ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ಋಷಯ ಊಚುಃ।। ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ಭೂತಾನಾಂ ಲೋಕಾಲೋಕನಿವಾಸಿನಾಮ್। ಸಂಸಾರೇ ಸಂಸರನ್ತೀಹ ಯಾವನ್ತಃ ಪ್ರಾಣಿನಶ್ಚ ತಾನ್ ।। ೩೯.

ಋಷಿಗಳು ಹೇಳಿದರು: ಲೋಕ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ, ಇಲ್ಲಿ ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಎಷ್ಟು ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಇದ್ದರೂ—

ಸಹ್ಖ್ಯಯಾ ಪರಿಸಙ್ಖ್ಯಾಯ ತತಃ ಪ್ರಬ್ರೂಹಿ ಕೃತ್ಸ್ನಶಃ। ಋಷೀಣಾಂ ತದ್ವಚಃ ಶ್ರುತ್ವಾ ಮಾರುತೋ ವಾಕ್ಯಮಬ್ರವೀತ್ ।। ೩೯.

ಅವುಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಂಖ್ಯೆ ಹೇಳಿ, ವಿವರವಾಗಿ ವಿವರಿಸು ಎಂದು ಕೇಳಿದರು. ಋಷಿಗಳ ಮಾತು ಕೇಳಿ ಮಾರುತನು ಉತ್ತರ ನೀಡಿದನು.

ವಾಯುರುವಾಚ।। ನ ಶಕ್ಯಾ ಜನ್ತವಃ ಕೃತ್ಸ್ನಾಃ ಪ್ರಸಂಖ್ಯಾತುಂ ಕಥಞ್ಚನ। ಅನಾದ್ಯನ್ತಾಶ್ಚ ಸಂಕೀರ್ಣಾ ಹ್ಯಪ್ಯೂಹೇನ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಾಃ। ಗಣನಾ ವಿನಿವೃತ್ತೈಷಾಮಾನನ್ತ್ಯೇನ ಪ್ರಕೀರ್ತ್ತಿತಾಃ ।। ೩೯.

ವಾಯುನು ಹೇಳಿದನು: ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಎಣಿಸುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅವುಗಳು ಆದಿ ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲದೆ, ಮಿಶ್ರವಾಗಿ, ಊಹೆಯಿಂದಲೂ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳ ಗಣನೆ ಅನಂತವಾದ್ದರಿಂದ ಕೈಬಿಡಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ನ ದಿವ್ಯಚಕ್ಷುಷಾ ಜ್ಞಾತುಂ ಶಕ್ಯಾ ಜ್ಞಾನೇನ ವಾ ಪುನಃ। ಚಕ್ಷುಷಾ ವೈ ಪ್ರಸಂಖ್ಯಾತುಮತೋ ಹ್ಯನ್ತೇ ನರಾಧಿಪಃ ।। ೩೯.

ರಾಜನೇ, ದಿವ್ಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಅಥವಾ ಜ್ಞಾನದಿಂದಲೂ ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಎಣಿಕೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಾತ್ರ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಬಹುದು.

ಅನಾಧ್ಯಾನಾದವೇದ್ಯತ್ವಾನ್ನೈವ ಪ್ರಶ್ನೋ ವಿಧೀಯತೇ। ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ಸಂಜ್ಞಿತಂ ಯತ್ತು ಸಂಖ್ಯಯಾ ತನ್ನಿಬೋಧತ ।। ೩೯.

ಧ್ಯಾನದಿಂದಲೂ ತಿಳಿಯಲು ಆಗದ ಕಾರಣ, ಇದರ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಆದರೆ ಬ್ರಹ್ಮನು ಎಣಿಕೆಯ ಮೂಲಕ ಹೇಳಿರುವುದನ್ನು ನೀನು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಯಃ ಸಹಸ್ರತಮೋ ಭಾಗಃ ಸ್ಥಾವರಾಣಾಂ ಭವೇದಿಹ। ಪಾರ್ಥಿವಾಃ ಕೃಮಯಸ್ತಾವತ್ಸಂಸೇಕಾದ್ಯೇಷು ಸಮ್ಭವಾಃ ।। ೩೯.

ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾವರ ಜೀವಿಗಳ ಸಾವಿರನೇ ಭಾಗವನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಆ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಕೀಟಗಳು ತೇವದಿಂದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತವೆ.

ಸಂಸೇಕಜಾನಾಮ್ಭಾಗೇನ ಸಹಸ್ರೇಣೈವ ಸಮ್ಮಿತಾಃ। ಔದಕಾ ಜನ್ತವಃ ಸರ್ವೇ ನಿಶ್ಚಯಾತ್ತದ್ವಿಚಾರಿತಮ್ ।। ೩೯.

ತೇವದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಜೀವಿಗಳ ಸಾವಿರನೇ ಭಾಗವೇ ಎಲ್ಲಾ ಜಲಚರ ಜೀವಿಗಳು ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದು ಖಚಿತವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಸಹಸ್ರೇಣೈವ ಭಾಗೇನ ಸತ್ವಾನಾಂ ಸಲಿಲೌಕಸಾಮ್ । ವಿಹಙ್ಗಮಾಸ್ತು ವಿಜ್ಞೇಯಾ ಲೌಕಿಕಾಸ್ತೇ ಚ ಸರ್ವಶಃ ।। ೩೯.

ಜಲಚರ ಜೀವಿಗಳ ಸಾವಿರನೇ ಭಾಗವೇ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಲೋಕದ ಪಕ್ಷಿಗಳೇ ಆಗಿವೆ.

ಯಃ ಸಹಸ್ರತಮೋ ಭಾಗಸ್ತೇಷಾಂ ವೈ ಪಕ್ಷಿಣಾಂ ಭವೇತ್। ಪಶವಸ್ತತ್ಸಮಾ ಜ್ಞೇಯಾ ಲೌಕಿಕಾಸ್ತು ಚತುಷ್ಪದಾಃ ।। ೩೯.

ಆ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಸಾವಿರನೇ ಭಾಗವನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿದರೆ, ಅದೇ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ನಾಲ್ಕು ಕಾಲುಗಳಿರುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಇದ್ದಾರೆ.

ಚತುಷ್ಪದಾನಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಸಹಸ್ರೇಣೈವ ಸಂಮತಾಃ । ಭಾಗೇನ ದ್ವಿಪದಾ ಜ್ಞೇಯಾ ಲೌಕಿಕೇಽಸ್ಮಿಂಸ್ತು ಸರ್ವ್ವಶಃ ।। ೩೯.

ಎಲ್ಲಾ ನಾಲ್ಕು ಕಾಲುಗಳಿರುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸಾವಿರನೇ ಭಾಗವೇ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಎರಡು ಕಾಲುಗಳ ಜೀವಿಗಳು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಯಃ ಸಹಸ್ರತಮೋ ಭಾಗೋ ಭಾಗೇ ತು ದ್ವಿಪದಾಂ ಪುನಃ। ಧಾರ್ಮ್ಮಿಕಾಸ್ತೇನ ಭಾಗೇನ ವಿಜ್ಞೇಯಾಃ ಸಮ್ಮಿತಾಃ ಪುನಃ ।। ೩೯.

ಮತ್ತೆ, ಎರಡು ಕಾಲುಗಳ ಜೀವಿಗಳ ಸಾವಿರನೇ ಭಾಗವೇ ಧರ್ಮಪರರು ಎಂದು ಈ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಸಹಸ್ರೇಣೈವ ಭಾಗೇನ ಧಾರ್ಮ್ಮಿಕೇಭ್ಯೋ ದಿವಙ್ಗತಾಃ। ಯಃ ಸಹಸ್ರತಮೋ ಭಾಗೋ ಧಾರ್ಮ್ಮಿಕಾಣಾಂ ಭವೇದ್ದಿವಿ। ಸಂಮಿತಾಸ್ತೇನ ಭಾಗೇನ ಮೋಕ್ಷಿಣಸ್ತಾವದೇವ ಹಿ ।। ೩೯.

ಧರ್ಮಪರರಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುವವರು ಸಾವಿರನೇ ಭಾಗ; ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿರುವ ಧರ್ಮಪರರಲ್ಲಿ ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಪಡೆಯುವವರೂ ಸಾವಿರನೇ ಭಾಗವೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ.

ಸ್ವರ್ಗೋಪಪಾದಕೈಸ್ತುಲ್ಯಾ ಯಾತನಾ ಸ್ಥಾನವಾಸಿನಃ। ಪತಿತಾ ಶ್ಚೂರ್ಣಮುದ್ದೇಶಾದ್ದುರಾತ್ಮಾನೋ ಮ್ರಿಯನ್ತಿ ಯೇ। ರೌರವೇ ತಾಮಸೇ ಹ್ಯೇತೇ ಶೀತೋಷ್ಣಂ ಪ್ರಾಪ್ನುವನ್ತಿ ತೇ ।। ೩೯.

ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆಯುವವರಷ್ಟು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನರಕದಲ್ಲಿ ಯಾತನೆ ಅನುಭವಿಸುವವರೂ ಇದ್ದಾರೆ; ಪತನಗೊಂಡ ದುಷ್ಟರು, ಅಪಮಾನದಲ್ಲಿ ಸತ್ತವರು, ರೌರವ ಎಂಬ ಕತ್ತಲೆಯ ನರಕದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರವಾದ ಚಳಿಯೂ ಬಿಸಿಯೂ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ.

ವೇದನಾಕಟುಕಾಸ್ತಬ್ಧಾ ಯಾತನಾ ಸ್ಥಾನಮಾಗತಾಃ। ಉಷ್ಣಸ್ತು ರೌರವೋ ಜ್ಞೇಯಸ್ತೇಜೋ ಘೋರರಸಾತ್ಮಕಃ ।। ೩೯.

ಯಾತನೆ ಅನುಭವಿಸುವವರು ತೀವ್ರವಾದ ನೋವಿನಿಂದ ಕಂಗಾಲಾಗಿರುತ್ತಾರೆ; ರೌರವ ನರಕವನ್ನು ತುಂಬಾ ಬಿಸಿ, ಭಯಾನಕವಾದ ಅಗ್ನಿಯ ಸ್ವಭಾವದದು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ತತೋ ಘನಾತ್ಮಿಕಶ್ಚಾಪಿ ಶೀತಾತ್ಮಾ ಸತತಂ ತಪಃ। ಏವಂ ಸುದುರ್ಲಭಾಃ ಸನ್ತಃ ಸ್ವರ್ಗೇ ಚ ಧಾರ್ಮ್ಮಿಕಾ ನರಾಃ ।। ೩೯.

ಅದರ ನಂತರ, ತುಂಬಾ ದಟ್ಟವಾದ ಮತ್ತು ಸದಾ ಚಳಿಯಿರುವ ನರಕವೂ ಇದೆ, ಅದು ನಿರಂತರ ದುಃಖದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ; ಹೀಗಾಗಿ, ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ಧರ್ಮಪರುಷರು ತುಂಬಾ ಅಪರೂಪ.

ಏಷಾ ಸಂಖ್ಯಾ ಕೃತಾ ಸಂಖ್ಯಾ ಈಶ್ವರೇಣ ಸ್ವಯಮ್ಭುವಾ। ಗಣನಾ ವಿನಿವೃತ್ತೈಷಾ ಸಙ್ಖ್ಯಾ ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಚ ಮಾನುಷೀ ।। ೩೯.

ಈ ಎಣಿಕೆಯನ್ನು ಸ್ವಯಂಭುವಾದ ದೇವರು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ; ಈ ಗಣನೆ ದೈವೀ ಮತ್ತು ಮಾನವೀಯ ಎರಡೂ ರೀತಿಯದು ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ.

ಋಷಯ ಊಚುಃ। ಮಹೋ ಜನಸ್ತಪಃ ಸತ್ಯಂ ಭೂತೋ ಭಾವ್ಯೋ ಭವಸ್ತಥಾ। ಉಕ್ತಾ ಹ್ಯೇತೇ ತ್ವಯಾ ಲೋಕಾ ಲೋಕಾನಾಮನ್ತರೇಣ ಚ। ಲೋಕಾನ್ತರಞ್ಚ ಯಾದೃಗ್ವೈ ತನ್ನೋ ಬ್ರೂಹಿ ಯಥಾತಥಮ್ ।। ೩೯.

ಋಷಿಗಳು ಹೇಳಿದರು: ಮಹ, ಜನ, ತಪ, ಸತ್ಯ, ಭೂತ, ಭವಿಷ್ಯ, ವರ್ತಮಾನ ಲೋಕಗಳನ್ನೂ, ಅವುಗಳ ಮಧ್ಯದ ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ನೀನು ವಿವರಿಸಿದ್ದೀಯೆ; ಇನ್ನು ಅವುಗಳ ಹೊರಗಿನ ಲೋಕಗಳು ಹೇಗಿವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳು.

ತೇಷಾಂ ತದ್ವಚನಂ ಶ್ರುತ್ವಾ ಋಷೀಣಾಮೂರ್ದ್ಧ್ವರೇತಸಾಮ್। ಸ ವಾಯುರ್ದೃಷ್ಟತತ್ತ್ವಾರ್ಥ ಇದನ್ತತ್ತ್ವಮುವಾಚ ಹ ।। ೩೯.೨೧೦ ವಾಯುರುವಾಚ।। ವ್ಯಕ್ತಂ ತರ್ಕೇಣ ಪಶ್ಯನ್ತಿ ಯೋಗಾತ್ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದರ್ಶಿನಃ। ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರೇಣ ಧ್ಯಾನೇನ ತಪಸಾ ಚ ಕ್ರಿಯಾತ್ಮನಃ ।। ೩೯.

ಆ ಶುದ್ಧ ವ್ರತದ ಋಷಿಗಳ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಸತ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದ ವಾಯು ದೇವರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು: ಯಾರು ಯೋಗದಿಂದ, ತರ್ಕದಿಂದ, ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರದಿಂದ, ಧ್ಯಾನದಿಂದ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ಸತ್ಯವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾರೆ.

ಋಭುಃ ಸನತ್ಕುಮಾರಾದ್ಯಾಃ ಸಮ್ಬುದ್ಧಾಃ ಶುದ್ಧಬುದ್ಧಯಃ। ವ್ಯಪೇತಶೋಕಾ ವಿರಜಾಃ ಸನ್ತೋ ಬ್ರಹ್ಮೇವಸತ್ತಮಾಃ ।। ೩೯.

ಋಭು, ಸನತ್ಕುಮಾರ ಮತ್ತು ಇತರ ಜ್ಞಾನಿಗಳು, ಶುದ್ಧಬುದ್ಧಿಯವರು, ದುಃಖವಿಲ್ಲದೆ, ಪಾಪವಿಲ್ಲದೆ, ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಅಕ್ಷಯಾಃ ಪ್ರೀತಿಸಂಯುಕ್ತಾ ಬ್ರಹ್ಮೇ ತಿಷ್ಟನ್ತಿ ಯೋಗಿನಃ। ಋಷೀಣಾಂ ವಾಲಖಿಲ್ಯಾನಾಂ ತೈರ್ಯಥಾದ್ದೃತಮೀಶ್ವರೈಃ ।। ೩೯.

ಅಕ್ಷಯವಾದ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಕೂಡಿರುವ ಯೋಗಿಗಳು ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾರೆ; ಅದೇ ರೀತಿ ವಾಲಖಿಲ್ಯ ಋಷಿಗಳೂ ದೇವತೆಗಳು ನೋಡಿದಂತೆ ಅಲ್ಲೇ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಯಥಾ ಚೈವ ಮಯಾ ದೃಷ್ಟಂ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯನ್ತತ್ರ ಕುರ್ವತಾ। ಅನಹ್ಯಸತ್ಕೃತಾರ್ಥಾನಾಮಾಲಯಂ ಚೇಶ್ವರಸ್ಯ ಯತ್ ।। ೩೯.

ನಾನು ಅಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ನೋಡಿ ಅನುಭವಿಸಿದಂತೆ, ಸದಾ ಗೌರವಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ತೃಪ್ತರಾದವರಿಗೆ ದೇವರ ನಿವಾಸವು ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.

ಈಶ್ವರಃ ಪರಮಾಣುತ್ವಾದ್ಭಾವಗ್ರಾಹ್ಯೋ ಮನೀಷಿಣಾಮ್ । ಜ್ಞಾನಂ ವೈರಾಗ್ಯಮೈಶ್ವರ್ಯನ್ತಪಃ ಸತ್ಯಂ ಕ್ಷಮಾ ಧೃತಿಃ ।। ೩೯.

ಭಗವಂತನು ಅಣುವಿಗಿಂತಲೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮನಾಗಿ, ಜ್ಞಾನಿಗಳಿಂದ ಮಾತ್ರ ಗ್ರಹಿಸಲಾಗುವವನು. ಜ್ಞಾನ, ವೈರಾಗ್ಯ, ಐಶ್ವರ್ಯ, ತಪಸ್ಸು, ಸತ್ಯ, ಕ್ಷಮೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥೈರ್ಯ—

ದ್ರಷ್ಟೃತ್ವಮಾತ್ಮಸಮ್ಬನ್ಧಮಧಿಷ್ಠಾನತ್ವಮೇವ ಚ। ಅವ್ಯಯಾನಿ ದಶೈತಾನಿ ತಸ್ಮಿಂಸ್ತಿಷ್ಠತಿ ಶಙ್ಕರೇ ।। ೩೯.

ದೃಷ್ಟಿ, ಆತ್ಮಸಂಬಂಧ, ಅಧಿಪತ್ಯ—ಈ ಹತ್ತು ಅಮರ ಗುಣಗಳು ಶಂಕರನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿವೆ.

ವಿಬುತ್ವಾತ್ಖಲು ಯೋಗಾಗ್ನಿರ್ಬ್ರಹ್ಮಣೋಽನುಗ್ರಹೇರತಃ। ಸ ಲೋಕವಿಗ್ರಹೋ ಭೂತ್ವಾ ಸಾಹಾಯ್ಯಮುಪತಿಷ್ಠತೇ ।। ೩೯.

ಅವನ ವ್ಯಾಪಕತೆಯಿಂದ ಯೋಗದ ಅಗ್ನಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಅನುಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಅವನು ಲೋಕಗಳ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ಅಕ್ಷರಂ ಧ್ರುವಮವ್ಯಗ್ರಮಷ್ಟಮನ್ತ್ವೌಪಸರ್ಗಿಕಮ್। ತಸ್ಯೇಶ್ವರಸ್ಯ ಯನ್ಮಾತ್ರಸ್ಥಾನಂ ಮಾಯಾಮಯಂ ಪರಮ್ ।। ೩೯.

ಅಕ್ಷಯ, ಶಾಶ್ವತ, ಅಚಲವಾದ ಎಂಟನೆಯ ತತ್ತ್ವವು ಆ ಭಗವಂತನ ಮಾಯಾಮಯವಾದ ಪರಮ ಸ್ಥಾನವೂ, ಅವನ ಪ್ರಮಾಣವೂ ಆಗಿದೆ.

ಮಾಯಯಾ ಕೃತಮಾಚಷ್ಟೇ ಮಾಯೀ ದೇವೋ ಮಹೇಶ್ವರಃ। ದೇವಾನಾಮುಪಸಂಹಾರಸ್ತತ್ಪ್ರಮಾಣಂ ಹಿ ಕೀರ್ತ್ತ್ಯತೇ ।। ೩೯.

ಮಾಯೆಯುಂಟಾದುದನ್ನು ಮಾಯಾಧಿಪತಿ ಮಹೇಶ್ವರನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ; ದೇವತೆಗಳ ಲಯವೇ ಅದರ ಪ್ರಮಾಣವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ವಿಸ್ತರೇಣಾನುಪೂರ್ವ್ಯಾ ಚ ಬ್ರುವತೋ ಮೇ ನಿಬೋಧತ। ತ್ರಯೋದಶೈವ ಕೋಟ್ಯಸ್ತು ನಿಯುತಾ ದಶ ಪಞ್ಚ ಚ। ಭೂರ್ಲೋಕಾದ್ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೋ ವೈಯೋಜನೈಃ ಸಮ್ಪ್ರಕೀರ್ತ್ತ್ಯತೇ ।। ೩೯.

ಈಗ ನಾನು ವಿವರವಾಗಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳುವುದನ್ನು ಕೇಳಿರಿ: ಭೂಲೋಕದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದವರೆಗೆ ಹದಿಮೂರು ಕೋಟಿ, ಹತ್ತು ನಿಯುತ, ಐದು ಯೋಜನಗಳಷ್ಟು ದೂರವಿದೆ.

ಏಕಯೋಜನಕೋಟೀ ತು ಪಞ್ಚಾಶನ್ನಿಯುತಾನಿ ಚ। ಊರ್ದ್ಧ್ವಂ ಭಾಗವತಾಣ್ಡನ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಾತ್ಪರಂ ಸ್ಮೃತಮ್ ।। ೩೯.

ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ, ದೈವಿಕ ಅಂಡವು ಒಂದು ಕೋಟಿ ಐವತ್ತು ನಿಯುತ ಯೋಜನಗಳಷ್ಟು ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಏಷೋರ್ದ್ಧ್ವಗಪ್ರಚಾರಸ್ತು ಗತ್ಯನ್ತಞ್ಚ ತತಃ ಸ್ಮೃತಮ್ । ನಿತ್ಯಾ ಹ್ಯಪರಿಸಂಖ್ಯೇಯಾಃ ಪರಸ್ಪರಗುಣಾಶ್ರಯಾಃ ।। ೩೯.

ಈ ಮೇಲ್ಭಾಗದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯೇ ಚಲನೆಯ ಅಂತ್ಯವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅವು ಶಾಶ್ವತ, ಎಣಿಸಲಾಗದಷ್ಟು, ಪರಸ್ಪರ ಗುಣಾಧಾರವಾಗಿವೆ.