ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ಸ್ವರ್ಲೋಕೋ ವೈ ದಿವಂ ಹ್ಯೇತತ್ಪುರಾಣೇ ನಿಶ್ಚಯಂ ಗತಮ್। ಭೂತಸ್ಯಾಧಿಪತಿಶ್ಚಾಗ್ನಿಸ್ತತೋ ಭೂತಪತಿಃ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೩೯.

ಸ್ವರ್ಲೋಕವೇ ಸ್ವರ್ಗ ಎಂದು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಭೂಲೋಕದ ಅಧಿಪತಿ ಅಗ್ನಿ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಭೂತಪತಿ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.

ವಾಯುರ್ಭುವಸ್ಯಾಧಿಪತಿಸ್ತೇನ ವಾಯುರ್ಭುವಪತಿಃ। ಭವ್ಯಸ್ಯ ಸೂರ್ಯೋಽಧಿಪತಿಸ್ತೇನ ಸೂರ್ಯೋ ದಿವಸ್ಪತಿಃ ।। ೩೯.

ಭುವರ್ಲೋಕದ ಅಧಿಪತಿ ವಾಯು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಭುವಪತಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಸ್ವರ್ಲೋಕದ ಅಧಿಪತಿ ಸೂರ್ಯ, ಹೀಗಾಗಿ ಅವನನ್ನು ದಿವಸ್ಪತಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಮಹೇತಿ ವ್ಯಾಹೃತೇನೈವಂ ಮಹರ್ಲೋಕಸ್ತತೋಽಭವತ್। ವಿನಿವೃತ್ತಾಧಿಕಾರಾಣಾಂ ದೇವಾನಾಂ ತತ್ರ ವೈ ಕ್ಷಯಃ ।। ೩೯.

'ಮಹಃ' ಎಂಬ ಶಬ್ದದಿಂದ ಮಹರ್ಲೋಕವು ಉಂಟಾಯಿತು. ಅಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯ ಮುಗಿದ ದೇವತೆಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಜನಸ್ತು ಪಞ್ಚಮೋ ಲೋಕಸ್ತಸ್ಮಾಜ್ಜಾಯನ್ತಿ ವೈ ಜನಾಃ । ತಾಸಾಂ ಸ್ವಾಯಂಭುವಾದ್ಯಾನಾಂ ಪ್ರಜಾನಾಂ ಜನನಾಜ್ಜನಃ ।। ೩೯.

ಜನಲೋಕ ಐದನೆಯ ಲೋಕ, ಅಂದಿನಿಂದ ಜೀವಿಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಮುಂತಾದವರ ಸಂತಾನವು ಅಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಜನಲೋಕ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಯಾಸ್ತಾಃ ಸ್ವಾಯಮ್ಭುವಾದ್ಯಾ ಹಿ ಪುರಸ್ತಾತ್ಪರಿಕೀರ್ತ್ತಿತಾಃ। ಕಲ್ಪದಗ್ಧೇ ತದಾ ಲೋಕೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠನ್ತಿ ತದಾ ತಪಃ ।। ೩೯.

ಹಿಂದೆ ವಿವರಿಸಿದ ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಮುಂತಾದವರ ಸಂತಾನವು, ಕಾಲಪರ್ಯಂತದಲ್ಲಿ ಲೋಕವು ನಾಶವಾದಾಗ, ತಪೋಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಋಭುಃ ಸನತ್ಕುಮಾರಾದ್ಯಾ ಯತ್ರ ಸನ್ತ್ಯೂರ್ದ್ಧ್ವರೇತಸಃ । ತಪಸಾ ಭಾವಿತಾತ್ಮಾನಸ್ತತ್ರ ಸನ್ತೀತಿ ವಾ ತಪಃ ।। ೩೯.

ತಪೋಲೋಕದಲ್ಲಿ ಋಭುಗಳು, ಸನತ್ಕುಮಾರರು ಮತ್ತು ಇತರ ಉರ್ಧ್ವರೆತಸರು ಇದ್ದಾರೆ. ಅವರು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಶುದ್ಧಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ತಪೋಲೋಕ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಸತ್ಯೇತಿ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಶಬ್ದಃ ಸತ್ತಾಮಾತ್ರಸ್ತು ಸಃ ಸ್ಮೃತಃ। ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಸ್ತತಃ ಸತ್ಯಂ ಸಪ್ತಮಃ ಸ ತು ಭಾಸ್ಕರಃ ।। ೩೯.

'ಸತ್ಯ' ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಸೂಚಿಸುವದು, ಅದು ಶುದ್ಧ ಸತ್ತ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸತ್ಯಲೋಕವನ್ನು ಏಳನೆಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶಮಯ ಲೋಕ, ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಗನ್ಧರ್ವಾಪ್ಸರಸೋ ಯಕ್ಷಾ ಗುಹ್ಯಕಾಸ್ತು ಸರಾಕ್ಷಸಾಃ। ಸರ್ವಭೂತಪಿಶಾಚಾಶ್ಚ ನಾಗಾಶ್ಚ ಸಹ ಮಾನುಷೈಃ। ಸ್ವರ್ಲೋಕವಾಸಿನಃ ಸರ್ವೇ ದೇವಾ ಭುವಿನಿವಾಸಿನಃ ।। ೩೯.

ಗಂಧರ್ವರು, ಅಪ್ಸರಸರು, ಯಕ್ಷರು, ಗುಹ್ಯಕರು, ಎಲ್ಲಾ ರಾಕ್ಷಸರು, ಪಿಶಾಚರು, ನಾಗರು, ಮಾನವರೊಡನೆ — ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಸ್ವರ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವರು. ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ದೇವತೆಗಳೂ ಇದ್ದಾರೆ.

ಮರುತೋ ಮಾತರಿಶ್ವಾನೋ ರುದ್ರಾ ದೇವಾಸ್ತಥಾಶ್ವಿನೌ। ಅನಿಕೇತಾನ್ತರಿಕ್ಷಾಸ್ತೇ ಭುವರ್ಲೌಕ್ಯಾ ದಿವೌಕಸಃ ।। ೩೯.

ಮರುತರು, ಮಾತರಿಶ್ವಾನರು, ರುದ್ರರು, ಅಶ್ವಿನೀದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ದೇವತೆಗಳು — ಇವರು ನಿರ್ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಾಸಸ್ಥಾನವಿಲ್ಲದೆ ಮಧ್ಯಾಕಾಶದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇವರನ್ನು ಭುವರ್ಲೋಕ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಲೋಕದ ನಿವಾಸಿಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಆದಿತ್ಯಾ ಋಭವೋ ವಿಶ್ವೇ ಸಾಧ್ಯಾಶ್ಚ ಪಿತರಸ್ತಥಾ। ಋಷಯೋಽಙ್ಗಿರಸಶ್ಚೈವ ಭುವರ್ಲ್ಲೋಕಂ ಸಮಾಶ್ರಿತಾಃ ।। ೩೯.

ಆದಿತ್ಯರು, ಋಭುಗಳು, ವಿಶ್ವದೇವತೆಗಳು, ಸಾಧ್ಯರು, ಪಿತೃಗಳು, ಋಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಅಂಗಿರಸರು — ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಭುವರ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ.

ಏತೇ ವೈಮಾನಿಕಾ ದೇವಾಸ್ತಾರಾಗ್ರಹನಿವಾಸಿನಃ। ಇತ್ಯೇತೇ ಕ್ರಮಶಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಬ್ರಹ್ಮವ್ಯಾಹಾರಸಮ್ಭವಾಃ ।। ೩೯.

ಈ ದೇವತೆಗಳು ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಗ್ರಹಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವರು. ಇವರು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಉಚ್ಚಾರಣೆಯಿಂದ ಉಂಟಾದವರು ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಭೂರ್ಲೋಕಪ್ರಥಮಾ ಲೋಕಾ ಮಹದನ್ತಾಶ್ಚ ತೇ ಸ್ಮೃತಾಃ। ಆರಭ್ಯನ್ತೇ ತು ತನ್ಮಾತ್ರೈಃ ಶುದ್ಧಾಸ್ತೇಷಾಂ ಪರಸ್ಪರಮ್ ।। ೩೯.

ಭೂಲೋಕದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಮಹತ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಲೋಕಗಳು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿಯೂ ಶುದ್ಧವಾಗಿಯೂ ಇರುತ್ತವೆ. ಅವು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ತತ್ತ್ವಗಳಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತವೆ.

ಶುಕ್ರಾದ್ಯಾಶ್ಚಾಕ್ಷುಷಾನ್ತಾಶ್ಚ ಯೇ ವ್ಯತೀತಾ ಭುವಂ ಶ್ರಿತಾಃ। ಮಹರ್ಲೋಕಶ್ಚತುರ್ಥಸ್ತು ತಸ್ಮಿಂಸ್ತೇ ಕಲ್ಪವಾಸಿನಃ ।। ೩೯.

ಶುಕ್ರರಿಂದ ಚಾಕ್ಷುಷವರೆಗೆ ಹೋದವರು ಭುವಃ ಲೋಕವನ್ನು ಸೇರಿ, ನಾಲ್ಕನೇ ಮಹರ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕಾಲ್ಪವಧಿ ಪೂರ್ತಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಭೂರ್ಲೋಕಪ್ರಥಮಾ ಲೋಕಾ ಮಹದನ್ತಾಶ್ಚ ಯೇ ಸ್ಮೃತಾಃ। ತಾನ್ ಸರ್ವಾನ್ ಸಪ್ತ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತೇ ಅರ್ಚ್ಚಿರ್ಭಿರ್ನಿದಹನ್ತಿ ವೈ ।। ೩೯.

ಭೂಲೋಕದಿಂದ ಮಹತ್ ಲೋಕಗಳವರೆಗೆ ಇರುವ ಏಳು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಸೂರ್ಯನ ಕಿರಣಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ದಹಿಸುತ್ತವೆ.

ಮರೀಚಿಃ ಕಶ್ಯಪೋ ದಕ್ಷಸ್ತಥಾ ಸ್ವಾಯಮ್ಭುವೋಽಙ್ಗಿರಾಃ । ಭೃಗುಃ ಪುಲಸ್ತ್ಯಃ ಪುಲಹಃ ಕ್ರತುರಿತ್ಯೇವಮಾದಯಃ ।। ೩೯.

ಮರೀಚಿ, ಕಶ್ಯಪ, ದಕ್ಷ, ಸ್ವಾಯಂಭುವ, ಅಂಗಿರಾ, ಭೃಗು, ಪುಲಸ್ತ್ಯ, ಪುಲಹ, ಮತ್ತು ಕ್ರತು—ಇವರು ಪ್ರಮುಖ ಋಷಿಗಳು.

ಪ್ರಜಾನಾಂ ಪತಯಃ ಸರ್ವೇ ವರ್ತ್ತನ್ತೇ ತತ್ರ ತೈಃ ಸಹ। ನಿಃಸತ್ತ್ವಾ ನಿರ್ಮಮಾಶ್ಚೈವ ತತ್ರ ತೇ ಹ್ಯೂರ್ದ್ಧ್ವರೇತಸಃ ।। ೩೯.

ಪ್ರಜಾಪತಿಗಳು ಎಲ್ಲರೂ ಅವರ ಜೊತೆಗೆ ಅಲ್ಲೇ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಕಾಮವಿಲ್ಲದೆ, ಸ್ವಾರ್ಥವಿಲ್ಲದೆ, ಶುದ್ಧ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿರುತ್ತಾರೆ.

ಋಭುಃ ಸನತ್ಕುಮಾರಾದ್ಯಾ ವೈರಾಜ್ಯಾಸ್ತೇ ತಪೋಧನಾಃ। ಮನ್ವನ್ತರಾಣಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಸಾವರ್ಣಾನಾಂ ತತಃ ಸ್ಮೃತಾಃ । ಚತುರ್ದ್ದಶಾನಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಪುನರಾವೃತ್ತಿಹೇತವಃ ।। ೩೯.

ಋಭು, ಸನತ್ಕುಮಾರರು ಮತ್ತು ವೈರಾಜನ ಪುತ್ರರು ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮಂತರು. ಅವರು ಸರ್ವ ಸಾವರ್ಣಿ ಮನ್ವಂತರಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ; ಈ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಮನ್ವಂತರಗಳ ಪುನರಾವೃತ್ತಿಗೆ ಕಾರಣರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಯೋಗಂ ತಪಶ್ಚ ಸತ್ಯಞ್ಚ ಸಮಾಧಾಯ ತದಾತ್ಮನಿ। ಷಷ್ಠೇ ಕಾಲೇ ನಿವರ್ತ್ತನ್ತೇ ತತ್ತದಾಹರ್ವಿಪರ್ಯಯೇ ।। ೩೯.

ಯೋಗ, ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ಸತ್ಯವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಆರನೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವರು ತಾವು ತಾವು ಹಿಂತಿರುಗುತ್ತಾರೆ; ಬ್ರಹ್ಮನ ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ಬದಲಾದಾಗ ಹಾಗಾಗುತ್ತದೆ.

ಸತ್ಯನ್ತು ಸಪ್ತಮೋ ಲೋಕೋ ಹ್ಯಪುನರ್ಮಾರ್ಗಗಾಮಿನಾಮ್। ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಃ ಸಮಾಖ್ಯಾತೋ ಹ್ಯಪ್ರತೀಘಾತಲಕ್ಷಣಃ ।। ೩೯.

ಏಳನೇ ಲೋಕವನ್ನು ಸತ್ಯ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಪುನರ್ಜನ್ಮದ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತೊರೆಯುವವರಿಗೆ ಅದು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕ, ಅಡ್ಡಿಯಾಗದ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.

ಪರ್ಯಾಸಪಾರಿಮಾಣ್ಯೇನ ಭೂರ್ಲೋಕಃ ಸಮಿತಿಃ ಸ್ಮೃತಃ । ಭೂಮ್ಯನ್ತರಂ ಯದಾದಿತ್ಯಾದನ್ತರಿಕ್ಷಂ ಭುವಃ ಸ್ಮೃತಮ್ ।। ೩೯.

ಪ್ರಮಾಣದಿಂದ ಭೂಲೋಕವನ್ನು ಭೂಮಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಭೂಮಿಯಿಂದ ಸೂರ್ಯವರೆಗೆ ಇರುವ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಭುವಃ ಎಂದು, ಅದು ಆಕಾಶವಾಗಿದೆ.

ಸೂರ್ಯಧ್ರುವಾನ್ತರಂ ಯಚ್ಚ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕೋ ದಿವಃ ಸ್ಮೃತಃ। ಧ್ರುವಾಜ್ಜನಾನ್ತರಂ ಯಚ್ಚ ಮಹರ್ಲೋಕಸ್ತದುಚ್ಯತೇ ।। ೩೯.

ಸೂರ್ಯದಿಂದ ಧ್ರುವವರೆಗೆ ಇರುವ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಸ್ವರ್ಗಲೋಕ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಧ್ರುವದಿಂದ ಜನಲೋಕದವರೆಗೆ ಇರುವುದನ್ನು ಮಹರ್ಲೋಕ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ವಿಖ್ಯಾತಾಃ ಸಪ್ತಲೋಕಾಸ್ತು ತೇಷಾಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಸಿದ್ಧಯಃ। ಭೂರ್ಲೋಕವಾಸಿನಃ ಸರ್ವೇ ಹ್ಯನ್ನಾದಾಸ್ತು ರಮಾತ್ಮಕಾಃ ।। ೩೯.

ಈ ಏಳು ಲೋಕಗಳು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ನಾನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಭೂಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವರು ಆಹಾರದಿಂದ ಬದುಕುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಸಂತೋಷದಿಂದಿರುತ್ತಾರೆ.

ಭುವೇ ಸ್ವರ್ಗೇ ಚ ಯೇ ಸರ್ವೇ ಸೋಮಪಾ ಆಜ್ಯಪಾಶ್ಚ ತೇ। ಚತುರ್ಥೇ ಯೇಽಪಿ ವರ್ತ್ತನ್ತೇ ಮಹ ರ್ಲೋಕಂ ಸಮಾಶ್ರಿತಾಃ ।। ೩೯.

ಭುವಃ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇರುವವರು ಸೋಮ ಮತ್ತು ತುಪ್ಪವನ್ನು ಪಾನಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ನಾಲ್ಕನೇ ಮಹರ್ಲೋಕದಲ್ಲಿರುವವರೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ.

ವಿಜ್ಞೇಯಾ ಮಾನಸೀ ತೇಷಾಂ ಸಿದ್ಧಿರ್ವೈ ಪಞ್ಚಲಕ್ಷಣಾ। ಸದ್ಯಶ್ಚೋತ್ಪದ್ಯತೇ ತೇಷಾಂ ಮನಸಾ ಸರ್ವ್ವಮೀಪ್ಸಿತಮ್ ।। ೩೯.

ಅವರ ಸಾಧನೆ ಮನಸ್ಸಿನ ಮೂಲಕ, ಐದು ಲಕ್ಷಣಗಳೊಂದಿಗೆ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಅವರು ಏನು ಬಯಸಿದರೂ ಕೂಡ, ಅದು ತಕ್ಷಣ ಅವರ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ಏತೇ ದೈವಾ ಯಜನ್ತೇ ವೈ ಯಜ್ಞೈಃ ಸರ್ವೈಃ ಪರಸ್ಪರಮ್। ಅತೀತಾನ್ ವರ್ತಮಾನಾಂಶ್ಚ ವರ್ತ್ತಮಾನಾನನಾಗತಾನ್ ।। ೩೯.

ಈ ದೇವತೆಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಎಲ್ಲ ವಿಧದ ಯಜ್ಞಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ—ಹಿಂದಿನವು, ಇಪ್ಪುದಿನವು, ಮುಂದಿನವು ಎಲ್ಲವೂ.

ಪ್ರಥಮಾನನ್ತರೈರಿಷ್ಟ್ವಾ ಹ್ಯನ್ತರಾಃ ಸಾಮ್ಪ್ರತೈಃ ಪುನಃ। ನಿವರ್ತ್ತತೀತ್ಯಾಸಮ್ಬನ್ಧೋಽತೀತೇ ದೇವಗಣೇ ತತಃ ।। ೩೯.

ಹಿಂದಿನವರನ್ನು ಮಧ್ಯವರಗದವರು ಯಜ್ಞಮಾಡಿ ಪೂಜಿಸಿದ ನಂತರ, ಇಪ್ಪುದಿನದವರು ಮತ್ತೆ ಮಧ್ಯವರಗದವರನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ; ಹೀಗಾಗಿ ಹಿಂದಿನ ದೇವತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕವಿಲ್ಲ.

ವಿನಿವೃತ್ತಾಧಿಕಾರಾಣಾಂ ಸಿದ್ಧಿಸ್ತೇಷಾನ್ತು ಮಾನಸೀ। ತೇಷಾನ್ತು ಮಾನಸೀ ಜ್ಞೇಯಾ ಶುದ್ಧಾ ಸಿದ್ಧಿಪರಮ್ಪರಾ ।। ೩೯.

ಯಾರ ಅಧಿಕಾರ ಮುಗಿದಿದೆಯೋ, ಅವರ ಸಾಧನೆ ಮನಸ್ಸಿನ ಮೂಲಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅವರ ಸಾಧನೆ ಶುದ್ಧವಾಗಿದ್ದು, ಸಾಧನೆಗಳ ಸರಣಿ ಮನಸ್ಸಿನ ಮೂಲಕ ಸಾಗುತ್ತದೆ.

ಉಕ್ತಾ ಲೋಕಾಶ್ಚ ಚತ್ವಾರೋ ಜನಸ್ಯಾನುವಿಧಿಸ್ತಥಾ। ಸಮಾಸೇನ ಮಯಾ ವಿಪ್ರಾ ಭೂಯಸ್ತಂ ವರ್ತ್ತಯಾಮಿ ವಃ ।। ೩೯.

ನಾನು ನಾಲ್ಕು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ, ಜನಲೋಕದ ಕ್ರಮವನ್ನೂ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ವಿವರಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಮಹರ್ಷಿಗಳೇ, ಈಗ ನಾನು ಇನ್ನಷ್ಟು ವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.

ವಾಯುರುವಾಚ।। ಮರೀಚಿಃ ಕಶ್ಯಪೋ ದಕ್ಷೋ ವಸಿಷ್ಠಶ್ಚಾಙ್ಗಿರಾ ಭೃಗುಃ। ಪುಲಸ್ತ್ಯಃ ಪುಲಹಶ್ಚೈವ ಕ್ರತುರಿತ್ಯೇವಮಾದಯಃ ।। ೩೯.

ವಾಯುನು ಹೀಗೆಂದನು: ಮರೀಚಿ, ಕಶ್ಯಪ, ದಕ್ಷ, ವಸಿಷ್ಠ, ಅಂಗಿರಾ, ಭೃಗು, ಪುಲಸ್ತ್ಯ, ಪುಲಹ, ಮತ್ತು ಕ್ರತು—ಇವರು ಪ್ರಮುಖ ಋಷಿಗಳು.