ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ಉಪಯಾಜ್ಯಾಃ ಸುಧರ್ಮಾಣ ಇತಿ ದೇವಾಃ ಪ್ರಕೀರ್ತ್ತಿತಾಃ । ದಿವಸ್ಪತಿರ್ಮಹಾಸತ್ತ್ವಸ್ತೇಷಾಮಿನ್ದ್ರೋ ಭವಿಷ್ಯತಿ ।। ೩೮.

ಸುಧರ್ಮಣರು ಉಪಯಾಜ್ಯರು ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ; ಈ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಾಸತ್ತ್ವನಾದ ಇಂದ್ರನು ಸ್ವರ್ಗದ ಅಧಿಪತಿಯಾಗುವನು.

ಪುಲಹಾತ್ಮಜಪುತ್ರಾಸ್ತೇ ವಿಜ್ಞೇಯಾಸ್ತು ರುಚೇಃ ಸುತಾಃ । ಅಙ್ಗಿರಾಶ್ಚೈವ ಧೃತಿಮಾನ್ ಪೌಲಸ್ತ್ಯಃ ಪಥ್ಯವಾಂಸ್ತು ಸಃ ।। ೩೮.

ಪುಲಹನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ರುಚಿಯ ಮಕ್ಕಳೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಅಂಗಿರಸನು ಧೈರ್ಯಶಾಲಿ, ಪೌಲಸ್ತ್ಯನು ಸದಾ ಸರಿ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವವನು.

ಪೌಲಹಸ್ತತ್ತ್ವ ದರ್ಶೀ ಚ ಭಾರ್ಗವಶ್ಚ ನಿರುತ್ಸಕಃ। ನಿಷ್ಪ್ರಕಮ್ಪಸ್ತಥಾತ್ರೇಯೋ ನಿರ್ಮೋಹಃ ಕಶ್ಯಪಸ್ತಥಾ ।। ೩೮.

ಪೌಲಹನು ಸತ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದವನು, ಭಾರ್ಗವನು ಆಸೆಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾದವನು; ಅತ್ರಿಯು ಅಚಲ ಮನಸ್ಸಿನವನು, ಕಾಶ್ಯಪನು ಮೋಹವಿಲ್ಲದವನು.

ಸ್ವರೂಪಶ್ಚೈವ ವಾಸಿಷ್ಠಃ ಸಪ್ತೈತೇ ತು ತ್ರಯೋದಶೇ। ಚಿತ್ರಸೇನೋ ವಿಚಿತ್ರಶ್ಚ ತಪೋ ಧರ್ಮಧೃತೋ ಭವಃ ।। ೩೮.

ವಸಿಷ್ಠನು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ನಿಷ್ಠನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಈ ಏಳು ಜನರು ಹದಿಮೂರನೇ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾರೆ. ಚಿತ್ರಸೇನ, ವಿಚಿತ್ರ, ತಪೋ, ಧರ್ಮಧೃತ ಮತ್ತು ಭವ ಎಂಬವರೂ ಇದ್ದಾರೆ.

ಅನೇಕಕ್ಷತ್ರಬದ್ಧಶ್ಚ ಸುರಸೋ ನಿರ್ಭಯಃ ಪೃಥಃ। ರೌಚ್ಯಸ್ಯೈತೇ ಮನೋಃ ಪುತ್ರಾ ಹ್ಯನ್ತರೇ ತು ತ್ರಯೋದಶೇ ।। ೩೮.

ಅನೇಕಕ್ಷತ್ರನು ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಸುರಸನು ಧೈರ್ಯವಂತನು; ಪೃಥನು—ಇವರು ಹದಿಮೂರನೇ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮನುವಿನ ಮಕ್ಕಳು.

ಚತುರ್ದ್ದಶೇ ತು ಪರ್ಯಾಯೇ ಭೌತಸ್ಯಾಪ್ಯನ್ತರೇ ಮನೋಃ । ದೇವತಾನಾಂ ಗಣಾಃ ಪಞ್ಚ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಯೇತು ಭವಿಷ್ಯತಿ ।। ೩೮.

ನಾಲ್ಕನೇ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ, ಭೂತ ಮನುವಿನ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಐದು ದೇವತೆಗಳ ಗುಂಪುಗಳು ಇರುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಚಾಕ್ಷುಷಾಶ್ಚ ಕನಿಷ್ಠಾಶ್ಚ ಪವಿತ್ರಾ ಭಾಜರಾಸ್ತಥಾ। ವಾಚಾವೃದ್ಧಾಶ್ಚ ಇತ್ಯೇತೇ ಪಞ್ಚ ದೇವಗಣಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ ।। ೩೮.

ಚಾಕ್ಷುಷ, ಕನಿಷ್ಠ, ಪವಿತ್ರ, ಭಾಜರ ಮತ್ತು ವಾಚಾವೃದ್ಧ—ಈ ಐದು ದೇವತೆಗಳ ಗುಂಪುಗಳು ಸ್ಮರಣೆಯಲ್ಲಿವೆ.

ಸಪ್ತೈವ ತಾಂಸ್ತಾನ್ ಭಾಗಾಂಶ್ಚ ವಿದ್ಧಿ ಚಾಕ್ಷುಷಸಂಜ್ಞಕಾನ್। ಬೃಹದಾದ್ಯಾನಿ ಸಾಮಾನಿ ಕನಿಷ್ಠಾನ್ ಸಪ್ತ ತಾನ್ ವಿದುಃ। ಸಪ್ತ ಲೋಕಾಃ ಪರಿತ್ರಾಸ್ತೇ ಭಾಜಿರಾಃ ಸಪ್ತ ಸಿನ್ಧವಃ ।। ೩೮.

ಈ ಏಳು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಚಾಕ್ಷುಷ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಬೃಹತ್ ಮೊದಲಾದ ಸಾಮಗಳು ಮೊದಲನೆಯವು, ಕನಿಷ್ಠ ಎಂಬ ಏಳು ಜನರು ತಿಳಿದವರು; ಭಾಜಿರರು ಏಳು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಏಳು ನದಿಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ.

ವಾಚಾವೃದ್ಧಾನೃಷೀನ್ ವಿದ್ಧಿ ಮನೋಃ ಸ್ವಾಯಮ್ಭುವಸ್ಯ ವೈ। ಸರ್ವೇ ಮನ್ವನ್ತರೇನ್ದ್ರಾಶ್ಚ ವಿಜ್ಞೇಯಾಸ್ತುಲ್ಯಲಕ್ಷಣಾಃ ।। ೩೮.

ವಾಚಾವೃದ್ಧರು ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಮನುವಿನ ಋಷಿಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಎಲ್ಲ ಮನ್ವಂತರಗಳ ಇಂದ್ರರು ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ತೇಜಸಾ ತಪಸಾ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಬಲಶ್ರುತಪರಾಕ್ರಮೈಃ। ತ್ರೈಲೋಕ್ಯೇ ಯಾನಿ ಸತ್ತ್ವಾನಿ ಗತಿಮನ್ತಿ ಧ್ರುವಾಣಿ ಚ। ಸರ್ವಶಃ ಸ್ವೈರ್ಗುಣೈಸ್ತಾನಿ ಇನ್ದ್ರಾಸ್ತೇಽಭಿಭವನ್ತಿ ವೈ ।। ೩೮.

ತಮ್ಮ ಪ್ರಕಾಶ, ತಪಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ, ಶಕ್ತಿ, ವಿದ್ಯೆ ಮತ್ತು ಶೌರ್ಯದಿಂದ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಚಲಿಸುವವರನ್ನೂ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುವವರನ್ನೂ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ತಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ಗುಣಗಳಿಂದ ಇಂದ್ರರು ಮೀರುತ್ತಾರೆ.

ಭೂತಾಪವಾದಿನೋ ಹೃಷ್ಟಾ ಮಧ್ಯಸ್ಥಾ ಭೂತವಾದಿನಃ। ಭೂತಾನುವಾದಿನಃ ಸಕ್ತಾಸ್ತ್ರಯೋ ವೇದಾಃ ಪ್ರವಾದಿನಾಮ್ ।। ೩೮.

ಕೆಲವರು ಜೀವಿಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತಾರೆ, ಇನ್ನೊಬ್ಬರು ಮಧ್ಯಸ್ಥರಾಗಿ ಜೀವಿಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ, ಮತ್ತೊಬ್ಬರು ಜೀವಿಗಳ ಕಥನದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ—ಈ ಮೂರು ವಿಧದವರು ವೇದಗಳಂತೆ ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ.

ಅಗ್ನಿಧ್ರಃ ಕಾಶ್ಯಪಶ್ಚೈವ ಪೌಲಸ್ತ್ಯೋ ಮಾಗಧಶ್ಚ ಯಃ। ಭಾರ್ಗವೋ ಹ್ಯಗ್ನಿಬಾಹುಶ್ಚ ಶುಚಿರಾಙ್ಗಿರಸಸ್ತಥಾ। ಓಜಸ್ವೀ ಸುಬಲಶ್ಚೈವ ಭೌತ್ಯಸ್ಯೈತೇ ಮನೋಃ ಸುತಾಃ ।। ೩೮.

ಅಗ್ನಿಧ್ರ, ಕಾಶ್ಯಪ, ಪೌಲಸ್ತ್ಯ, ಮಾಘಧ, ಭಾರ್ಗವ, ಅಗ್ನಿಬಾಹು, ಶುಚಿ, ಆಂಗಿರಸ, ಓಜಸ್ವಿ ಮತ್ತು ಸುಬಲ—ಇವರು 모두 ಭೌತ್ಯನಾಮಕ ಮನುವಿನ ಮಕ್ಕಳಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಸವರ್ಣಾ ಮನವೋ ಹ್ಯೇತೇ ಚತ್ವಾರೋ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಸುತಾಃ। ಏಕೋ ವೈವಸ್ವತಶ್ಚೈವ ಸಾವರ್ಣೋ ಮನುರುಚ್ಯತೇ ।। ೩೮.

ಈ ನಾಲ್ಕು ಸವರಣ ಮನುಗಳು ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಕ್ಕಳು; ಅವರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನನ್ನು ವೈವಸ್ವತ ಎಂದು, ಅವನನ್ನು ಸಾವರ್ಣ ಮನು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ರೌಚ್ಯೋ ಭೌತ್ಯಶ್ಚ ಯೌ ತೌ ತು ಮನೋಃ ಪೌಲಹಭಾರ್ಗವೌ। ಭೌತ್ಯಸ್ಯೈವಾಧಿಪತ್ಯೇ ತು ಪೂರ್ಣಃ ಕಲ್ಪಸ್ತು ಪೂರ್ಯ್ಯತೇ ।। ೩೮.

ರೌಚ್ಯ ಮತ್ತು ಭೌತ್ಯ ಎಂಬ ಮನುವಿನ ಮಕ್ಕಳು ಪೌಲಹ ಮತ್ತು ಭಾರ್ಗವ ವಂಶದವರು; ಭೌತ್ಯನ ಆಡಳಿತ ಬಂದಾಗ, ಒಂದು ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಲ್ಪದ ಚಕ್ರ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಸೂತ ಉವಾಚ।। ನಿಃಶೇಷೇಷು ಚ ಸರ್ವೇಷು ತದಾ ಮನ್ವನ್ತರೇಷ್ವಿಹ। ಅನ್ತೇಽನೇಕಯುಗೇ ತಸ್ಮಿನ್ ಕ್ಷೀಣೇ ಸಂಹಾರ ಉಚ್ಯತೇ ।। ೩೮.

ಸೂತನು ಹೇಳಿದನು: ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಮನ್ವಂತರಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮುಗಿದಾಗ, ಅನೇಕ ಯುಗಗಳ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವು ಕ್ಷೀಣವಾದಾಗ, ಅದನ್ನು ಲಯ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಸಪ್ತೈತೇ ಭಾರ್ಗವಾ ದೇವಾ ಅನ್ತೇ ಮನ್ವನ್ತರೇ ತದಾ। ಭುಕ್ತ್ವಾ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯಮಧ್ಯಸ್ಥಾ ಯುಗಾಖ್ಯಾಂ ಹ್ಯೇಕಸಪ್ತತಿಮ್ ।। ೩೮.

ಈ ಏಳು ಭಾರ್ಗವ ದೇವತೆಗಳು ಮನ್ವಂತರದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿ, ಎಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಯುಗಗಳ ಕಾಲ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುತ್ತಾರೆ.

ಪಿತೃಭಿರ್ಮನುಭಿಶ್ಚೈವ ಸಾರ್ದ್ಧಂ ಸಪ್ತರ್ಷಿಭಿಸ್ತು ಯೇ। ಯಜ್ವಾನಶ್ಚೈವ ತೇಽಪ್ಯನ್ಯೇ ತದ್ಭಾಕ್ತಾಶ್ಚೈವ ತೈಃ ಸಹ ।। ೩೮.

ಪಿತೃಗಳು, ಮನುಗಳು, ಏಳು ಋಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಇನ್ನಿತರ ಯಜ್ಞಕಾರರು ಹಾಗೂ ಅವರ ಭಕ್ತರು—ಇವರು ಎಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಇರುತ್ತಾರೆ.

ಮಹರ್ಲೋಕಂ ಗಮಿಷ್ಯನ್ತಿ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯಮೀಶ್ವರಾಃ। ತತಸ್ತೇಷು ಗತೇಷೂರ್ದ್ಧ್ವಂ ಕ್ಷೀಣೇ ಮನ್ವನ್ತರೇ ತದಾ। ಅನಾಧಾರಮಿದಂ ಸರ್ವಂ ತ್ರೈಲೋಕ್ಯಂ ವೈ ಭವಿಷ್ಯತಿ ।। ೩೮.

ಆ ದೇವತೆಗಳು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮಹರ್ಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ; ಅವರು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹೋದ ನಂತರ ಮತ್ತು ಮನ್ವಂತರ ಮುಗಿದಾಗ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳಿಗೂ ಆಧಾರವಿಲ್ಲದಂತಾಗುತ್ತದೆ.

ತತಃ ಸ್ಥಾನಾನಿ ಶೂನ್ಯಾನಿ ಸ್ಥಾನಿನಾಂ ತಾನಿ ವೈ ದ್ವಿಜಾಃ। ಪ್ರಭ್ರಶ್ಯನ್ತಿ ವಿಮುಕ್ತಾನಿ ತಾರಾಋಕ್ಷಗ್ರಹೈಸ್ತಥಾ ।। ೩೮.

ಆಗ, ದ್ವಿಜರೇ, ನಿವಾಸಿಗಳ ಸ್ಥಳಗಳು ಖಾಲಿಯಾಗುವ ಮೂಲಕ, ನಕ್ಷತ್ರಗಳು, ಗ್ರಹಗಳು ಮತ್ತು ತಾರಾಗಳೊಡನೆ ಅವುಗಳು ಬಿದ್ದಿಹೋಗುತ್ತವೆ.

ತತಸ್ತೇಷು ವ್ಯತೀತೇಷು ತ್ರೈಲೋಕ್ಯಸ್ಯೇಶ್ವರೇಷ್ವಿಹ। ಸೇನ್ದ್ರಾಷ್ಟೇಷು ಮಹರ್ಲೋಕಂ ಯಸ್ಮಿಂಸ್ತೇ ಕಲ್ಪವಾಸಿನಃ ।। ೩೮.

ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ದೇವತೆಗಳು, ಇಂದ್ರನೊಡನೆ, ಮಹರ್ಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋದಾಗ, ಕಲ್ಪದವರೆಗೆ ಇರುವವರು ಅಲ್ಲೇ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಜಿತಾದ್ಯಾಶ್ಚ ಗಣಾ ಹ್ಯತ್ರ ಚಾಕ್ಷುಷಾನ್ತಾಶ್ಚತುರ್ದಶ। ಮನ್ವನ್ತರೇಷು ಸರ್ವ್ವೇಷು ದೇವಾಸ್ತೇ ವೈ ಮಹೌಜಸಃ ।। ೩೮.

ಜಿತಾ ಮುಂತಾದ ಗುಂಪುಗಳು, ಚಾಕ್ಷುಷ ಅಂತ್ಯವರೆಗೆ ಒಟ್ಟು ಹದಿನಾಲ್ಕು, ಈ ಮಹಾಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ದೇವತೆಗಳು ಎಲ್ಲಾ ಮನ್ವಂತರಗಳಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಾರೆ.

ತತಸ್ತೇಷು ಗತೇಷೂರ್ದ್ಧ್ವಂ ಸಾಯೋಜ್ಯಂ ಕಲ್ಪವಾಸಿನಾಮ್। ಸಮೇತ್ಯ ದೇವಾಸ್ತೇ ಸರ್ವೇ ಪ್ರಾಪ್ತೇ ಸಂಕಲನೇ ತದಾ ।। ೩೮.

ಅವರು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹೋದಾಗ, ಕಲ್ಪವಾಸಿಗಳ ಒಂದುಗೂಡುವಿಕೆ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ; ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ದೇವತೆಗಳು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಸೇರುತ್ತಾರೆ.

ಮಹರ್ಲೋಕಂ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಗಣಾಸ್ತೇ ವೈ ಚತುರ್ದ್ದಶ। ಸಶರೀರಾಶ್ಚ ಶ್ರೂಯನ್ತೇ ಜನಲೋಕಂ ಸಹಾನುಗಾಃ ।। ೩೮.

ಮಹರ್ಲೋಕವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಗುಂಪುಗಳು ದೇಹದೊಡನೆ ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಅನುಯಾಯಿಗಳೊಡನೆ ಜನಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಏವಂ ದೇವೇಷ್ವತೀತೇಷು ಮಹರ್ಲೋಕಾಜ್ಜನಂ ಪ್ರತಿ। ಭೂತಾದಿಷ್ವವಶಿಷ್ಟೇಷು ಸ್ಥಾವರಾನ್ತೇಷು ಚಾಪ್ಯುತ ।। ೩೮.

ಹೀಗೆ ದೇವತೆಗಳು ಮಹರ್ಲೋಕದಿಂದ ಜನಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋದಾಗ, ಮೂಲಭೂತಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಥಾವರ ಜೀವಿಗಳು ಮಾತ್ರ ಉಳಿಯುತ್ತವೆ.

ಶೂನ್ಯೇಷು ಲೋಕಸ್ಥಾನೇಷು ಮಹಾನ್ತೇಷು ಭೂರಾದಿಷು। ದೇವೇಷು ಚ ಗತೇಷೂರ್ದ್ಧ್ವಂ ಸಾಯೋಜ್ಯಂ ಕಲ್ಪವಾಸಿನಾಮ್ ।। ೩೮.

ಭೂ ಮುಂತಾದ ಮಹಾಲೋಕಗಳು ಖಾಲಿಯಾಗುವಾಗ ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹೋದಾಗ, ಕಲ್ಪವಾಸಿಗಳ ಒಂದುಗೂಡುವಿಕೆ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಸಂಹೃತ್ಯ ತಾಂಸ್ತತೋ ಬ್ರಹ್ಮಾ ದೇವರ್ಷಿಪಿತೃದಾನವಾನ್। ಸಂಸ್ಥಾಪಯತಿ ವೈ ಸರ್ಗಂ ಮಹದೄಷ್ಟ್ಯಾ ಯುಗಕ್ಷಯೇ ।। ೩೮.

ಆಮೇಲೆ ಬ್ರಹ್ಮನು ದೇವತೆಗಳು, ಋಷಿಗಳು, ಪಿತೃಗಳು ಮತ್ತು ದಾನವರನ್ನು ಹಿಂಪಡೆಯುವ ಮೂಲಕ, ಯುಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮಹಾದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಪುನಃ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ.

ತತ್ರ ಯುಗಸಹಸ್ರಾನ್ತಮಹರ್ಯರ್ದ್ಬ್ರಹ್ಮಣೋ ವಿದುಃ। ರಾತ್ರಿಂ ಯುಗಸಹಸ್ರಾನ್ತಾಮಹೋರಾತ್ರವಿದೋ ಜನಾಃ ।। ೩೮.

ಅಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಹಗಲು ಸಾವಿರ ಯುಗಗಳಷ್ಟು ಎಂದು, ರಾತ್ರಿಯೂ ಸಹ ಸಾವಿರ ಯುಗಗಳಷ್ಟು ಎಂದು ಬ್ರಹ್ಮನ ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ತಿಳಿದವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ನೈಮಿತ್ತಿಕಃ ಪ್ರಾಕೃತಿಕೋ ಯಶ್ಚೈವಾತ್ಯನ್ತಿಕೋಽರ್ಥತಃ। ತ್ರಿವಿಧಃ ಸರ್ವ್ವಭೂತಾನಾಮಿತ್ಯೇಷ ಪ್ರತಿಸಞ್ಚರಃ ।। ೩೮.

ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ನಾಶವು ಮೂರು ವಿಧವಾಗಿದೆ: ಒಂದು ವೇಳೆ ವೇಳೆ ಸಂಭವಿಸುವುದು, ಮತ್ತೊಂದು ಮೂಲಭೂತ ಸ್ವರೂಪದದು, ಇನ್ನೊಂದು ಶಾಶ್ವತವಾದದು—ಇವುಗಳನ್ನು ಈ ರೀತಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಬ್ರಾಹ್ಮೋ ನೈಮಿತ್ತಿಕಸ್ತಸ್ಯ ಕಲ್ಪದಾಹಃ ಪ್ರಸಂಯಮಃ। ಪ್ರತಿಸರ್ಗೇ ತು ಭೂತಾನಾಂ ಪ್ರಾಕೃತಃ ಕರಣಕ್ಷಯಃ ।। ೩೮.

ವೇಳೆ ವೇಳೆ ಸಂಭವಿಸುವ ನಾಶವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನ ನಾಶವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಅದು ಯುಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತನ್ನು ದಹಿಸುವುದು. ಪುನಃ ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮೂಲಭೂತಗಳು ನಾಶವಾಗುವುದು ಮೂಲಭೂತ ನಾಶ.