ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ಪುತ್ರೈರಧ್ಯಾಪಿತಾ ಯೇ ಚ ಪುತ್ರೈರಾಜ್ಞಾಪಿತಾಶ್ಚ ಯೇ। ತೇಸರ್ವೇ ನರಕಂ ಯಾನ್ತಿ ನಿಯತನ್ತು ಶ್ವಭೋಜನೇ ।। ೩೯.

ಯಾರನ್ನು ತಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳಿಂದ ಪಾಠ ಕಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆಯೋ, ಅಥವಾ ಮಕ್ಕಳಿಂದ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆಯೋ, ಅವರು ಎಲ್ಲರೂ ಶ್ವಾನಗಳು ತಿನ್ನುವ ನರಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ.

ವರ್ಣಾಶ್ರಮವಿರೂದ್ಧಾನಿ ಕ್ರೋಧಹರ್ಷಸಮನ್ವಿತಾಃ। ಕರ್ಮಾಣಿ ಯೇ ತು ಕುರ್ವನ್ತಿ ಸರ್ವೇ ನಿರಯಗಾಮಿನಃ ।। ೩೯.

ಯಾರು ತಮ್ಮ ವರ್ಣ ಮತ್ತು ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಕೋಪ ಅಥವಾ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಅವರು ಎಲ್ಲರೂ ನರಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ.

ಉಪರಿಷ್ಟಾತ್ಸಿತೋ ಘೋರ ಉಷ್ಣಾತ್ಮಾ ರೌರವೋ ಮಹಾನ್। ಸುದಾರುಣಸ್ತು ಶೀತಾತ್ಮಾ ತಸ್ಯಾಧಸ್ತಾತ್ತಪಃ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೩೯.

ಮೇಲೆ ಭಯಾನಕವಾದ, ಚಳಿಯುಳ್ಳ, ರೌರವ ಎಂಬ ಮಹಾ ನರಕ ಇದೆ; ಅದರ ಕೆಳಗೆ ತುಂಬಾ ಭಯಾನಕವಾದ, ಚಳಿಯುಳ್ಳ ತಪಃ ಎಂಬ ನರಕ ಇದೆ.

ಏವಮಾದಿ ಕ್ರಮೇಣೈವ ವರ್ಣ್ಯಮಾನಾನ್ನಿಬೋಧತ। ಭೂಮೇರಧಸ್ತಾತ್ಸಪ್ತೈವ ನರಕಾಃ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಾಃ ।। ೩೯.

ಈ ರೀತಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿವರಣೆ ಕೇಳಿ: ಭೂಮಿಯ ಕೆಳಗೆ ಏಳು ನರಕಗಳು ಇದ್ದವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಅಧರ್ಮಸೂನವಸ್ತೇ ಸ್ಯುರನ್ಧತಾಮಿಸ್ರಕಾದಯಃ। ರೌರವಃ ಪ್ರಥಮಸ್ತೇಷಾಂ ಮಹಾ ರೌರವ ಏವ ಚ ।। ೩೯.

ಅಧರ್ಮನ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಅಂಧತಾಮಿಸ್ರ ಮುಂತಾದ ಹೆಸರುಗಳಿವೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯದು ರೌರವ, ನಂತರ ಮಹಾರೌರವ.

ಅಸ್ಯಾಧಃ ಪುನರಪ್ಯನ್ಯಃ ಶೀತಸ್ತಪ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಃ। ತೃತೀಯಃ ಕಾಲಸೂತ್ರಃ ಸ್ಯಾನ್ಮಹಾಹವಿವಿಧಿಃ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೩೯.

ಇದರ ಕೆಳಗೆ ಮತ್ತೊಂದು ಇದೆ, ಅದನ್ನು 'ತಂಪು-ಬಿಸಿ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಮೂರನೆಯದು ಕಾಲಸೂತ್ರ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆದಿದೆ, ಅದನ್ನು ಮಹಾಸಂಗ್ರಾಮವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಅಪ್ರತಿಷ್ಠ ಶ್ಚತುರ್ಥಃ ಸ್ಯಾದವೀಚೀ ಪಞ್ಚಮಃ ಸ್ಮೃತಃ। ಲೋಹಪೃಷ್ಠಸ್ತಮಸ್ತೇಷಾಮವಿಧೇಯಸ್ತು ಸಪ್ತಮಃ ।। ೩೯.

ನಾಲ್ಕನೆಯದು ಅಪ್ರತಿಷ್ಠ ಎಂದು, ಐದನೆಯದು ಅವೀಚಿ ಎಂದು ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಆರುನೆಯದು ಲೋಹಪೃಷ್ಠ, ಏಳನೆಯದು ಅವಿಧೇಯ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.

ಘೋರತ್ವಾದ್ರೌರವಃ ಪ್ರೋಕ್ತಃ ಸಾಮ್ಭಕೋ ದಹನಃ ಸ್ಮೃತಃ। ಸುದಾರುಣಸ್ತು ಶೀತಾತ್ಮಾ ತಸ್ಯಾಧಸ್ತಾತ್ತಪೋಽಧಮಃ ।। ೩೯.

ಭಯಾನಕವಾದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ರೌರವ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಸಾಮ್ಭಕವೆಂಬುದು ದಹನಸ್ಥಳ. ಸುದಾರುಣ ಎಂಬುದು ತುಂಬಾ ತಂಪಾಗಿದ್ದು, ಅದರ ಕೆಳಗೆ ತೀವ್ರವಾದ ಬಿಸಿ ಇದೆ.

ಸರ್ಪೋ ನಿಕೃನ್ತನಃ ಪ್ರೋಕ್ತಃ ಕಾಲಸೂತ್ರೇತಿ ದಾರುಣಃ। ಅಪ್ರತಿಷ್ಠೇ ಸ್ಥಿತಿರ್ನಾಸ್ತಿ ಭ್ರಮಸ್ತಸ್ಮಿನ್ಸುದಾರುಣಃ ।। ೩೯.

ನಿಕೃಂತನ ಎಂಬ ಹಾವು ಕಾಲಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಉಗ್ರ ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಇದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಪ್ರತಿಷ್ಠದಲ್ಲಿ ನೆಲೆ ಇಲ್ಲ; ಅಲ್ಲಿ ಅಲೆದಾಟ ತುಂಬಾ ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ.

ಅವೀಚಿರ್ದಾರುಣಃ ಪ್ರೋಕ್ತೋ ಯನ್ತ್ರಸಂಪೀಡನಾಚ್ಚ ಸಃ। ತಸ್ಮಾತ್ಸುದಾರುಣೋ ಲೋಹಃ ಕರ್ಮ್ಮಣಾಂ ಕ್ಷಯಣಾಚ್ಚ ಸಃ ।। ೩೯.

ಯಂತ್ರಗಳ ಪೀಡನೆಯಿಂದ ಅವೀಚಿ ಭಯಾನಕವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅದರಿಂದ ಲೋಹಪೃಷ್ಠವು ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಕರ್ಮಗಳ ನಾಶದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ತಥಾಭೂತೋ ಶರೀರತ್ವಾದವಿಧಿಭ್ಯಸ್ತು ಸ ಸ್ಮೃತಃ। ಪೀಡಬನ್ಧವಧಾಸಙ್ಗಾದಪ್ರತೀಕಾರಲಕ್ಷಣಃ ।। ೩೯.

ಹೀಗೆ ದೇಹದಿಂದ ಉಂಟಾದದು, ತಪ್ಪಾದ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬಂದಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಅದು ನೋವು, ಬಂಧನ, ಹತ್ಯೆ ಮತ್ತು ಸಂಗದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಯಾವುದೇ ಪರಿಹಾರವಿಲ್ಲದ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿದೆ.

ಊರ್ದ್ಧ್ವಂ ಸೈಲಮಿತಾಸ್ತೇ ತು ನಿರಾಲೋಕಾಶ್ಚ ತೇ ಸ್ಮೃತಾಃ। ದುಃಖೋತ್ಕರ್ಷಸ್ತು ಸರ್ವೇಷು ಹ್ಯಧರ್ಮಸ್ಯ ನಿಮಿತ್ತತಃ ।। ೩೯.

ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅವು ಪರ್ವತಗಳಷ್ಟು ಎತ್ತರವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಬೆಳಕು ಇಲ್ಲದವುಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಎಲ್ಲದಲ್ಲಿಯೂ ದುಃಖದ ತೀವ್ರತೆ ಅಧರ್ಮದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಊರ್ದ್ಧ್ವಂ ಲೋಕೈಃ ಸಮಾವೇತೌ ನಿರಾಲೋಕೌ ಚ ತಾವುಭೌ। ಕೂಟಾಙ್ಗಾರಪ್ರಮಾಣೈಶ್ಚ ಶರೀರೀ ಮೂತ್ರನಾಯಕಃ ।। ೩೯.

ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅವು ಲೋಕಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿವೆ ಮತ್ತು ಬೆಳಕು ಇಲ್ಲ. ದೇಹಧಾರಿ ಎಣ್ಣೆಗಡ್ಡೆಗಳಷ್ಟು ಅಳತೆ ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮೂತ್ರದಿಂದ ಮುನ್ನಡೆಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.

ಉಪಭೋಗಸಮರ್ಥೈಸ್ತು ಸದ್ಯೋ ಜಾಯನ್ತಿ ಕರ್ಮಭಿಃ। ದುಃಖ ಪ್ರಕರ್ಷಶ್ಚೋಗ್ರತ್ವಂ ತೇಷು ಸರ್ವೇಷು ವೈ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೩೯.

ಉಪಭೋಗಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಾದವರಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಗಳು ತಕ್ಷಣ ಫಲ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಈ ಎಲ್ಲದಲ್ಲಿಯೂ ದುಃಖದ ತೀವ್ರತೆ ಮತ್ತು ಭಯಾನಕತೆ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ.

ಯಾತನಾಶ್ಚಾಪ್ಯಸಂಖ್ಯೇಯಾ ನಾರಕಾಣಾಂ ತಥಾ ಸ್ಮೃತಾಃ। ದುಃಖೋತ್ಕರ್ಷಸ್ತು ಸರ್ವೇಷು ಹ್ಯಧರ್ಮಸ್ಯ ನಿಮಿತ್ತತಃ ।। ೩೯.

ನರಕದಲ್ಲಿರುವವರಿಗೆ ಅನೇಕ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಯಾತನೆಗಳು ಇವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಎಲ್ಲದಲ್ಲಿಯೂ ದುಃಖದ ತೀವ್ರತೆ ಅಧರ್ಮದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ತಿರ್ಯಗ್ಯೋನೌ ಪ್ರಸೂಯನ್ತೇ ಕರ್ಮಶೇಷೇ ಗತೇ ತತಃ। ದೇವಾಶ್ಚ ನಾರಕಾಶ್ಚೈವ ಹ್ಯೂರ್ದ್ಧ್ವಂ ಚಾಧಶ್ಚ ಸಂಸ್ಥಿತಾಃ ।। ೩೯.

ಕರ್ಮದ ಉಳಿದ ಫಲ ಮುಗಿದಾಗ, ಅವರು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ. ದೇವರುಗಳು ಮತ್ತು ನರಕಸ್ಥರು ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿಯೂ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿಯೂ ಇದ್ದಾರೆ.

ಧರ್ಮಾಧರ್ಮನಿಮಿತ್ತೇನ ಸದ್ಯೋ ಜಾಯನ್ತಿ ಮೂರ್ತ್ತಯಃ। ಉಪಭೋಗಾರ್ಥಮುತ್ಪತ್ತಿರೌಪಪತ್ತಿಕಕರ್ಮತಃ ।। ೩೯.

ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮದ ಕಾರಣದಿಂದ ರೂಪಗಳು ತಕ್ಷಣವೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ಉಪಭೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಹುಟ್ಟು ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ, ಹಳೆಯ ಕರ್ಮದ ಪ್ರಕಾರ.

ಪಶ್ಯನ್ತಿ ನಾರಕಾನ್ದೇವಾ ಹ್ಯಧೋವಕ್ರಾನ್ ಹ್ಯಧೋಗತಾನ್। ನಾರಕಾಶ್ಚ ತಥಾ ದೇವಾನ್ ಸರ್ವಾನ್ಪಶ್ಯನ್ತ್ಯಧೋ ಮುಖಾನ್ ।। ೩೯.

ದೇವರುಗಳು ಕೆಳಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ಮತ್ತು ಕೆಳಗೆ ಬಿದ್ದಿರುವ ನರಕಸ್ಥರನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ; ಹಾಗೆಯೇ ನರಕಸ್ಥರೂ ದೇವತೆಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ಕೆಳಮುಖವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾರೆ.

ಅನಗ್ರಮೂಲತಾ ಯಸ್ಮಾದ್ಧಾರಣಾಶ್ಚ ಸ್ವಭಾವತಃ। ತಸ್ಮಾದೂರ್ದ್ಧ್ವಮಧೋಭಾವೋ ಲೋಕಾಲೋಕೇ ನ ವಿದ್ಯತೇ ।। ೩೯.

ಮೂಲವಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಮತ್ತು ಸಹಜವಾಗಿ ಧಾರಣೆ ಇರುವುದರಿಂದ, ಮೇಲೂ ಕೆಳಗೂ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲೋಕ ಎಂಬ ಭೇದವಿಲ್ಲ.

ಏಷಾ ಸ್ವಾಭಾವಿಕೀ ಸಂಜ್ಞಾ ಲೋಕಾಲೋಕೇ ಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ। ಅಥಾಬ್ರುವನ್ಪುನರ್ವಾಯುಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಃ ಸತ್ರಿಣಸ್ತದಾ ।। ೩೯.

ಈ ಸಹಜ ಹೆಸರು ಲೋಕ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಆಗ ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಮತ್ತೆ ವಾಯುವಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು.

ಋಷಯ ಊಚುಃ।। ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ಭೂತಾನಾಂ ಲೋಕಾಲೋಕನಿವಾಸಿನಾಮ್। ಸಂಸಾರೇ ಸಂಸರನ್ತೀಹ ಯಾವನ್ತಃ ಪ್ರಾಣಿನಶ್ಚ ತಾನ್ ।। ೩೯.

ಋಷಿಗಳು ಹೇಳಿದರು: ಲೋಕ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ, ಇಲ್ಲಿ ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಎಷ್ಟು ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಇದ್ದರೂ—

ಸಹ್ಖ್ಯಯಾ ಪರಿಸಙ್ಖ್ಯಾಯ ತತಃ ಪ್ರಬ್ರೂಹಿ ಕೃತ್ಸ್ನಶಃ। ಋಷೀಣಾಂ ತದ್ವಚಃ ಶ್ರುತ್ವಾ ಮಾರುತೋ ವಾಕ್ಯಮಬ್ರವೀತ್ ।। ೩೯.

ಅವುಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಂಖ್ಯೆ ಹೇಳಿ, ವಿವರವಾಗಿ ವಿವರಿಸು ಎಂದು ಕೇಳಿದರು. ಋಷಿಗಳ ಮಾತು ಕೇಳಿ ಮಾರುತನು ಉತ್ತರ ನೀಡಿದನು.

ವಾಯುರುವಾಚ।। ನ ಶಕ್ಯಾ ಜನ್ತವಃ ಕೃತ್ಸ್ನಾಃ ಪ್ರಸಂಖ್ಯಾತುಂ ಕಥಞ್ಚನ। ಅನಾದ್ಯನ್ತಾಶ್ಚ ಸಂಕೀರ್ಣಾ ಹ್ಯಪ್ಯೂಹೇನ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಾಃ। ಗಣನಾ ವಿನಿವೃತ್ತೈಷಾಮಾನನ್ತ್ಯೇನ ಪ್ರಕೀರ್ತ್ತಿತಾಃ ।। ೩೯.

ವಾಯುನು ಹೇಳಿದನು: ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಎಣಿಸುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅವುಗಳು ಆದಿ ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲದೆ, ಮಿಶ್ರವಾಗಿ, ಊಹೆಯಿಂದಲೂ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳ ಗಣನೆ ಅನಂತವಾದ್ದರಿಂದ ಕೈಬಿಡಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ನ ದಿವ್ಯಚಕ್ಷುಷಾ ಜ್ಞಾತುಂ ಶಕ್ಯಾ ಜ್ಞಾನೇನ ವಾ ಪುನಃ। ಚಕ್ಷುಷಾ ವೈ ಪ್ರಸಂಖ್ಯಾತುಮತೋ ಹ್ಯನ್ತೇ ನರಾಧಿಪಃ ।। ೩೯.

ರಾಜನೇ, ದಿವ್ಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಅಥವಾ ಜ್ಞಾನದಿಂದಲೂ ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಎಣಿಕೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಾತ್ರ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಬಹುದು.

ಅನಾಧ್ಯಾನಾದವೇದ್ಯತ್ವಾನ್ನೈವ ಪ್ರಶ್ನೋ ವಿಧೀಯತೇ। ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ಸಂಜ್ಞಿತಂ ಯತ್ತು ಸಂಖ್ಯಯಾ ತನ್ನಿಬೋಧತ ।। ೩೯.

ಧ್ಯಾನದಿಂದಲೂ ತಿಳಿಯಲು ಆಗದ ಕಾರಣ, ಇದರ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಆದರೆ ಬ್ರಹ್ಮನು ಎಣಿಕೆಯ ಮೂಲಕ ಹೇಳಿರುವುದನ್ನು ನೀನು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಯಃ ಸಹಸ್ರತಮೋ ಭಾಗಃ ಸ್ಥಾವರಾಣಾಂ ಭವೇದಿಹ। ಪಾರ್ಥಿವಾಃ ಕೃಮಯಸ್ತಾವತ್ಸಂಸೇಕಾದ್ಯೇಷು ಸಮ್ಭವಾಃ ।। ೩೯.

ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾವರ ಜೀವಿಗಳ ಸಾವಿರನೇ ಭಾಗವನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಆ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಕೀಟಗಳು ತೇವದಿಂದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತವೆ.

ಸಂಸೇಕಜಾನಾಮ್ಭಾಗೇನ ಸಹಸ್ರೇಣೈವ ಸಮ್ಮಿತಾಃ। ಔದಕಾ ಜನ್ತವಃ ಸರ್ವೇ ನಿಶ್ಚಯಾತ್ತದ್ವಿಚಾರಿತಮ್ ।। ೩೯.

ತೇವದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಜೀವಿಗಳ ಸಾವಿರನೇ ಭಾಗವೇ ಎಲ್ಲಾ ಜಲಚರ ಜೀವಿಗಳು ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದು ಖಚಿತವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಸಹಸ್ರೇಣೈವ ಭಾಗೇನ ಸತ್ವಾನಾಂ ಸಲಿಲೌಕಸಾಮ್ । ವಿಹಙ್ಗಮಾಸ್ತು ವಿಜ್ಞೇಯಾ ಲೌಕಿಕಾಸ್ತೇ ಚ ಸರ್ವಶಃ ।। ೩೯.

ಜಲಚರ ಜೀವಿಗಳ ಸಾವಿರನೇ ಭಾಗವೇ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಲೋಕದ ಪಕ್ಷಿಗಳೇ ಆಗಿವೆ.

ಯಃ ಸಹಸ್ರತಮೋ ಭಾಗಸ್ತೇಷಾಂ ವೈ ಪಕ್ಷಿಣಾಂ ಭವೇತ್। ಪಶವಸ್ತತ್ಸಮಾ ಜ್ಞೇಯಾ ಲೌಕಿಕಾಸ್ತು ಚತುಷ್ಪದಾಃ ।। ೩೯.

ಆ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಸಾವಿರನೇ ಭಾಗವನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿದರೆ, ಅದೇ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ನಾಲ್ಕು ಕಾಲುಗಳಿರುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಇದ್ದಾರೆ.