ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ತಥಾ ತೇಷ್ವಪಿ ನಷ್ಟೇಷು ಮಹಾತ್ಮಸು ಪುರಾ ಕಿಲ। ಷಷ್ಟಿಕನ್ಯಾಽಸೃಜದ್ದಕ್ಷೋ ವೈರಿಣ್ಯಾಮೇವ ವಿಶ್ರುತಾಃ ।। ೪.

ಹೀಗೆ ಆ ಮಹಾತ್ಮರೂ ಕೂಡ ನಾಶವಾದಾಗ, ದಕ್ಷನು ವೈರಣಿಯಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದ ಅರುವತ್ತಾರು ಮಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು.

ತಾಸ್ತದಾ ಪ್ರತಿಜಗ್ರಾಹ ಪತ್ನ್ಯರ್ಥೇ ಕಶ್ಯಪಃ ಪ್ರಭುಃ। ಧರ್ಮಃ ಸೋಮಸ್ತು ಭಗವಾಂಸ್ತಥೈವಾನ್ಯೇ ಮಹರ್ಷಯಃ ।। ೪.

ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಹೆಂಡತಿಯಿಗಾಗಿ ಕಶ್ಯಪನು ಅವುಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು; ಅದೇ ರೀತಿ ಧರ್ಮ, ಸೋಮ ಮತ್ತು ಇತರ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಕೂಡ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು.

ಇಮಾ ವಿಸೃಷ್ಟಿಂ ದಕ್ಷಸ್ಯ ಕೃತ್ಸ್ನಾಂ ಯೋ ವೇದ ತತ್ತ್ವತಃ। ಆಯುಷ್ಮಾನ್ ಕೀರ್ತ್ತಿಮಾನ್ ಧನ್ಯಃ ಪ್ರಜಾನಾಂಶ್ಚ ಭವತ್ಯುತ ।। ೪.

ಯಾರು ದಕ್ಷನ ಈ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನೆಲ್ಲಾ ನಿಜವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯರು, ಖ್ಯಾತಿಯುಳ್ಳವರು, ಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಂತಾನದಿಂದ ಕೂಡಿರುತ್ತಾರೆ.

ದೇವಾನಾಂ ದಾನವಾನಾಞ್ಚ ದೈತ್ಯಾನಾಞ್ಚೈವ ಸರ್ವಶಃ। ಉತ್ಪತ್ತಿಂ ವಿಸ್ತರೇಣೇಹ ಬ್ರೂಹಿ ವೈವಸ್ವತೇಽನ್ತರೇ ।। ೫.

ಈಗ ವೈವಸ್ವತ ಮನುವಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು, ದಾನವರು ಮತ್ತು ದೈತ್ಯರು ಎಲ್ಲರ ಹುಟ್ಟಿನ ಕಥೆಯನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳು.

ಧರ್ಮಸ್ಯ ತಾವದ್ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ನಿಸರ್ಗಂ ತಂ ನಿಬೋಧತ। ಅರುನ್ಧತೀ ವಸುರ್ಯಾಮೀ ಲಮ್ಬಾ ಭಾನುರ್ಮರುತ್ವತೀ ।। ೫.

ಮೊದಲು ಧರ್ಮನ ಸ್ವಭಾವಿಕ ಹುಟ್ಟಿನ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ; ಕೇಳಿ: ಅರುಂಧತಿ, ವಸುರ್ ಯಾಮಿ, ಲಂಬಾ, ಭಾನು ಮತ್ತು ಮರುತ್ವತಿ—

ಸಙ್ಕಲ್ಪಾ ಚ ಮುಹೂರ್ತಾ ಚ ಸಾಧ್ಯಾ ವಿಶ್ವಾ ತಥೈವ ಚ। ಧರ್ಮಪತ್ನ್ಯೋ ದಶತ್ವೇತಾ ದಕ್ಷಃ ಪ್ರಾಚೇತಸೋ ದದೌ ।। ೫.

ಸಂಕಲ್ಪಾ, ಮುಹೂರ್ತಾ, ಸಾಧ್ಯಾ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾ—ಈ ಹತ್ತು ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳನ್ನು ಪ್ರಚೇತಸನಾದ ದಕ್ಷನು ಧರ್ಮನಿಗೆ ಪತ್ನಿಯಾಗಿ ಕೊಟ್ಟನು.

ಸಾಧ್ಯಾ ಪುತ್ರಾಂಸ್ತು ಧರ್ಮಸ್ಯ ಸಾಧ್ಯಾನ್ ದ್ವಾದಶ ಜಜ್ಞಿರೇ। ಸಾಧ್ಯಾ ನಾಮ ಮಹಾಭಾಗಾಶ್ಛನ್ದಜಾ ಯಜ್ಞಭಾಗಿನಃ। ದೇವೇಭ್ಯಸ್ತಾನ್ ಪರಾನ್ ದೇವಾನ್ ದೇವಜ್ಞಾಃ ಪರಿಚಕ್ಷಿರೇ ।। ೫.

ಸಾಧ್ಯೆಯಿಂದ ಧರ್ಮನಿಗೆ ಹನ್ನೆರಡು ಸಾಧ್ಯರು ಎಂಬ ಪುತ್ರರು ಹುಟ್ಟಿದರು; ಅವರು ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಗಳು, ಛಂದಸ್ಸಿನಿಂದ ಜನಿಸಿದವರು ಮತ್ತು ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಪಾಲುಗಾರರು; ದೇವತೆಗಳನ್ನು ತಿಳಿದವರು ಅವರನ್ನು ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ವೈ ಮುಖಾತ್ ಸೃಷ್ಟಾ ಜಯಾ ದೇವಾಃ ಪ್ರಜೇಪ್ಸಯಾ। ಸರ್ವೇ ಮನ್ತ್ರಶರೀರಾಸ್ತೇ ಸ್ಮೃತಾ ಮನ್ವನ್ತರೇಷ್ವಿಹ ।। ೫.

ಬ್ರಹ್ಮನ ಬಾಯಿಂದ ಸಂತಾನಕ್ಕಾಗಿ ಜಯರು ದೇವತೆಗಳಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿದರು; ಎಲ್ಲರೂ ವಿವಿಧ ಮನ್ವಂತರಗಳಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರರೂಪಿಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.

ದರ್ಶಶ್ಚ ಪೌರ್ಣಮಾಸಶ್ಚ ಬೃಹದ್ಯಚ್ಚ ರಥನ್ತರಮ್ । ಚಿತ್ತಿಶ್ಚೈವ ವಿಚಿತ್ತಿಶ್ಚ ಆಕೂತಿಃ ಕೂತಿರೇವ ಚ ।। ೫.

ದರ್ಶ, ಪೌರ್ಣಮಾಸ, ಬೃಹದ್ಯ, ರಥಂತರ, ಚಿತ್ತಿ, ವಿಚಿತ್ತಿ, ಆಕೂತಿ ಮತ್ತು ಕೂತಿ—

ವಿಜ್ಞಾತಾ ಚೈವ ವಿಜ್ಞಾತೋ ಮನೋ ಯಜ್ಞಶ್ಚ ತೇ ಸ್ಮೃತಾಃ । ನಾಮಾನ್ಯೇತಾನಿ ತೇಷಾಂ ವೈ ಜಯಾನಾಂ ಪ್ರಥಿತಾನಿ ಚ ।। ೫.

ವಿಜ್ಞಾತಾ, ವಿಜ್ಞಾತ, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಯಜ್ಞ—ಇವುಗಳೆಲ್ಲಾ ಅವರ ಹೆಸರುಗಳು ಎಂದು ನೆನಪಾಗಿವೆ; ಇವರು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಜಯರು.

ಬ್ರಹ್ಮಶಾಪೇನ ತೇ ಜಾತಾಃ ಪುನಃ ಸ್ವಾಯಮ್ಭುವೇ ಜಿತಾಃ। ಸ್ವಾರೋಚಿಷೇ ವೈ ತುಷಿತಾಃ ಸತ್ಯಾಶ್ಚೈವೋತ್ತಮೇ ಪುನಃ ।। ೫.

ಬ್ರಹ್ಮನ ಶಾಪದಿಂದ ಅವರು ಪುನಃ ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಮನ್ವಂತರದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ ಸೋತರು; ಸ್ವಾರೋಚಿಷ ಮನ್ವಂತರದಲ್ಲಿ ತುಷಿತರು ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ, ಉತ್ತಮ ಮನ್ವಂತರದಲ್ಲಿ ಸತ್ಯರು ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದರು.

ತಾಮಸೇ ಹರಯೋ ನಾಮ ವೈಕುಣ್ಠಾ ರೈವತಾನ್ತರೇ। ಸಾಧ್ಯಾಶ್ಚ ಚಾಕ್ಷುಷೇ ನಾಮ್ನಾ ಛನ್ದಜಾ ಜಜ್ಞಿರೇ ಸುರಾಃ ।। ೫.

ತಾಮಸ ಮನ್ವಂತರದಲ್ಲಿ ಅವರು ಹರಿಗಳು, ರೈವತ ಮನ್ವಂತರದಲ್ಲಿ ವೈಕುಂಠರು, ಚಾಕ್ಷುಷ ಮನ್ವಂತರದಲ್ಲಿ ಛಂದಸ್ಸಿನಿಂದ ಜನಿಸಿದ ಸಾಧ್ಯರು ದೇವತೆಗಳೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟರು.

ಧರ್ಮಪುತ್ರಾ ಮಹಾಭಾಗಾಃ ಸಾಧ್ಯಾ ಯೇ ದ್ವಾದಶಾಮರಾಃ। ಪೂರ್ವಂ ಸ್ಮ ಅನುಸೂಯನ್ತೇ ಚಾಕ್ಷುಷಸ್ಯಾನ್ತರೇ ಮನೋಃ ।। ೫.

ಧರ್ಮನ ಹನ್ನೆರಡು ಅಮರ ಸಾಧ್ಯರು, ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಗಳು, ಹಿಂದೆ ಚಾಕ್ಷುಷ ಮನ್ವಂತರದಲ್ಲಿ ಅನುಸರಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು.

ಸ್ವಾರೋಚಿಷೇಽನ್ತರೇಽತೀತಾ ದೇವಾ ಯೇ ವೈ ಮಹೌಜಸಃ। ತುಷಿತಾ ನಾಮ ತೇಽನ್ಯೋನ್ಯಮೂಚುರ್ವೈ ಚಾಕ್ಷುಷೇಽನ್ತರೇ ।। ೫.

ಹಿಂದೆ ಸ್ವಾರೋಚಿಷ ಮನ್ವಂತರದಲ್ಲಿ ಮಹಾ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ದೇವತೆಗಳು ತುಷಿತರು ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಇದ್ದರು; ಅವರು ಚಾಕ್ಷುಷ ಮನ್ವಂತರದಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಮಾತನಾಡಿದರು.

ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಛಿಷ್ಟೇ ತದಾ ತಸ್ಮಿನ್ ದೇವಾ ವೈ ತುಷಿತಾಽಭ್ರುವನ್। ಇತರೇತರಂ ಮಹಾಭಾಗಾನ್ ವಯಂ ಸಾಧ್ಯಾನ್ ಪ್ರವಿಶ್ಯ ವೈ। ಮನ್ವನ್ತರೇ ಭವಿಷ್ಯಾಮಸ್ತನ್ನಃ ಶ್ರೇಯೋ ಭವಿಷ್ಯತಿ ।। ೫.

ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಾಗ, ತುಷಿತ ದೇವತೆಗಳು ಹೇಳಿದರು: 'ನಾವು ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಗಳು ಸಾಧ್ಯರಲ್ಲಿ ಸೇರೋಣ; ಮುಂದಿನ ಮನ್ವಂತರದಲ್ಲಿ ನಾವು ಅವರಾಗುತ್ತೇವೆ, ಅದು ನಮಗೆ ಉತ್ತಮವಾಗಿರುತ್ತದೆ.'

ಏವಮುಕ್ತ್ವಾತು ತೇ ಸರ್ವೇ ಚಾಕ್ಷುಷಸ್ಯಾನ್ತರೇ ಮನೋಃ। ತಸ್ಮಾದ್ದ್ವಾದಶಸಮ್ಭೂತಾನ್ ಧರ್ಮಾನ್ ಸ್ವಾಯಮ್ಭುವಾತ್ ಪುನಃ ।। ೫.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಅವರು ಎಲ್ಲರೂ ಚಾಕ್ಷುಷ ಮನ್ವಂತರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಸ್ವಾಯಂಭುವನ ಹನ್ನೆರಡು ಧರ್ಮರಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದರು.

ನರನಾರಾಯಣೌ ತತ್ರ ಜಜ್ಞಾತೇ ಪುನರೇವ ಹಿ। ವಿಪಶ್ಚಿದಿನ್ದ್ರೋ ಯಶ್ಚಾಸೀತ್ತಥಾ ಸತ್ಯೋ ಹರಿಶ್ಚ ತೌ। ಸ್ವಾರೋಚಿಷೇಽನ್ತರೇ ಪೂರ್ವಮಾಸ್ತಾನ್ತೌ ತುಷಿತೌ ಸುರೌ ।। ೫.

ಅಲ್ಲಿ ನರ ಮತ್ತು ನಾರಾಯಣರು ಮತ್ತೆ ಹುಟ್ಟಿದರು; ವಿಪಶ್ಚಿತ್, ಇಂದ್ರ, ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ಹರಿಯೂ—ಈ ಇಬ್ಬರು ಹಿಂದಿನ ತುಷಿತ ದೇವತೆಗಳು ಸ್ವಾರೋಚಿಷ ಮನ್ವಂತರದಲ್ಲಿ ಇದ್ದರು.

ತುಷಿತಾನಾನ್ತು ಸಾಧ್ಯತ್ವೇ ನಾಮಾನ್ಯೇತಾನಿ ವಕ್ಷ್ಯತೇ। ಮನೋಽನುಮನ್ತಾ ಪ್ರಾಣಶ್ಚ ನರೋ ಯಾನಶ್ಚ ವೀರ್ಯವಾನ್ ।। ೫.

ತುಷಿತರು ಸಾಧ್ಯರಾಗಿದ್ದಾಗ ಅವರ ಹೆಸರುಗಳು ಹೀಗಿವೆ: ಮನಸ್ಸು, ಅನುಮಂತ, ಪ್ರಾಣ, ನರ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿಶಾಲಿಯಾದ ಯಾನ.

ಚಿತ್ತಿರ್ಹಯೋ ನಯಶ್ಚೈವ ಹಂಸೋ ನಾರಾಯಣಸ್ತಥಾ। ಪ್ರಭವೋಽಥ ವಿಭುಶ್ಚೈವ ಸಾಧ್ಯಾ ದ್ವಾದಶ ಜಜ್ಞಿರೇ ।। ೫.

ಚಿತ್ತಿ, ಹಯ, ನಯ, ಹಂಸ, ನಾರಾಯಣ, ಪ್ರಭವ ಮತ್ತು ವಿಭು—ಈ ಹನ್ನೆರಡು ಸಾಧ್ಯರು ಹುಟ್ಟಿದರು.

ಸ್ವಾಯಮ್ಭುವೇಽನ್ತರೇ ಪೂರ್ವಂ ತತಃ ಸ್ವಾರೋಚಿಷೇ ಪುನಃ। ನಾಮಾನ್ಯಾಸನ್ ಪುನಸ್ತಾನಿ ತುಷಿತಾನಾಂ ನಿಬೋಧತ ।। ೫.

ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಮನುಂತರದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು, ನಂತರ ಸ್ವಾರೋಚಿಷ ಮನುಂತರದಲ್ಲಿಯೂ, ತುಷಿತರು ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳು ಇದ್ದವು. ಈಗ ಆ ತುಷಿತರ ಹೆಸರನ್ನು ಮತ್ತೆ ಕೇಳಿ.

ಪ್ರಾಣೋಽಪಾನಸ್ತಥೋದಾನಃ ಸಮಾನೋ ವ್ಯಾನ ಏವ ಚ। ಚಕ್ಷುಃ ಶ್ರೋತ್ರಂ ತಥಾ ಪ್ರಾಣಃ ಸ್ಪರ್ಶೋ ಬುದ್ಧಿರ್ಮನಸ್ತಥಾ ।। ೫.

ಪ್ರಾಣ, ಅಪಾನ, ಉದಾನ, ಸಮಾನ, ವ್ಯಾನ, ಹಾಗೆಯೇ ದೃಷ್ಟಿ, ಶ್ರವಣ, ಪ್ರಾಣ, ಸ್ಪರ್ಶ, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳು ಇದ್ದವು.

ಪ್ರಾಣಾಪಾನಾವುದಾನಶ್ಚ ಸಮಾನೋ ವ್ಯಾನ ಏವ ಚ। ನಾಮಾನ್ಯೇತಾನಿ ಪೂರ್ವನ್ತು ತುಷಿತಾನಾಂ ಸ್ಮೃತಾನಿ ಹ ।। ೫.

ಪ್ರಾಣ, ಅಪಾನ, ಉದಾನ, ಸಮಾನ, ವ್ಯಾನ—ಈ ಹೆಸರುಗಳು ಹಿಂದೆ ತುಷಿತರಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದವು.

ವಸೋಸ್ತು ವಸವಃ ಪುತ್ರಾಃ ಸಾಧ್ಯಾನಾಮನುಜಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ । ಧರೋ ಧ್ರುವಶ್ಚ ಸೋಮಶ್ಚ ಆಪಶ್ಚೈವಾನಲೋಽನಿಲಃ। ಪ್ರತ್ಯೂಷಶ್ಚ ಪ್ರಭಾಸಶ್ಚ ವಸವೋಽಷ್ಟೌ ಪ್ರಕೀರ್ತ್ತಿತಾಃ ।। ೫.

ವಸುಗಳ ಪುತ್ರರನ್ನು ವಸುಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಅವರು ಸಾಧ್ಯರ ತಮ್ಮರು ಎಂದು ತಿಳಿದುಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಧರ, ಧ್ರುವ, ಸೋಮ, ಆಪ, ಅನಲ, ಅನಿಲ, ಪ್ರತ್ಯೂಷ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾಸ—ಈ ಎಂಟು ವಸುಗಳು ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಧರಸ್ಯ ಪುತ್ರೋ ದ್ರವಿಣೋ ಹುತಹವ್ಯವಹಸ್ತಥಾ। ಧ್ರುವಪುತ್ರೋ ಭವೋ ನಾಮ್ನಾ ಕಾಲೋ ಲೋಕಪ್ರಕಾಲನಃ ।। ೫.

ಧರನ ಮಗನು ದ್ರವಿಣ ಮತ್ತು ಹುತಹವ್ಯವಾಹ. ಧ್ರುವನ ಮಗನು ಭವ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ಕಾಲ, ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವವನು.

ಸೋಮಸ್ಯ ಭಗವಾನ್ ವರ್ಚಾ ಬುಧಶ್ಚ ಗ್ರಹಬೋಧನಃ। ರೋಹಿಣ್ಯಾಂ ತೌ ಸಮುತ್ಪನ್ನೌ ತ್ರಿಷು ಲೋಕೇಷು ವಿಶ್ರುತೌ ।। ೫.

ಸೋಮನ ಮಹಿಮೆಯುಳ್ಳ ಪುತ್ರರು ವರಚಾ ಮತ್ತು ಗ್ರಹಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಬುದ್ಧ. ಇವರಿಬ್ಬರೂ ರೋಹಿಣಿಯಿಂದ ಜನಿಸಿ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಧಾರೋರ್ಮಿಕಲಿಲಾಶ್ಚೈವ ತ್ರಯಶ್ಚನ್ದ್ರಮಸಃ ಸುತಾಃ। ಆಪಸ್ಯ ಪುತ್ರೋ ವೈತಣ್ಡ್ಯಃ ಶಮಃ ಶಾನ್ತಸ್ತಥೈವ ಚ ।। ೫.

ಧಾರದ ಮಗನು ಮಿಕಲಿಲ. ಚಂದ್ರನ ಮೂವರು ಪುತ್ರರೂ ಕೂಡ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಆಪನ ಮಗನು ವೈತಂಡ್ಯ, ಹಾಗೆಯೇ ಶಮ ಮತ್ತು ಶಾಂತ.

ಸ್ಕನ್ದಃ ಸನತ್ಕುಮಾರಶ್ಚ ಜಜ್ಞೇ ಪಾದೇನ ತೇಜಸಃ। ಅಗ್ನಿಪುತ್ರಃ ಕುಮಾರಸ್ತು ಶರಸ್ತಮ್ಬೇ ವ್ಯಜಾಯತ। ತಸ್ಯ ಶಾಖೋ ವಿಶಖಶ್ಚ ನೈಗಮೇಯಶ್ಚ ಪೃಷ್ಠಜಾಃ ।। ೫.

ಸ್ಕಂದನು, ಅಂದರೆ ಸನತ್ಕುಮಾರನು, ಒಂದು ಕಾಲಿನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದನು. ಅಗ್ನಿಯ ಮಗನಾದ ಕುಮಾರನು ಕಬ್ಬಿನ ಗುಡ್ಡದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದನು. ಅವನ ಶಾಖೆಗಳು ಶಾಖ, ವಿಶಾಖ ಮತ್ತು ನೈಗಮೇಯ—ಇವರು ಅವನ ಬೆನ್ನಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವರು.

ಅನಿಲಸ್ಯ ಶಿವಾ ಭಾರ್ಯಾ ತಸ್ಯಾಃ ಪುತ್ರೋ ಮನೋಜವಃ। ಅವಿಜ್ಞಾತಗತಿಶ್ಚೈವ ದ್ವೌ ಪುತ್ರಾವನಿಲಸ್ಯ ಚ ।। ೫.

ಅನಿಲನ ಪತ್ನಿ ಶಿವಾ. ಅವರ ಮಗನು ಮನೋಜವ. ಅನಿಲನಿಗೆ ಅವಿಜ್ಞಾತಗತಿ ಮತ್ತು ಮನೋಜವ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರೂ ಇದ್ದಾರೆ.

ಪ್ರತ್ಯೂಷಸ್ಯ ವಿದುಃ ಪುತ್ರ ಋಷಿರ್ನಾಮ್ನಾ ತು ದೇವಲಃ। ದ್ವೌ ಪುತ್ರೌ ದೇವಲಸ್ಯಾಪಿ ಕ್ಷಮಾವನ್ತೌ ಮನೀಷಿಣೌ ।। ೫.

ಪ್ರತ್ಯೂಷನ ಮಗನು ದೇವಲ ಎಂಬ ಋಷಿ ಎಂದು ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ದೇವಲನಿಗೆ ಕ್ಷಮಾವಂತ ಮತ್ತು ಮನೀಷಿಣ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಪುತ್ರರಾಗಿದ್ದರು.