ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ತತೋ ರಾತ್ರಿಕ್ಷಯೇ ಪ್ರಾಪ್ತೇ ಪ್ರತಿಬುದ್ಧಃ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ। ಮನಃ ಸಿಸೃಕ್ಷಯಾ ಯುಕ್ತಂ ಸರ್ಗಾಯ ನಿದಧೇ ಪುನಃ ।। ೩೮.

ಆ ರಾತ್ರಿಯ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ, ಪ್ರಜಾಪತಿ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡು, ಸೃಷ್ಟಿಗೆ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಇಟ್ಟು, ಮತ್ತೆ ಸೃಷ್ಟಿಗೆ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ.

ಏವಂ ಸಲೋಕೇ ನಿರ್ವೃತ್ತೇ ಉಪಶಾನ್ತೇ ಪ್ರಜಾಪತೌ। ಬ್ರಹ್ಮನೈಮಿತ್ತಿಕೇ ತಸ್ಮಿನ್ ಕಲ್ಪಿತೇ ವೈ ಪ್ರಸಂಯಮೇ ।। ೩೮.

ಹೀಗೆ ಲೋಕವು ನಾಶವಾದಾಗ ಮತ್ತು ಪ್ರಜಾಪತಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯಾದಾಗ, ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಉಂಟಾದ ಪ್ರಲಯದಲ್ಲಿ, ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಶಾಂತವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ದೇಹೈರ್ವಿಯೋಗಃ ಸತ್ವಾನಾಂ ತಸ್ಮಿನ್ ವೈ ಕೃತ್ಸ್ನಶಃ ಸ್ಮೃತಃ। ತತೋ ದಗ್ಧೇಷು ಭೂತೇಷು ಸರ್ವ್ವೇಷ್ವಾದಿತ್ಯರಶ್ಮಿಭಿಃ। ದೇವರ್ಷಿಮನುವರ್ಯ್ಯೇಷು ತಸ್ಮಿನ್ ಸಙ್ಕಲನೇ ತದಾ ।। ೩೮.

ಆ ಪ್ರಲಯದಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳು ದೇಹದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬೇರ್ಪಡುತ್ತಾರೆ; ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳು ಸುಟ್ಟುಹೋಗಿ, ದೇವತೆಗಳು, ಋಷಿಗಳು, ಮಾನವರು ಎಲ್ಲರೂ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರುತ್ತಾರೆ.

ಗನ್ಧರ್ವಾದೀನಿ ಸತ್ವಾನಿ ಪಿಶಾಚಾನ್ತಾನಿ ಸರ್ವ್ವಶಃ। ಕಲ್ಪಾದಾವಪ್ರತಪ್ತಾನಿ ಜನಮೇವಾಶ್ರಯನ್ತಿ ವೈ ।। ೩೮.

ಗಂಧರ್ವರಿಂದ ಪಿಶಾಚರ ತನಕ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳು, ಕಲ್ಪದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಬಾಧೆಗೊಳಗಾಗದೆ, ಮಾನವರಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

ತಿರ್ಯಗ್ಯೋನೀನಿ ಸತ್ವಾನಿ ನಾರಕೇಯಾನಿ ಯಾನ್ಯಪಿ। ತದಾ ತಾನ್ಯಪಿ ದಗ್ಧಾನಿ ಧುತಪಾಪಾನಿ ಸರ್ವ್ವಶಃ। ಜನೇ ತಾನ್ಯುಪಪದ್ಯನ್ತೇ ಯಾವತ್ಸಂಪ್ಲವತೇ ಜಗತ್ ।। ೩೮.

ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವರೂ, ನರಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವವರೂ, ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪಾಪಗಳು ಸುಟ್ಟುಹೋಗಿ, ಎಲ್ಲರೂ ಮಾನವರಾಗಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ, ಜಗತ್ತು ಇರುವವರೆಗೆ.

ವ್ಯುಷ್ಟಾಯಾನ್ತು ರಜನ್ಯಾಂ ತು ಬ್ರಹ್ಮಣೇಽವ್ಯಕ್ತಯೋನಯೇ। ಜಾಯನ್ತೇ ಹಿ ಪುನಸ್ತಾನಿ ಸರ್ವ್ವಭೂತಾನಿ ಕೃತ್ಸ್ನಶಃ ।। ೩೮.

ಆ ರಾತ್ರಿಯು ಮುಗಿದಾಗ, ಅವ್ಯಕ್ತ ಮೂಲವಾದ ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಮತ್ತೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.

ಋಷಯೋ ಮನವೋ ದೇವಾಃ ಪ್ರಜಾಃ ಸರ್ವ್ವಶ್ಚತುರ್ವಿಧಾಃ। ತೇಷಾಮಪೀಹ ಸಿದ್ಧಾನಾಂ ನಿಧನೋತ್ಪತ್ತಿರುಚ್ಯತೇ ।। ೩೮.

ಋಷಿಗಳು, ಮನುವರು, ದೇವತೆಗಳು, ನಾಲ್ಕು ವಿಧದ ಪ್ರಾಣಿಗಳು—ಇವರಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಸಿದ್ಧರಾದವರಿಗೂ ಜನನ ಮತ್ತು ಮರಣ ಎರಡೂ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಸಂಭವಿಸುತ್ತವೆ.

ಯಥಾ ಸೂರ್ಯಸ್ಯ ಲೋಕೇಽಸ್ಮಿನ್ನುದಯಾಸ್ತಮನಂ ಸ್ಮೃತಮ್। ತಥಾ ಜನ್ಮನಿರೋಧಶ್ಚ ಭೂತಾನಾಮಿಹ ದೃಶ್ಯತೇ ।। ೩೮.

ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನ ಉದಯಾಸ್ತಮನೆ ಹೇಗೆ ಗೊತ್ತಿರುವದೋ, ಹೀಗೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಜನನ ಮತ್ತು ನಾಶವೂ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತದೆ.

ಆಭೂತಸಂಪ್ಲವಾತ್ತಸ್ಮಾದ್ಭವಃ ಸಂಸಾರ ಉಚ್ಯತೇ । ಯಥಾ ಸರ್ವ್ವಾಣಿ ಭೂತಾನಿ ಜಾಯನ್ತೇ ಹಿ ವರ್ಷಾಸ್ವಿಹ ।। ೩೮.

ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಲಯವಾಗುವುದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಭವಚಕ್ರವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಹೇಗೆ ಮಳೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೋ, ಹಾಗೆಯೇ.

ಸ್ಥಾವರಾದೀನಿ ಸತ್ತ್ವಾನಿ ಕಲ್ಪೇ ಕಲ್ಪೇ ತಥಾ ಪ್ರಜಾಃ। ಯಥಾರ್ತ್ತಾವೃತುಲಿಙ್ಗಾನಿ ನಾನಾರೂಪಾಣಿ ಪರ್ಯ್ಯಯೇ ।। ೩೮.

ಸ್ಥಾವರ ಮತ್ತು ಇತರ ಜೀವಿಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಯುಗಚಕ್ರದಲ್ಲಿಯೂ, ಕಾಲಚಕ್ರದ ಗುರುತುಗಳಂತೆ, ವಿಭಿನ್ನ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪ್ರಪಂಚಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.

ದೃಶ್ಯನ್ತೇ ತಾನಿ ತಾನ್ಯೇವ ತಥಾ ಬ್ರಹ್ಮಾತ್ತರಾತ್ರಿಷು । ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರೇ ಚ ಸರ್ಗೇ ಚ ಗತಿಮನ್ತಿ ಧ್ರುವಾಣಿ ಚ ।। ೩೮.

ಅದೇ ಜೀವಿಗಳು ಬ್ರಹ್ಮನ ರಾತ್ರಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದ ಲಯ ಹಾಗೂ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೂ, ಚಲನೆಯೂ ಸ್ಥಿರತೆಯೂ ಹೊಂದಿರುವಂತೆ, ಪುನಃ ಪುನಃ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.

ನಿಷ್ಕ್ರಮನ್ತೇ ವಿಶನ್ತೇ ಚ ಪ್ರಜಾಕಾರಂ ಪ್ರಜಾಪತಿಮ್। ಬ್ರಹ್ಮಾಣಂ ಸರ್ವಭೂತಾನಿ ಮಹಾಯೋಗಂ ಮಹೇಶ್ವರಮ್ ।। ೩೮.

ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳು ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನಾದ ಪ್ರಜಾಪತಿಯೊಳಗೆ, ಮಹಾಯೋಗಿಯಾದ ಮಹೇಶ್ವರನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನೊಳಗೆ, ಹೊರಬಂದು ಮತ್ತೆ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.

ಸಂಸ್ರಷ್ಟಾ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಕಲ್ಪಾದಿಷು ಪುನಃ ಪುನಃ। ವ್ಯಕ್ತಾ ವ್ಯಕ್ತೋ ಮಹಾದೇವಸ್ತಸ್ಯ ಸರ್ವಮಿದಂ ಜಗತ್ ।। ೩೮.

ಅವನು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನು, ಪ್ರತಿ ಯುಗಾರಂಭದಲ್ಲಿಯೂ ಪುನಃ ಪುನಃ ಸೃಷ್ಟಿ ಮಾಡುವವನು; ಅವನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವೂ ಅಪರೋಕ್ಷವೂ ಆದ ಮಹಾದೇವನು; ಈ ಎಲ್ಲಾ ಜಗತ್ತು ಅವನದೇ.

ಯೇನೈವ ಸೃಷ್ಟಾಃ ಪ್ರಥಮಂ ಪ್ರಯಾತಾ ಆಪೋ ಹಿ ಮಾರ್ಗೇಣ ಮಹೀತಲೇಽಸ್ಮಿನ್। ಪೂರ್ವಪ್ರಯಾತೇನ ತಥಾ ಹ್ಯಪೋಽನ್ಯಾಸ್ತೇನೈವ ತೇನೈವ ತು ಸಂವ್ರಜನ್ತಿ ।। ೩೮.

ಯಾರಿಂದ ನೀರು ಮೊದಲಿಗೆ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗಿತೋ ಮತ್ತು ಈ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹರಿಯಿತು, ಅದೇ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬೇರೆ ನೀರುಗಳು ಕೂಡ ಹರಿದು ಬರುತ್ತವೆ.

ಯಥಾ ಶೂಭೇನ ತ್ವಶುಭೇನ ಚೈವ ತತ್ರೈವ ತತ್ರೈವ ವಿವರ್ತ್ತಮಾನಾಃ। ಮರ್ತ್ಯಾಸ್ತು ದೇಹಾನ್ತರಭಾವಿತತ್ತ್ವಾದ್ರವೇರ್ವಶಾದೂರ್ದ್ಧ್ವಮಧಶ್ಚರನ್ತಿ ।। ೩೮.

ಹಾಗೆಯೇ, ಪುಣ್ಯ ಅಥವಾ ಪಾಪದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ, ಮನುಷ್ಯರು ತಮ್ಮ ಮುಂದಿನ ದೇಹದ ಸ್ವಭಾವದಂತೆ, ತಮ್ಮ ಕರ್ಮದ ಬಲದಿಂದ ಮೇಲೆ ಅಥವಾ ಕೆಳಗೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಯೇ ಚಾಪಿ ದೇವಾ ಮನವಃ ಪ್ರಜೇಶಾ ಅನ್ಯೇಽಪಿ ಯೇ ಸ್ವರ್ಗಗತಾಶ್ಚ ಸಿದ್ಧಾಃ। ಸದ್ಭಾವಿತಾಖ್ಯಾತಿವಶಾಚ್ಚ ಧರ್ಮ್ಮ್ಯಾಃ ಪುನರ್ನಿಸರ್ಗೇಣ ಭವನ್ತಿ ಸತ್ತ್ವಾಃ ।। ೩೮.

ದೇವತೆಗಳು, ಮನುವುಗಳು, ಪ್ರಜಾಪತಿಗಳು, ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆದವರು ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧರು - ಇವರೆಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ಸತ್ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನದಿಂದ, ಹೊಸ ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಜೀವಿಗಳಾಗಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ.

ಅತ ಊರ್ದ್ಧ್ವಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಕಾಲಮಾಭೂತಸಂಪ್ಲವಮ್। ಮನ್ವನ್ತರಾಣಿ ಯಾನಿ ಸ್ಯುರ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾನಿ ಮಯಾ ದ್ವಿಜಾಃ। ಸಹ ಪ್ರಜ್ಞಾನಿಸರ್ಗೇಣ ಸಹ ದೇವೈಶ್ಚತುರ್ದ್ದಶ ।। ೩೮.

ಈಗ ನಾನು ಜೀವಿಗಳ ಲಯದವರೆಗೆ ಇರುವ ಕಾಲವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ; ನಾನು ವಿವರಿಸಿದ ಮನ್ವಂತರಗಳು, ಜ್ಞಾನಿಗಳ ಸೃಷ್ಟಿಯೊಡನೆ, ಹದಿನಾಲ್ಕು ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ಸೇರಿ ಬರುತ್ತವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಿರಿ.

ಸ ಯುಗಾಖ್ಯಾ ಸಹಸ್ರಂ ತು ಸರ್ವಾಣ್ಯೇವಾನ್ತರಾಣಿ ವೈ । ಅಸ್ಯಾಃ ಸಹಸ್ರೇ ದ್ವೇ ಪೂರ್ಣೇ ನಿಃಶೇಷಃ ಕಲ್ಪ ಉಚ್ಯತೇ ।। ೩೮.

ಸಹಸ್ರ ಯುಗಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಮಧ್ಯದ ಅವಧಿಗಳು ಸೇರಿ, ಎರಡು ಸಹಸ್ರಗಳು ಪೂರ್ಣವಾದಾಗ ಅದನ್ನು ಪೂರಣ ಕಲ್ಪ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಏತದ್ಬ್ರಾಹ್ಮಮಹೋ ಜ್ಞೇಯಂ ತಸ್ಯ ಸಂಖ್ಯಾಂ ನಿಬೋಧತ। ನಿಮೇಷಸ್ತುಲ್ಯ ಮಾತ್ರಾ ಹಿ ಕೃತೋ ಲಘ್ವಕ್ಷರೇಣ ತು ।। ೩೮.

ಇದು ಬ್ರಹ್ಮನ ಒಂದು ದಿನ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಇದರ ಗಣನೆ ಕೇಳಿರಿ: ಮಾನವನ ಕಣ್ಣಿನ ಒಂದು ನೋಟ (ನಿಮಿಷ) ಒಂದು ಚಿಕ್ಕ ಅಕ್ಷರದಷ್ಟು ಸಮಯ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಮಾನುಷಾಕ್ಷಿನಿಮೇಷಾಸ್ತು ಕಾಷ್ಠಾ ಪಞ್ಚದಶ ಸ್ಮೃತಾ। ಲವಃ ಕ್ಷಣಾಸ್ತು ಪಞ್ಚೈವ ವಿಂಶತ್ಕಾಷ್ಠಾ ತು ತೇ ತ್ರಯಃ ।। ೩೮.

ಪದಹಾರು ನಿಮಿಷಗಳು ಒಂದು ಕಾಷ್ಠ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಐದು ಲವಗಳು ಒಂದು ಕ್ಷಣ, ಮತ್ತು ಮೂರು ಇಪ್ಪತ್ತು ಕಾಷ್ಠಗಳು ಅವುಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತವೆ.

ಪ್ರಸ್ಥಃ ಸಪ್ತೋದಕಾಶ್ಚೈವ ಸಾಧಿಕಾಸ್ತು ಲವಃ ಸ್ಮೃತಃ। ಲವಾಸ್ತ್ರಿಂಶತ್ಕಲಾ ಜ್ಞೇಯೈ ಮುಹೂರ್ತಸ್ತ್ರಿಂಶತಃ ಕಲಾಃ ।। ೩೮.

ಒಂದು ಪ್ರಸ್ಥವನ್ನು ಏಳು ನೀರಿನ ಪ್ರಮಾಣವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಲವವು ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ; ಮೂವತ್ತು ಲವಗಳು ಒಂದು ಕಲಾ, ಮೂವತ್ತು ಕಲೆಗಳು ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಮುಹೂರ್ತ್ತಾಸ್ತು ಪುನಸ್ತ್ರಿಂಶದಹೋರಾತ್ರಮಿತಿ ಸ್ಥಿತಿಃ। ಅಹೋರಾತ್ರಂ ಕಲಾನಾನ್ತು ವ್ಯಧಿಕಾನಿ ಶತಾನಿ ಷಟ್ ।। ೩೮.

ಮತ್ತೆ, ಮೂವತ್ತು ಮುಹೂರ್ತಗಳು ಒಂದು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ; ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಆರು ನೂರು ಹೆಚ್ಚು ಕಲೆಗಳು ಇರುತ್ತವೆ.

ತಾಶ್ಚೈವ ಸಂಖ್ಯಾಯಾ ಜ್ಞೇಯಂ ಚನ್ದ್ರಾದಿತ್ಯಗತಿರ್ಯಥಾ। ನಿಮೇಷಾ ದಶ ಪಞ್ಚೈವ ಕಾಷ್ಠಾಸ್ತಾಸ್ತ್ರಿಂಶತಃ ಕಲಾ ।। ೩೮.

ಈ ಗಣನೆ ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯನ ಚಲನೆಯಂತೆ ತಿಳಿಯಬೇಕು: ಹದಿನೈದು ನಿಮಿಷಗಳು ಒಂದು ಕಾಷ್ಠ, ಮೂವತ್ತು ಕಾಷ್ಠಗಳು ಒಂದು ಕಲಾ.

ತ್ರಿಂಶತ್ಕಲಾ ಮುಹೂರ್ತ್ತಸ್ತು ದಶಭಾಗಃ ಕಲಾ ಸ್ಮೃತಾ। ಚತ್ವಾರಿಂಶತ್ಕಲಾನಾನ್ತು ಮುಹೂರ್ತ್ತ ಇತಿ ಸಂಜ್ಞತಃ ।। ೩೮.

ಮೂವತ್ತು ಕಲೆಗಳು ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ, ಒಂದು ಕಲಾ ಹತ್ತು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ; ನಲವತ್ತು ಕಲೆಗಳು ಮುಹೂರ್ತವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

ಮುಹೂರ್ತ್ತಾಶ್ಚ ಲವಾಶ್ಚಾಪಿ ಪ್ರಮಾಣಜ್ಞೈಃ ಪ್ರಕಲ್ಪಿತಾಃ। ತತ್ಸ್ಥಾನೇ ನಾಮ್ಭಸಾಶ್ಚಾಪಿ ಪಲಾನ್ಯಥ ತ್ರಯೋದಶ ।। ೩೮.

ಮುಹೂರ್ತಗಳು ಮತ್ತು ಲವಗಳನ್ನು ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ತಿಳಿದವರು ನಿಗದಿಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ; ಅವುಗಳ ಬದಲು, ಹದಿಮೂರು ಪಲ ನೀರನ್ನು ಕೂಡ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಮಾಗಧೇನೈವ ಮಾನೇನ ಜಲಪ್ರಸ್ಥೋ ವಿಧೀಯತೇ। ಏತೇ ಚಾಪ್ಯುದಕಪ್ರಸ್ಥಾಶ್ಚತ್ವಾರೋ ನಾಲಿಕೋ ಧಟಃ ।। ೩೮.

ಮಾಗಧ ಮಾಪನದಂತೆ, ಒಂದು ಪ್ರಸ್ಥ ನೀರು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇಂತಹ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಸ್ಥಗಳು ಸೇರಿ ಒಂದು ನಾಳಿಕ ಹಾಗೂ ಒಂದು ಘಟವಾಗುತ್ತವೆ.

ಹೇಮಮಾಷೈಃ ಕೃತಚ್ಛಿದ್ರೈ ಶ್ಚತುರ್ಭಿಶ್ಚತುರಙ್ಗುಲೈಃ. ಸಮಾಹನಿ ಚ ರಾತ್ರೌ ಚ ಮುಹೂರ್ತ್ತೋ ವೈ ದ್ವಿನಾಲಿಕೌ ।। ೩೮.

ನಾಲ್ಕು ಚಿನ್ನದ ಹುರಳಿಕಾಯಿ ಗಾತ್ರದ ರಂಧ್ರಗಳಿಂದ, ನಾಲ್ಕು ಬೆರಳಿನಷ್ಟು ಉದ್ದದವುಗಳಿಂದ, ಹಗಲು ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿ ಎರಡೂ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಎರಡು ನಾಳಿಕಗಳಿಂದ ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತವನ್ನು ಅಳೆಯುತ್ತಾರೆ.

ರವೇರ್ಗತಿವಿಶೇಷೇಣ ಸರ್ವೇಷು ನೃಷು ನಿತ್ಯಶಃ। ಅಧಿಕಂ ಷಟ್ ಶತಂ ಪಞ್ಚೈವ ಕಾಷ್ಠಾಸ್ತಾಸ್ತ್ರಿಂಶತಃ ಕಲಾ ।। ೩೮.

ಸೂರ್ಯನ ವಿಶೇಷ ಚಲನೆಯಿಂದ, ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿಯೂ ಯಾವಾಗಲೂ ಆರು ನೂರು ಐದು ಕಾಲಮಾಪನಗಳು ಮತ್ತು ಮೂರೂವತ್ತು ಕಾಲೆಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಇರುತ್ತವೆ.

ತದಹರ್ಮಾನುಷಂ ಜ್ಞೇಯಂ ನಾಕ್ಷತ್ರನ್ತು ದಶಾಧಿಕಮ್। ಸಾವನೇನ ತು ಮಾಸೇನ ಹ್ಯಬ್ದೋಽಯಂ ಮಾನುಷಃ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೩೮.

ಆ ದಿನವನ್ನು ಮಾನವನ ದಿನವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು, ನಕ್ಷತ್ರದ ದಿನವಲ್ಲ; ಹತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ಇರುವುದರಿಂದ. ಸಾವನ ಮಾಸದಿಂದ, ಈ ವರ್ಷವನ್ನು ಮಾನವನ ವರ್ಷವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.