ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ಋಷಯ ಊಚುಃ।। ಕಸ್ಮಾದೇಷ ಪರಾರ್ದ್ಧಶ್ಚ ಕಶ್ಚೈಷ ಪರ ಉಚ್ಯತೇ। ಏತದ್ವೇದಿತುಮಿಚ್ಛಾಮಸ್ತನ್ನೋ ನಿಗದ ಸತ್ತಮ ।। ೩೯.

ಋಷಿಗಳು ಹೇಳಿದರು: ಈ ಪರಾರ್ಧವೆಂದರೆ ಏನು? ಪರವೆಂದರೆ ಯಾವುದು? ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ನಾವು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೇವೆ; ದಯವಿಟ್ಟು ನಮಗೆ ವಿವರಿಸಿ, ಮಹಾನ್ ವ್ಯಕ್ತಿಯೇ.

ಸೂತ ಉವಾಚ।। ಶ್ರೃಣುಧ್ವಂ ಮೇ ಪರಾರ್ದ್ಧಞ್ಚ ಪರಿಸಂಖ್ಯಾಂ ಪರಸ್ಯ ಚ। ಏವಂ ದಶ ಶತಞ್ಚೈವ ಸಹಸ್ರಞ್ಚೈವ ಸಙ್ಖ್ಯಯಾ ।। ೩೯.

ಸೂತನು ಹೇಳಿದನು: ನನ್ನಿಂದ ಪರಾರ್ಧ ಮತ್ತು ಪರದ ಸಂಖ್ಯೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಿರಿ; ಹೀಗೆ, ಹತ್ತು, ನೂರು, ಸಾವಿರ ಎಂದು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ವಿಜ್ಞೇಯಮಾಸಹಸ್ರನ್ತು ಸಹಸ್ರಾಣಿ ದಶಾಯುತಮ್। ಏಕಂ ಶತಸಹಸ್ರನ್ತು ನಿಯುತಂ ಪ್ರೋಚ್ಯತೇ ಬುಧೈಃ ।। ೩೯.

ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ಸಾವಿರಗಳನ್ನು 'ಆಸಸಹಸ್ರ' ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ನೂರು ಸಾವಿರ ಸಾವಿರಗಳನ್ನು 'ನಿಯುತ' ಎಂದು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ತಥಾ ಶತಸಹಸ್ರಾಣಾಮರ್ಬುದಂ ಕೋಟಿರುಚ್ಯತೇ। ಅರ್ಬುದಂ ದಶಕೋಟ್ಯಸ್ತು ಹ್ಯಬ್ಜಂ ಕೋಟಿಶತಂ ವಿದುಃ ।। ೩೯.

ಹಾಗೆಯೇ, ನೂರು ಸಾವಿರ ಸಾವಿರಗಳು 'ಅರ್ಭುದ' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತವೆ; ಹತ್ತು ಕೋಟಿ 'ಕೋಟಿ' ಎಂದು, ಹತ್ತು ಅರ್ಭುದಗಳು 'ಅಬ್ಜ', ನೂರು ಕೋಟಿಗಳು ಕೂಡ ಹಾಗೆ ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.

ಸಹಸ್ರಮಪಿ ಕೋಟೀನಾಂ ಖರ್ವಮಾಹುರ್ಮನೀಷಿಣಃ। ದಶಕೋಟಿಸಹಸ್ರಾಣಿ ನಿಖರ್ವಮಿತಿ ತಂ ವಿದುಃ ।। ೩೯.

ಸಾವಿರ ಕೋಟಿ ಗಳನ್ನು 'ಖರ್ವ' ಎಂದು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ಕೋಟಿಗಳನ್ನು 'ನಿಖರ್ವ' ಎಂದು ಅವರು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಶತಂ ಕೋಟಿಸಹಸ್ರಾಣಾಂ ಸಙ್ಕುರಿತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ। ಕೋಟಿ ಸಹಸ್ರ ಸ್ರಾಣಾಂ ಕೋಟೀನಾಂ ದಶಧಾ ಪುನಃ। ಗುಣಿತಾನಿ ಸಮುದ್ರಂ ವೈ ಪ್ರಾಹುಃ ಸಂಖ್ಯಾವಿದೋ ಜನಾಃ ।। ೩೯.

ನೂರು ಸಾವಿರ ಕೋಟಿಗಳನ್ನು 'ಶಂಕು' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಸಾವಿರ ಕೋಟಿಗಳು ಮತ್ತು ಹತ್ತು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾದವುಗಳನ್ನು ಗುಣಿಸಿದರೆ, ಅದನ್ನು 'ಸಮುದ್ರ' ಎಂದು ಸಂಖ್ಯಾಜ್ಞರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಕೋಟೀನಾಂ ಸಹಸ್ರಮಯುತಮಿತ್ಯಯಂ ಮಧ್ಯ ಉಚ್ಯತೇ। ಕೋಟಿ ಸಹಸ್ರ ನಿಯುತಾ ಸ ಚಾನ್ತ ಇತಿ ಸಂಜ್ಞಿತಃ ।। ೩೯.

ಸಾವಿರ ಕೋಟಿಗಳು ಮತ್ತು ಆಯುತವನ್ನು 'ಮಧ್ಯ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ನೂರು ಸಾವಿರ ಕೋಟಿಗಳು ಮತ್ತು ನಿಯುತವನ್ನು 'ಅಂತ್ಯ' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಕೋಟಿಕೋಟಿಸಹಸ್ರಾಣಿಂ ಪರಾರ್ದ್ಧ ಇತಿ ಕೀರ್ತ್ಯತೇ । ಪರಾರ್ದ್ಧದ್ವಿಗುಣಞ್ಚಾಪಿ ಪರಮಾಹುರ್ಮನೀಷಿಣಃ ।। ೩೯.

ನೂರು ಸಾವಿರ ಕೋಟಿಗಳನ್ನು 'ಪರಾರ್ಧ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಪರಾರ್ಧದ ಎರಡು ಪಟ್ಟು ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು 'ಪರಮ' ಎಂದು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಶತಮಾಹುಃ ಪರಿದೃಢಂ ಸಹಸ್ರಂ ಪರಿಪದ್ಮಕಮ್। ವಿಜ್ಞೇಯಮಯುತಂ ತಸ್ಮಾನ್ನಿಯುತಂ ಪ್ರಯುತಂ ತತಃ ।। ೩೯.

ನೂರನ್ನು 'ಪರಿದೃಢ' ಎಂದು, ಸಾವಿರವನ್ನು 'ಪರಿಪದ್ಮ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಅದರಿಂದ ಆಯುತ, ನಂತರ ನಿಯುತ, ನಂತರ ಪ್ರಯುತ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಅರ್ಬುದಂ ನಿರ್ಬುದಞ್ಚೈವ ಖರ್ಬುದಞ್ಚ ತತಃ ಸ್ಮೃತಮ್। ಖರ್ವಞ್ಚೈವ ನಿಖರ್ವಞ್ಚ ಶಙ್ಕುಃ ಪದ್ಮಂ ತಥೈವ ಚ ।। ೩೯.

ಅರ್ಭುದ, ನಿರ್ಭುದ, ಖರ್ಭುದ, ನಂತರ ಖರ್ವ, ನಿಖರ್ವ, ಶಂಕು ಮತ್ತು ಪದ್ಮ ಕೂಡ ಹೀಗೆಯೇ ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಸಮುದ್ರಂ ಮಧ್ಯಮಞ್ಚೈವ ಪರಾರ್ದ್ಧಮಪರಂ ತತಃ। ಏವಮಷ್ಟಾದಶೈತಾನಿ ಸ್ಥಾನಾನಿ ಗಣನಾವಿಧೌ ।। ೩೯.

ಸಮುದ್ರ, ಮಧ್ಯಮ, ಪರಾರ್ಧ ಮತ್ತು ಇತರವು; ಹೀಗೆ, ಈ ಹದಿನೆಂಟು ಹೆಸರುಗಳು ಗಣನೆಗೆ ಬಳಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.

ಶತಾನೀತಿ ವಿಜಾನೀಯಾತ್ ಸಂಜ್ಞಿತಾನಿ ಮಹರ್ಷಿಭಿಃ। ಕಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾ ಪ್ರವೃತ್ತಸ್ಯ ಪರಾರ್ದ್ಧಂ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಸ್ಮೃತಮ್ ।। ೩೯.

ಈ ನೂರನ್ನು ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಇವುಗಳ ಹೆಸರಾಗಿ ನಿಗದಿಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಪರಾರ್ಧವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನ ಒಂದು ಕಲ್ಪದ ಸಂಖ್ಯೆಯಾಗಿ ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ.

ತಾವಚ್ಛೇಷೋಽಪಿ ಕಾಲೋಽಸ್ಯ ತಸ್ಯಾನ್ತೇ ಪ್ರತಿಸೃಜ್ಯತೇ। ಪರ ಏಷ ಪರಾರ್ದ್ಧಞ್ಚ ಸಂಖ್ಯಾತಃ ಸಂಖ್ಯಯಾ ಮಯಾ ।। ೩೯.

ಅಷ್ಟರಷ್ಟು ಅವನ ಕಾಲ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ; ಅದರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಲಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಪರ ಮತ್ತು ಪರಾರ್ಧ, ನಾನು ಸಂಖ್ಯೆಯ ಪ್ರಕಾರ ವಿವರಿಸಿದವು.

ಯಸ್ಮಾದಸ್ಯ ಪರಂ ವೀರ್ಯಂ ಪರಮಾಯುಃ ಪರನ್ತಪಃ। ಪರಾ ಶಕ್ತಿಃ ಪರೋ ಧರ್ಮ್ಮಃ ಪರಾ ವಿದ್ಯಾ ಪರಾ ಧೃತಿಃ ।। ೩೯.

ಅವನ ಶಕ್ತಿಯು ಅತ್ಯುತ್ತಮದು, ಅವನ ಆಯುಷ್ಯವೂ ಅತ್ಯುತ್ತಮದು, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸುಡುವವನೇ, ಅವನ ಶಕ್ತಿಯು, ಧರ್ಮವು, ಜ್ಞಾನವೂ, ಸ್ಥೈರ್ಯವೂ ಎಲ್ಲವೂ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾಗಿವೆ.

ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಪರಂ ಜ್ಞಾನಂ ಪರಮೈಶ್ವರ್ಯಮೇವ ಚ। ತಸ್ಮಾತ್ಪರತರಂ ಭೂತಂ ಬ್ರಹ್ಮಣೋಽನ್ಯನ್ನ ವಿದ್ಯತೇ ।। ೩೯.

ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಬ್ರಹ್ಮ, ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಜ್ಞಾನ, ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಐಶ್ವರ್ಯ — ಇದಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲು ಏನೂ ಇಲ್ಲ, ಬ್ರಹ್ಮನಿಗಿಂತ ದೊಡ್ಡದು ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ.

ಪರೇ ಸ್ಥಿತೋ ಹ್ಯೇಷ ಪರಃ ಸರ್ವಾರ್ಥೇಷು ತತಃ ಪರಃ। ಸಂಖ್ಯಾತಸ್ತು ಪರೋ ಬ್ರಹ್ಮಾ ತಸ್ಯಾರ್ದ್ಧಂ ತು ಪರಾರ್ದ್ಧತಾ ।। ೩೯.

ಅವನು ಪರಮಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲಸಿದ್ದಾನೆ, ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅವನು ಶ್ರೇಷ್ಠನು, ಹಾಗಾಗಿ ಅವನು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಸಂಖ್ಯೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಬ್ರಹ್ಮನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಅದರ ಅರ್ಧವನ್ನು ಪರಾರ್ಧ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಸಂಖ್ಯೇಯಂ ಚಾಪ್ಯಸಂಖ್ಯೇಯಂ ಸತತಂ ಚಾಪಿ ತಂ ತ್ರಿಕಮ್। ಸಂಖ್ಯೇಯಂ ಸಂಖ್ಯಯಾ ದೃಷ್ಟಮಪಾರಾರ್ದ್ಧಾದ್ವಿಭಾಷ್ಯತೇ ।। ೩೯.

ಈ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಎಣಿಸಬಹುದೂ, ಎಣಿಸಲಾಗದಂತದೂ ಆಗಿದೆ, ಆ ಮೂರು ಯಾವಾಗಲೂ ಹೀಗೆಯೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಎಣಿಸಬಹುದನ್ನು ಎಣಿಸಿ ತಿಳಿಯಬಹುದು, ಆದರೆ ಪರಾರ್ಧಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲಾಗಿರುವುದನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ರಾಶೌ ದೃಷ್ಟೇ ನ ಸಂಖ್ಯಾಸ್ತಿ ತದಸಂಖ್ಯಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್। ಆನನ್ತ್ಯಂ ಸಿಕತಾಖ್ಯೇಷು ದೃಷ್ಟವಾನ್ ಪಞ್ಚಲಕ್ಷಣಮ್ ।। ೩೯.

ಒಂದು ಗುಡ್ಡವನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಎಣಿಕೆ ಇಲ್ಲ, ಅದೇ ಎಣಿಸಲಾಗದದಕ್ಕೆ ಗುರುತು. ಮರಳುಕಣಗಳಲ್ಲಿ ಅನಂತತೆ ಕಾಣಬಹುದು, ಐದು ಲಕ್ಷಣಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ.

ಈಶ್ವರೈಸ್ತತ್ಪ್ರಸಂಖ್ಯಾತಂ ಶುದ್ಧತ್ವಾದ್ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಭಿಃ। ಏವಂ ಜ್ಞಾನಪ್ರತಿಷ್ಠತ್ವಾತ್ ಸರ್ವ್ವಂ ಬ್ರಹ್ಮಾನುಪಶ್ಯತಿ ।। ೩೯.

ಈಶ್ವರರು ಶುದ್ಧತೆ ಮತ್ತು ದಿವ್ಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅದನ್ನು ಎಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರತೆ ಇದ್ದುದರಿಂದ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಬ್ರಹ್ಮನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ.

ಏತಚ್ಛ್ರುತ್ವಾ ತು ತೇ ಸರ್ವೇ ನೈಮಿಷೇಯಾಸ್ತಪಸ್ವಿನಃ। ಬಾಷ್ಪಪರ್ಯ್ಯಾಕುಲಾಕ್ಷಾಸ್ತು ಪ್ರಹರ್ಷಾದ್ಘದ್ಘದಸ್ವರಾಃ ।। ೩೯.

ಇದು ಕೇಳಿದ ನೈಮಿಷಾರಣ್ಯದ ಎಲ್ಲಾ ತಪಸ್ವಿಗಳ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಆನಂದದ ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿತು, ಸಂತೋಷದಿಂದ ಅವರ ಧ್ವನಿ ಕಂಪಿತವಾಯಿತು.

ಪಪ್ರಚ್ಛುರ್ಮಾತರಿಶ್ವಾನಂ ಸರ್ವ್ವೇ ತೇ ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿನಃ। ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಸ್ತು ಭಗವನ್ ಯಾವನ್ಮಾತ್ರಾನ್ತರಃ ಪ್ರಭೋ ।। ೩೯.

ಅಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ವಾಂಸರು ಮಾತರಿಶ್ವನನ್ನು ಕೇಳಿದರು: 'ಪ್ರಭು, ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದ ಅಂತರ ಎಷ್ಟು?' ಎಂದು.

ಯೋಜನಾಗ್ರೇಣ ಸಂಖ್ಯಾತಃ ಸಾಧನಂ ಯೋಜನಸ್ಯ ತು। ಕ್ರೋಶಸ್ಯ ಚ ಪರೀಮಾಣಂ ಶ್ರೋತುಮಿಚ್ಛಾಮಿ ತತ್ತ್ವತಃ ।। ೩೯.

ಯೋಜನದ ಎಣಿಕೆ, ಯೋಜನದ ಮಾಪನ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಶದ ಗಾತ್ರವನ್ನು ನಿಜವಾಗಿ ಕೇಳಲು ನಾನು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೇನೆ.

ತೇಷಾಂ ತದ್ವಚನಂ ಶ್ರುತ್ವಾ ಮಾತರಿಶ್ವಾ ವಿನೀತವಾಕ್। ಉವಾಚ ಮಧುರಂ ವಾಕ್ಯಂ ಯಥಾದೃಷ್ಟಂ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್ ।। ೩೯.

ಅವರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ ಮಾತರಿಶ್ವನು ವಿನಯದಿಂದ, ಮಧುರವಾಗಿ, ಕಂಡಂತೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಉತ್ತರ ನೀಡಿದನು.

ವಾಯುರುವಾಚ।। ಏತದ್ವೋಽಹಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಶ್ರೃಣುಧ್ವಂ ಮೇ ವಿವಕ್ಷಿತಮ್। ಅವ್ಯಕ್ತಾದ್ವ್ಯಕ್ತಭಾಗೋ ವೈ ಮಹಾಸ್ಥೂಲೋ ವಿಭಾಷ್ಯತೇ ।। ೩೯.

ವಾಯುನು ಹೇಳಿದನು: ನಾನು ನಿಮಗೆ ಇದನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ, ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿರಿ. ಅವ್ಯಕ್ತದಿಂದ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿರುವ ಭಾಗವೇ ಮಹಾಸ್ಥೂಲ ರೂಪವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ದಶೈವ ಮಹತಾಂ ಭಾಗಾ ಭೂತಾದಿಃ ಸ್ಥೂಲ ಉಚ್ಯತೇ। ದಶಭಾಗಾಧಿಕಂ ಚಾಪಿ ಭೂತಾದಿಃ ಪರಮಾಣುಕಃ ।। ೩೯.

ಹತ್ತು ಮಹತ್ತಿನ ಭಾಗಗಳು ಭೂತಾದಿ ಸ್ಥೂಲವೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹತ್ತು ಭಾಗ ಹೆಚ್ಚು ಇದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಪರಮಾಣು ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಪರಮಾಣುಃ ಸುಸೂಕ್ಷ್ಮಸ್ತು ಬಾವಗ್ರಾಹ್ಯೋ ನ ಚಕ್ಷುಷಾ। ಯದಭೇದ್ಯತಮಂ ಲೋಕೇ ವಿಜ್ಞೇಯಂ ಪರಮಾಣು ತತ್ ।। ೩೯.

ಪರಮಾಣು ತುಂಬಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದದ್ದು, ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣದು. ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ವಿಭಜಿಸಲಾಗದದ್ದನ್ನು ಪರಮಾಣು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಜಾಲಾನ್ತರಗತಂ ಭಾನೋರ್ಯತ್ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ದೃಶ್ಯತೇ ರಜಃ। ಪ್ರಥಮಂ ತತ್ಪ್ರಮಾಣಾನಾಂ ಪರಮಾಣುಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ ।। ೩೯.

ಜಾಲದೊಳಗೆ ಬಿದ್ದ ಸೂರ್ಯಕಿರಣದಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಧೂಳನ್ನು ಮೊದಲ ಪರಮಾಣು ಮಾಪನವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಅಷ್ಟಾನಾಂ ಪರಮಾಣೂನಾಂ ಸಮವಾಯೋ ಯದಾ ಭವೇತ್ । ತ್ರಸರೇಣುಃ ಸಮಾಖ್ಯಾತಸ್ತತ್ಪದ್ಮರಜ ಉಚ್ಯತೇ ।। ೩೯.

ಎಂಟು ಪರಮಾಣುಗಳು ಸೇರಿದಾಗ ಅದನ್ನು ತ್ರಸರೆಣು ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ, ಅದನ್ನೇ ಪದ್ಮರಜ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ತ್ರಸರೇಣವಶ್ಚ ಯೇಽಪ್ಯಷ್ಟೌ ರಥರೇಣುಸ್ತು ಸ ಸ್ಮೃತಃ । ತೇಽಪ್ಯಷ್ಟೌ ಸಮವಾಯಸ್ಥಾ ಬಾಲಾಗ್ರಂ ತತ್ಸ್ಮೃತಂ ಬುಧೈಃ ।। ೩೯.

ಎಂಟು ತ್ರಸರೆಣುಗಳು ಸೇರಿದರೆ ರಥರೆಣು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಸೇರಿದರೆ ಅದನ್ನು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಕೂದಲಿನ ತುದಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.