿಷಯಾವಿಷಯತ್ವಞ್ಚ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಯೋಃ ಸ್ಮೃತಮ್। ಬ್ರಹ್ಮಾ ತು ವಿಷಯೋ ಜ್ಞೇಯೋಽವಿಷಯಃ ಕ್ಷೇತ್ರಮುಚ್ಯತೇ ।। ೪೦.

ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರ ಬಗ್ಗೆ ವಿಷಯ ಮತ್ತು ಅವಿಷಯ ಎಂಬ ಭೇದವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಬ್ರಹ್ಮನು ತಿಳಿಯಬೇಕಾದ ವಿಷಯ, ಕ್ಷೇತ್ರವು ಅವಿಷಯ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಾಧಿಷ್ಠಿತಂ ಕ್ಷೇತ್ರಂ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಾರ್ಥಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ। ಬಹುತ್ವಾಚ್ಚ ಶರೀರಾಣಾಂ ಶರೀರೀ ಬಹುಧಾ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೪೦.

ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನು ಅಧಿಷ್ಠಾನವಾಗಿ ಇರುವ ಕ್ಷೇತ್ರವು, ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನಿಗಾಗಿ ಇದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಅನೇಕ ದೇಹಗಳಿರುವುದರಿಂದ, ದೇಹಿಯು ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ನೆನಪಾಗುತ್ತಾನೆ.