ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ಆಭೂತ ಸಂಪ್ಲವಸ್ಥಾಯೀ ಹ್ಯಪ್ರತೀಘಾತಲಕ್ಷಣಃ। ಗಾಣಪತ್ಯಂ ಸ ಲಭತೇ ಸ್ಥಾನಂ ವಾ ಸರ್ವಕಾಮಿಕಮ್ ।। ೩೯.

ಅವನು ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳ ಲಯವಾಗುವ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಇರುವ, ಯಾವುದೇ ಅಡ್ಡಿಯಿಲ್ಲದ ಗಣಪತಿಯ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಅಥವಾ ಎಲ್ಲ ಇಚ್ಛೆಗಳೂ ಪೂರೈಸುವ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಮದ್ಯಪೋ ಮದ್ಯಪೈಃ ಸಾರ್ದ್ಧಂ ಭೂತಸಙ್ಘೈಶ್ಚ ಮೋದತೇ। ಸೋಽರ್ಚ್ಯಮಾನೋ ಮಹೀಪೃಷ್ಠೋ ಮರ್ತ್ತ್ಯಾನಾಂ ವರದೋ ಭವೇತ್। ಇತಿ ಹೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ವಾಯುರ್ವಾಕ್ಯಮಿದಂ ವರಃ ।। ೩೯.

ಮದ್ಯಪಾನ ಮಾಡುವವನು, ಇತರ ಮದ್ಯಪಾನಿಗಳ ಜೊತೆ, ಭೂತಗಣಗಳೊಡನೆ ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತಾನೆ; ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ವರಗಳನ್ನು ನೀಡುವವನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತ ವಾಯುನು ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು.

ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಪರಸ್ಯಾನ್ತೇ ಸ್ವಯಮ್ಭುವಃ। ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಸ್ಥಿತಿಕಾಲೇ ತು ಕ್ಷೀಣೇ ತಸ್ಮಿಂಸ್ತದಾ ಪ್ರಭೋಃ ।। ೪೦.

ಪರಮ ಸ್ವಯಂಭುವಾದ ಬ್ರಹ್ಮನ ಅಂತ್ಯದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಯು ಮುಗಿಯುವಾಗ, ಪ್ರಭುವಿನ ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರವನ್ನು ನಾನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಯಥೇದಂ ಕುರುತೇಽಧ್ಯಾತ್ಮಂ ಸುಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ವಿಶ್ವಮೀಶ್ವರಃ । ಅವ್ಯಕ್ತಾನ್ಗ್ರಸತೇ ವ್ಯಕ್ತಂ ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರೇ ಚ ಕೃತ್ಸ್ನಶಃ ।। ೪೦.

ಯಾವಂತೆ ಈ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ವಿಶ್ವವನ್ನು ಇಶ್ವರನು ತನ್ನೊಳಗೆ ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅವ್ಯಕ್ತದಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಅವನಲ್ಲಿ ಲಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಂ ತದನುಕಲ್ಪಾನಾಮಪೂರ್ಣೇ ಕಲ್ಪಸಙ್ಕ್ಷಯೇ। ಉಪಸ್ಥಿತೇ ಮಹಾಘೋರೇ ಹ್ಯಪ್ರತ್ಯಕ್ಷೇ ತು ಕಸ್ಯಚಿತ್ ।। ೪೦.

ಅದು ಪರಮ ಸ್ಥಿತಿ, ಪ್ರಳಯದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಮಹಾಭಯಾನಕ ಸಮಯ ಬಂದಾಗ, ಯಾರಿಗೂ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಅನ್ತೇ ದ್ರುಮಸ್ಯ ಯಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೇ ಪಶ್ಚಿಮಸ್ಯ ಮನೋಸ್ತದಾ । ಅನ್ತೇ ಕಲಿಯುಗೇ ತಸ್ಮಿನ್ಕ್ಷೀಣೇ ಸಂಹಾರ ಉಚ್ಯತೇ ।। ೪೦.

ಮರದ ಕೊನೆಯನ್ನು ತಲುಪಿದಾಗ, ಮನಸ್ಸು ತನ್ನ ಅಂತಿಮ ಹಂತವನ್ನು ತಲುಪಿದಾಗ, ಕಲಿಯುಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅದು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕ್ಷೀಣವಾದಾಗ, ಅದನ್ನು ಸಂಹಾರ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಸಮ್ಪ್ರಕ್ಷಾಲೇ ತದಾ ವೃತ್ತೇ ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರೇ ಹ್ಯುಪಸ್ಥಿತೇ। ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರೇ ತದಾ ತಸ್ಮಿನ್ ಭೂತತನ್ಮಾತ್ರಸಂಕ್ಷಯೇ ।। ೪೦.

ಆ ಮಹಾ ತೊಳೆದಾಟದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲವೂ ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವಾಗ, ಆ ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಭೂತಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಮೂಲಗಳು ಕರಗುತ್ತವೆ.

ಮಹದಾದೇರ್ವಿಕಾರಸ್ಯ ವಿಶೇಷಾನ್ತಸ್ಯ ಸಂಕ್ಷಯೇ। ಸ್ವಭಾವಕಾರಿತೇ ತಸ್ಮಿನ್ಪ್ರವೃತ್ತೇ ಪ್ರತಿಸಞ್ಚರೇ ।। ೪೦.

ಮಹತ್‌ನಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾದ ಎಲ್ಲ ರೂಪಾಂತರಗಳು ಕರಗುವಾಗ, ಅವುಗಳ ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ಆ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಹಿಂತಿರುಗಿ ಒಂದಾಗುತ್ತದೆ.

ಆಪೋ ಗ್ರಸನ್ತಿ ವೈ ಪೂರ್ವ್ವಂ ಭೂಮೇರ್ಗನ್ಧಾತ್ಮಕಂ ಗುಣಮ್। ಆತ್ತಗನ್ಧಾ ತತೋ ಭೂಮಿಃ ಪ್ರಲಯತ್ವಾಯ ಕಲ್ಪತೇ । ಪ್ರವಿಷ್ಟೇ ಗನ್ಧತನ್ಮಾತ್ರೇ ತೋಯಾವಸ್ಥಾ ಧರಾ ಭವೇತ್ ।। ೪೦.

ಆಗ ನೀರು ಮೊದಲು ಭೂಮಿಯ ವಾಸನೆಯ ಗುಣವನ್ನು ತನ್ನೊಳಗೆ ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ; ವಾಸನೆಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ಮೇಲೆ ಭೂಮಿ ಕರಗಲು ತಯಾರಾಗುತ್ತದೆ; ವಾಸನೆಯ ಅಂಶ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಸೇರಿದಾಗ ಭೂಮಿ ನೀರಿನ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಬರುವುದು.

ಆಪಸ್ತದಾ ಪ್ರನಷ್ಟಾ ವೈ ವೇಗವತ್ಯೋ ಮಹಾಸ್ವನಾಃ। ಸರ್ವಮಾಪೂರಯಿತ್ವೇದಂ ತಿಷ್ಠನ್ತಿ ವಿಚರನ್ತಿ ಚ ।। ೪೦.

ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನೀರುಗಳು ಬಹಳ ಶಕ್ತಿಯುತವಾಗಿಯೂ ಗರ್ಜನೆ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತುಂಬಿ ಹರಡಿಕೊಂಡು, ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಹರಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತವೆ.

ಅಪಾಮಸ್ತಿ ಗುಣೋ ಯಸ್ತು ಜ್ಯೋತಿಷೇ ಲೀಯತೇ ರಸಃ। ನಶ್ಯನ್ತ್ಯಾಪಸ್ತದಾನ್ತೇ ಚ ರಸತನ್ಮಾತ್ರಸಙ್ಕ್ಷಯಾತ್ ।। ೪೦.

ನೀರಿನ ಗುಣವಾದ ರುಚಿ ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಕರಗುತ್ತದೆ; ನೀರುಗಳು ನಾಶವಾಗುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅದು ರುಚಿಯ ಅಂಶ ಕರಗಿದುದರಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ.

ತೇಜಸಾ ಸಂಹೃತರಸಾ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಟ್ವಂ ಪ್ರಾಪ್ನುವನ್ತ್ಯುತ । ಗ್ರಸ್ತೇ ಚ ಸಲಿಲೇ ತೇಜಃ ಸರ್ವ್ವತೋಮುಖಮೀಕ್ಷ್ಯತೇ ।। ೪೦.

ಬೆಂಕಿ ನೀರಿನ ರುಚಿಯನ್ನು ತನ್ನೊಳಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಾಗ, ಅದು ಬೆಂಕಿಯ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಲುಪುತ್ತದೆ; ಬೆಂಕಿ ನೀರನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೀರಿಕೊಂಡಾಗ, ಅದು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ.

ಅಥಾಗ್ನಿಃ ಸರ್ವತೋ ವ್ಯಾಪ್ತ ಆದತ್ತೇ ತಜ್ಜಲನ್ತದಾ। ಸರ್ವಮಾಪೂರ್ಯ್ಯತೇಽರ್ಚಿರ್ಭಿಸ್ತದಾ ಜಗದಿದಂ ಶನೈಃ ।। ೪೦.

ಆಮೇಲೆ ಬೆಂಕಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡಿಕೊಂಡು, ನೀರಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದನ್ನೆಲ್ಲ ತನ್ನೊಳಗೆ ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ; ತನ್ನ ಜ್ವಾಲೆಗಳ ಮೂಲಕ ಈ ಜಗತ್ತನ್ನೆಲ್ಲ ನಿಧಾನವಾಗಿ ತುಂಬಿ ಆವರಿಸುತ್ತದೆ.

ಅರ್ಚಿರ್ಭಿಃ ಸನ್ತತೇ ತಸ್ಮಿಂಸ್ತಿರ್ಯಗೂರ್ದ್ಧ್ವಮಧಸ್ತತಃ । ಜ್ಯೋತಿಷೋಽಪಿ ಗುಣಂ ರೂಪಂ ವಾಯುರನ್ತಿ ಪ್ರಕಾಶಕಮ್। ಪ್ರಲೀಯತೇ ತದಾ ತಸ್ಮಿನ್ದೀಪಾರ್ಚಿರಿವ ಮಾರುತೇ ।। ೪೦.

ಅದಿನ ಜ್ವಾಲೆಗಳು ಅಡ್ಡ, ಮೇಲೂ ಕೆಳಗೂ ಹರಡಿದಾಗ, ಬೆಂಕಿಯ ಗುಣವಾದ ರೂಪವನ್ನು ಗಾಳಿ ತನ್ನೊಳಗೆ ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ; ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅದು ದೀಪದ ಜ್ವಾಲೆಯಂತೆ ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಕರಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರನಷ್ಟೇ ರೂಪತನ್ಮಾತ್ರೇ ಹೃತರೂಪೋ ವಿಭಾವಸುಃ। ಉಪಶಾಮ್ಯತಿ ತೇಜೋ ಹಿ ವಾಯುನಾ ಧೂಯತೇ ಮಹತ್ ।। ೪೦.

ರೂಪದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಂಶ ನಾಶವಾದಾಗ, ಬೆಂಕಿಗೆ ರೂಪವಿಲ್ಲದೆ ಅದು ನಿಶ್ಶಬ್ದವಾಗುತ್ತದೆ; ಬೆಳಕು ಗಾಳಿಯಿಂದ ಹರಿದು ಬಹಳ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

ನಿರಾಲೋಕೇ ತದಾ ಲೋಕೇ ವಾಯುಭೂತೇ ಚ ತೇಜಸಿ। ತತಸ್ತು ಮೂಲಮಾಸಾದ್ಯ ವಾಯುಃ ಸಮ್ಭವಮಾತ್ಮನಃ ।। ೪೦.

ಆಗ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬೆಳಕು ಇಲ್ಲದೆ, ಬೆಂಕಿ ಗಾಳಿಯಾಗಿರುವಾಗ, ಗಾಳಿ ತನ್ನ ಮೂಲವನ್ನು ತಲುಪಿಸಿ ತನ್ನ ಮೂಲಸ್ಥಿತಿಗೆ ಸೇರುತ್ತದೆ.

ಊರ್ದ್ಧ್ವಂ ಚಾಧಶ್ಚ ತಿರ್ಯಕ್ಚ ದೋಧವೀತಿ ದಿಶೋ ದಶ । ವಾಯೋರಪಿ ಗುಣಂ ಸ್ಪರ್ಶಮಾಕಾಶಂ ಗ್ರಸತೇ ಚ ತತ್ ।। ೪೦.

ಮೇಲೂ ಕೆಳಗೂ ಅಡ್ಡದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ, ಗಾಳಿ ತನ್ನ ಗುಣವಾದ ಸ್ಪರ್ಶವನ್ನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಕರಗಿಸುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಶಾಮ್ಯತಿ ತದಾ ವಾಯುಃ ಖನ್ತು ತಿಷ್ಠತ್ಯನಾವೃತಮ್। ಅರೂಪಮರಸಸ್ಪರ್ಘಮಗನ್ಧಂ ನ ಚ ಮೂರ್ತಿಮತ್ ।। ೪೦.

ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಗಾಳಿ ನಿಶ್ಶಬ್ದವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ, ಆಕಾಶ ಮಾತ್ರ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ—ಅದು ರೂಪ, ರುಚಿ, ಸ್ಪರ್ಶ, ವಾಸನೆ ಇಲ್ಲದೆ, ಯಾವುದೇ ಆಕಾರವಿಲ್ಲದೆ ಇರುತ್ತದೆ.

ಸರ್ವಮಾಪೂರಯನ್ನಾದೈಃ ಸುಮಹತ್ತತ್ಪ್ರಕಾಶತೇ। ಪರಿಮಣ್ಡಲನ್ತತ್ಸುಷಿರಮಾಕಾಶಂ ಶಬ್ದಲಕ್ಷಣಮ್ ।। ೪೦.

ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತನ್ನ ಮಹಾ ಧ್ವನಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿ, ಆಕಾಶ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗುತ್ತದೆ; ಆಕಾಶವು ವೃತ್ತಾಕಾರದೂ, ಒಳಗೆ ಖಾಲಿಯೂ ಆಗಿದ್ದು, ಶಬ್ದವೇ ಅದರ ಲಕ್ಷಣ.

ಶಬ್ದಮಾತ್ರಂ ತದಾಕಾಶಂ ಸರ್ವಮಾವೃತ್ಯ ತಿಷ್ಠತಿ। ತನ್ತು ಶಬ್ದಗುಣನ್ತಸ್ಯ ಭೂತಾದಿಂ ಗ್ರಸತೇ ಪುನಃ ।। ೪೦.

ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಶಬ್ದ ಮಾತ್ರ ಇರುವ ಆಕಾಶ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಆವರಿಸಿಕೊಂಡು ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ; ನಂತರ ಅದರ ಶಬ್ದ ಗುಣವೂ ಕರಗುತ್ತದೆ, ಭೂತಾದಿ ಮತ್ತೆ ತನ್ನೊಳಗೆ ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ.

ಭೂತೇನ್ದ್ರಿಯೇಷು ಯುಘಪದ್ಭೂತಾದೌ ಸಂಸ್ಥಿತೇಷು ವೈ। ಅಭಿಮಾನಾತ್ಮಕೋ ಹ್ಯೇಷ ಭೂತಾದಿಸ್ತಾಮಸಃ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೪೦.

ಭೂತಾದಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿರುವಾಗ, ಈ ಭೂತಾದಿ ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ತಾಮಸಿಕ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಭೂತಾದಿಂ ಗ್ರಸತೇ ಚಾಪಿ ಮಹಾನ್ವೈ ಬುದ್ಧಿಲಕ್ಷಣಃ। ಮಹಾನಾತ್ಮಾ ತು ವಿಜ್ಞೇಯಃ ಸಂಕಲ್ಪೋ ವ್ಯವಸಾಯಕಃ ।। ೪೦.

ಭೂತಾದಿಯನ್ನು ಬುದ್ಧಿಯ ಲಕ್ಷಣವಿರುವ ಮಹತ್ ತನ್ನೊಳಗೆ ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ; ಮಹತ್ ಎಂಬ ಮಹಾತ್ಮನನ್ನು ನಿರ್ಧಾರ ಮತ್ತು ದೃಢಸಂಕಲ್ಪ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಬುದ್ಧಿರ್ಮನಶ್ಚ ಲಿಙ್ಗಶ್ಚ ಮಹಾನಕ್ಷರ ಏವ ಚ। ಪರ್ಯಾಯವಾಚಕೈಃ ಶಬ್ದೈಸ್ತಮಾಹುಸ್ತತ್ತ್ವಚಿನ್ತಕಾಃ ।। ೪೦.

ಬುದ್ಧಿ, ಮನಸ್ಸು, ಲಿಂಗಶರೀರ, ಮಹತ್ ಮತ್ತು ಅವಿನಾಶಿ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಪರ್ಯಾಯ ಪದಗಳು ಎಂದು ತತ್ವವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುವವರು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.

ಸಮ್ಪ್ರಲೀನೇಷು ಭೂತೇಷು ಗುಣಸಾಮ್ಯೇ ತಮೋಮಯೇ। ಸ್ವಾತ್ಮನ್ಯೇವ ಸ್ಥಿತೇ ಚೈವ ಕಾರಣೇ ಲೋಕಕಾರಣೇ ।। ೪೦.

ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳು ಲೀನವಾದಾಗ, ಗುಣಗಳು ಸಮವಾಗಿದ್ದು, ಅಂಧಕಾರದಿಂದ ತುಂಬಿರುವಾಗ, ಲೋಕಗಳ ಮೂಲವಾದ ಕಾರಣ ಮಾತ್ರ ತನ್ನಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿರುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ—

ವಿನಿವೃತ್ತೇ ತದಾ ಸರ್ಗೇ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾವಸ್ಥಿತೇನ ವೈ । ತದಾದ್ಯನ್ತಪರೋಕ್ಷತ್ವಾ ದದೃಷ್ಟತ್ವಾಚ್ಚ ಕಸ್ಯಚಿತ್ ।। ೪೦.

ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ, ಪ್ರಕೃತಿ ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದರ ಆರಂಭವೂ ಅಂತ್ಯವೂ ಗೋಚರವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಯಾರಿಗೂ ಅದು ಕಾಣಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ.

ಅನಾಖ್ಯಾನಾದಬೋಧತ್ವಾದಜ್ಞಾನಾಜ್ಜ್ಞಾನಿನಾಮಪಿ। ಆಗತಾಗತಿಕತ್ವಾಚ್ಚ ಗ್ರಹಣಂ ತನ್ನ ವಿದ್ಯತೇ ।। ೪೦.

ಅದು ವಿವರಿಸಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ, ತಿಳಿಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೂ ಅದು ಅಜ್ಞಾತವೇ; ಅದು ಬರುವುದೂ ಹೋಗುವುದೂ ಇಲ್ಲದ ಕಾರಣ, ಅದನ್ನು ಹಿಡಿಯಲಾಗದು.

ಭಾವಗ್ರಾಹ್ಯಾನುಮಾನಾಚ್ಚ ಚಿನ್ತಯಿತ್ವೇದಮುಚ್ಯತೇ। ಸ್ಥಿತೇ ತು ಕಾರಣೇ ತಸ್ಮಿನ್ನಿತ್ಯೇ ಸದಸದಾತ್ಮಿಕೇ ।। ೪೦.

ಆದರೆ ಇರುವುದನ್ನು ಊಹೆಯಿಂದ ಗ್ರಹಿಸಿ, ಹೀಗೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ: ಸದಾಸತ್ತಾದ ಸ್ವರೂಪವಿರುವ ಆ ಶಾಶ್ವತ ಕಾರಣ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿರುವಾಗ—

ಅನಿರ್ದ್ದೇಶ್ಯಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ವೈ ಸ್ವಾತ್ಮಿಕಾ ಕಾರಣೇ ನ ತು। ಏವಂ ಸಪ್ತಾದಯೋಽಭ್ಯಸ್ತಾತ್ಕ್ರಮಾತ್ಪ್ರಕೃತಯಸ್ತು ವೈ ।। ೪೦.

ಆ ಶಾಶ್ವತ ಕಾರಣದಲ್ಲಿ, ಇರುವುದೂ ಇಲ್ಲದಿರುವುದೂ ಒಂದೇ ಆಗಿರುವಾಗ, ಅದರೊಳಗಿನ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಹೀಗಾಗಿ ಏಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಎಲ್ಲವೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ.

ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರೇ ತದಾ ಸರ್ಗೇ ಪ್ರವಿಶ್ಯನ್ತಿ ಪರಸ್ಪರಮ್। ಯೇನೇದಮಾವೃತಂ ಸರ್ವಂ ಮಣ್ಡಲನ್ತು ಪ್ರಲೀಯತೇ ।। ೪೦.

ಪ್ರಲಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಆ ತತ್ತ್ವಗಳು ಒಂದೊಂದರೊಳಗೆ ಹಿಂತಿರುಗಿ ಸೇರುತ್ತವೆ; ಇದರಿಂದ ಈ ಎಲ್ಲಾ ಜಗತ್ತು, ಸಂಪೂರ್ಣ ವಲಯ, ಆ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ.