ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ಯೇನ ತೇ ನಿಹತಾ ದೈತ್ಯಾಃ ಸಂಗ್ರಾಮೇ ತಾರಕಾಮಯೇ। ಸರ್ವ್ವದೇವಮಯಂ ಕೃತ್ವಾ ಸರ್ವಾಯುಧಧರಂ ವಪುಃ ।। ೩೫.

ಯಾವನು ಎಲ್ಲಾ ದೇವತೆಗಳ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಎಲ್ಲ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು, ತಾರಕಾಮಯ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದೈತ್ಯರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದನು.

ಗರುಡಸ್ಥೇನ ಚೋತ್ಸಿಕ್ತಃ ಕಾಲನೇಮಿರ್ನಿಪಾತಿತಃ। ಉತ್ತರಾಂಶೇ ಸಮುದ್ರಸ್ಯ ಕ್ಷೀರೋದಸ್ಯಾಮೃತೋದಧೇಃ। ಯಃ ಶೇತೇ ಶಾಶ್ವತಂ ಯೋಗಮಾಸ್ಥಾಯ ತಿಮಿರಂ ಮಹತ್ ।। ೩೫.

ಗರುಡನ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು, ಉತ್ತರ ದಡದ ಅಮೃತ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಕಾಲನೇಮಿಯನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದವನು; ಆತನು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಶಾಶ್ವತ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ, ಮಹಾ ಅಂಧಕಾರದ ಮಧ್ಯೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆದಿದ್ದಾನೆ.

ಪುರಾಣೀ ಗರ್ಭಮಧತ್ತ ದಿವ್ಯಂ ತಪಃಪ್ರಕರ್ಷಾದದಿತಿಃ ಪುರಾ ಯಮ್। ಶಕ್ರಞ್ಚ ಯೋ ದೈತ್ಯಗಣಾವರುದ್ಧಂ ಗರ್ಭಾವಮಾನೇನ ಭೃಶಂ ಚಕಾರ ।। ೩೫.

ಹಳೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅದಿತಿಯು ತಪಸ್ಸಿನ ಬಲದಿಂದ ಆತನನ್ನು ತನ್ನ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿದಳು; ಗರ್ಭದಲ್ಲಿದ್ದಾಗಲೇ ದೈತ್ಯರಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಬಹಳವಾಗಿ ಅವಮಾನಗೊಳಿಸಿದವನು ಅವನೇ.

ಯದಾನಿಲೋ ಲೋಕಪದಾನಿ ಹೃತ್ವಾ ಚಕಾರ ದೈತ್ಯಾನ್ ಸಲಿಲೇಶಯಾಂಸ್ತಾನ್ । ಕೃತ್ವಾದಿದೇವಸ್ತ್ರಿದಿವಸ್ಯ ದೇವಾಂಶ್ಚಕ್ರೇ ಸುರೇಶಂ ಪುರುಹೂತಮೇವ ।। ೩೫.

ಯಾವಾಗ ವಾಯುವು ಲೋಕಗಳ ನಿವಾಸಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಿ, ದೈತ್ಯರನ್ನು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಹಾಕಿದನು, ಆಗ ಆದಿದೇವನು ಸ್ವರ್ಗದ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ, ಪುರೂಹೂತನನ್ನು ಅವರ ಒಡೆಯನಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು.

ಗಾರ್ಹಪತ್ಯೇನ ವಿಧಿನಾ ಅನ್ವಾಹಾರ್ಯ್ಯೇಣ ಕರ್ಮ್ಮಣಾ। ಅಗ್ನಿಮಾಹವನೀಯಞ್ಚ ವೇದಿಞ್ಚೈವ ಕುಶಸ್ರವಮ್ ।। ೩೫.

ಯಾವನು ಗೃಹ್ಯಾಗ್ನಿಯನ್ನು ನಿಯಮಾನುಸಾರ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಅನ್ವಾಹಾರ್ಯ ಯಜ್ಞವನ್ನು, ಆಹವನೀಯ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ಕುಶಶ್ರವ ಎಂಬ ವೇದಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು.

ಪ್ರೋಕ್ಷಣೀಯಂ ಸ್ರುವಞ್ಚೈವ ಅವಭೃಥಂ ತಥೈವ ಚ। ಅಥ ತ್ರೀನಿಹ ಯಶ್ಚಕ್ರೇ ಹವ್ಯಭಾಗ ಪ್ರದಾನ್ಮಖೇ ।। ೩೫.

ಯಾವನು ಪ್ರೋಕ್ಷಣ ಪಾತ್ರೆಯನ್ನು, ಸ್ರುವವನ್ನು, ಅವಭೃಥ ಸ್ನಾನವನ್ನು ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ವಿಧದ ಹೋಮ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ನೀಡಿದನು.

ಹವ್ಯಾದಾಂಶ್ಚ ಸುರಾಂಶ್ಚಕ್ರೇ ಕವ್ಯಾದಾಂಶ್ಚ ಪಿತೄನಪಿ। ಭೋಗಾರ್ಥಂ ಯಜ್ಞವಿಧಿನಾ ಯೋ ಯಜ್ಞೋ ಯಜ್ಞಕರ್ಮ್ಮಣಿ ।। ೩೫.

ಯಾವನು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಹೋಮಗಳನ್ನು, ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಕವ್ಯಗಳನ್ನು ಯಜ್ಞವಿಧಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಭೋಗಕ್ಕಾಗಿ ನೀಡಿದನು; ಆತನೇ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞರೂಪಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಯೂಪಾನ್ ಸಮಿತ್ಸ್ರುವಂ ಸೋಮಂ ಪವಿತ್ರಂ ಪರಿಧೀನಪಿ। ಯಜ್ಞಿಯಾನಿ ಚ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಯಜ್ಞೀಯಾಂಶ್ಚ ತಥಾನಲಾನ್ ।। ೩೫.

ಯಾವನು ಯೂಪ, ಸಮಿತ್, ಸ್ರುವ, ಸೋಮ, ಪವಿತ್ರ, ಪರಿಧಿ, ಯಜ್ಞದ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು.

ಸದಸ್ಯಾನ್ ಯಜಮಾನಾಂಶ್ಚ ಅಶ್ವಮೇಧಾನ್ ಕ್ರತೂತ್ತಮಾನ್। ವಿಬಭ್ರಾಜ ಪುರಾ ಯಶ್ಚ ಪಾರಮೇಷ್ಠ್ಯೇನ ಕರ್ಮ್ಮಣಾ ।। ೩೫.

ಹಿಂದೆ ಪರಮ ಯಜ್ಞದಿಂದ ಯಜಮಾನರು, ಸದಸ್ಯರು ಮತ್ತು ಅಶ್ವಮೇಧ ಮುಂತಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಿದವನು.

ಯುಗಾನುರೂಪಂ ಯಃ ಕೃತ್ವಾ ತ್ರೀಲ್ಲೋಁಕಾನ್ ಹಿ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್। ಕ್ಷಣಾ ನಿಮೇಷಾಃ ಕಾಷ್ಠಾಶ್ಚ ಕಲಾಸ್ತ್ರೈಕಾಲಮೇವ ಚ ।। ೩೫.

ಯಾವನು ಪ್ರತಿ ಯುಗಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸೃಷ್ಟಿಸಿ, ಕ್ಷಣ, ನಿಮೆಷ, ಕಾಷ್ಠ, ಕಲಾ ಮತ್ತು ಮೂರು ಕಾಲಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು.

ಮುಹೂರ್ತ್ತಾಸ್ತಿಥಯೋ ಮಾಸಾ ದಿನಸಂವತ್ಸರಾಸ್ತಥಾ। ಋತವಃ ಕಾಲಯೋಗಾಶ್ಚ ಪ್ರಮಾಣಂ ತ್ರಿವಿಧನ್ತಥಾ ।। ೩೫.

ಯಾವನು ಮುಹೂರ್ತ, ತಿಥಿ, ಮಾಸ, ದಿನ, ಸಂವತ್ಸರ, ಋತು, ಕಾಲದ ಸಂಯೋಗ ಮತ್ತು ಮೂರು ವಿಧದ ಪ್ರಮಾಣಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು.

ಆಯುಃ ಕ್ಷೇತ್ರಾಣ್ಯುಪಚಯಂ ಲಕ್ಷಣಂ ರೂಪಸೌಷ್ಠವಮ್। ಮೇಧಾ ವಿತ್ತಂ ಚ ಶೌರ್ಯ್ಯಞ್ಚ ಶಾಸ್ತ್ರಸ್ಯೈವ ಚ ಪಾರಣಮ್ ।। ೩೫.

ಯಾವನು ಆಯುಷ್ಯ, ಕ್ಷೇತ್ರ, ವೃದ್ಧಿ, ಲಕ್ಷಣ, ರೂಪದ ಸೌಂದರ್ಯ, ಬುದ್ಧಿ, ಸಂಪತ್ತು, ಶೌರ್ಯ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರದ ಪಾರಂಗತತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು.

ತ್ರಯೋ ವರ್ಣಾಸ್ತ್ರಯೋ ಲೋಕಾಸ್ತ್ರೈವಿದ್ಯಂ ಪಾವಕಾಸ್ತ್ರಯಃ। ತ್ರೈಕಾಲ್ಯಂ ತ್ರೀಣಿ ಕರ್ಮ್ಮಾಣಿ ತಿಸ್ರೋ ಮಾಯಾಸ್ತ್ರಯೋ ಗುಣಾಃ ।। ೩೫.

ಮೂರು ವರ್ಣಗಳು, ಮೂರು ಲೋಕಗಳು, ಮೂರು ವಿಧದ ವಿದ್ಯೆ, ಮೂರು ಅಗ್ನಿಗಳು, ಮೂರು ಕಾಲಗಳು, ಮೂರು ಕರ್ಮಗಳು, ಮೂರು ಮಾಯೆಗಳು ಮತ್ತು ಮೂರು ಗುಣಗಳನ್ನು ಅವನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು.

ಸೃಷ್ಟಾ ಲೋಕಾಃ ಸುರಾಶ್ಚೈವ ಯೇನಾತ್ಯನ್ತೇನ ಕರ್ಮ್ಮಣಾ। ಸರ್ವ್ವಭೂತಗಣಾಃ ಸೃಷ್ಟಾಃ ಸರ್ವ್ವಭೂತಗಣಾತ್ಮನಾ ।। ೩೫.

ಯಾವನ ಪರಮ ಕರ್ಮದಿಂದ ಲೋಕಗಳು, ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳು ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗಿವೆ; ಆತನೇ ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳ ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪಿ.

ನೃಣಾಮಿನ್ದ್ರಿಯಪೂರ್ವ್ವೇಣ ಯೋಗೇನ ರಮತೇ ಚ ಯಃ । ಗತಾಗತಾನಾಂ ಯೋ ನೇತಾ ಸರ್ವ್ವತ್ರ ವಿವಿಧೇಶ್ವರಃ ।। ೩೫.

ಯಾವನು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಯೋಗದಿಂದ ಆನಂದಿಸುತ್ತಾನೆ, ಎಲ್ಲರ ಆಗಮನ-ನಿಗಮನಕ್ಕೆ ನಾಯಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ವಿಭಿನ್ನ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಒಡೆಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಯೋ ಗತಿರ್ಧರ್ಮಯುಕ್ತಾನಾಮಗತಿಃ ಪಾಪಕರ್ಮ್ಮಣಾಮ್। ಚಾತುರ್ವರ್ಣ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಭವಶ್ಚಾತುರ್ವರ್ಣ್ಯಸ್ಯ ರಕ್ಷಿತಾ ।। ೩೫.

ಧರ್ಮಪಾಲಕರಿಗೆ ಮಾರ್ಗವಾಗಿರುವವನು, ಪಾಪಕರ್ಮ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ಮಾರ್ಗವಿಲ್ಲದವನು; ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣಗಳ ಮೂಲವೂ, ಅವುಗಳ ರಕ್ಷಕನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

ಚಾತುರ್ವಿದ್ಯಸ್ಯ ಯೋ ವೇತ್ತಾ ಚತುರಾಶ್ರಮಸಂಶ್ರಯಃ। ದಿಗನ್ತರಂ ನಭೋ ಭೂಮಿರಾಪೋ ವಾಯುರ್ವಿಭಾವಸುಃ ।। ೩೫.

ನಾಲ್ಕು ವೇದಗಳನ್ನು ತಿಳಿದವನು, ನಾಲ್ಕು ಆಶ್ರಮಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಯನಾದವನು; ದಿಕ್ಕುಗಳು, ಆಕಾಶ, ಭೂಮಿ, ನೀರು, ಗಾಳಿ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಯೂ ಅವನೇ.

ಚನ್ದ್ರಸೂರ್ಯ್ಯದ್ವಯಂ ಜ್ಯೋತಿರ್ಯುಗೇಶಃ ಕ್ಷಣದಾಚರಃ। ಯಃ ಪರಃ ಶ್ರೂಯತೇ ದೇವೋ ಯಃ ಪರಂ ಶ್ರೂಯತೇ ತಪಃ ।। ೩೫.

ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯ ಎಂಬ ಎರಡು ಬೆಳಕುಗಳು, ಯುಗಗಳ ಅಧಿಪತಿ, ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವವನು; ಪರಮ ದೇವನೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವವನು, ಪರಮ ತಪಸ್ಸೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುವವನು.

ಯಃ ಪರನ್ತಪಸಃ ಪ್ರಾಹುರ್ಯಃ ಪರಮ್ಪರಮಾತ್ಮವಾನ್। ಆದಿತ್ಯಾದಿಸ್ತು ಯೋ ದೇವೋ ಯಶ್ಚ ದೈತ್ಯಾನ್ತಕೋ ವಿಭುಃ ।। ೩೫.

ಅತಿ ಮಹಾತಪಸ್ವಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುವವನು, ಪರಮಾತ್ಮನೂ, ಆದಿತ್ಯರಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ದೇವತೆ, ದೈತ್ಯರನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿಯೂ ಅವನೇ.

ಯುಗಾನ್ತೇಷ್ವನ್ತಕೋ ಯಶ್ಚ ಯಶ್ಚ ಲೋಕಾನ್ತಕಾನ್ತಕಃ। ಸೇತುರ್ಯೋ ಲೋಕಸೇತೂನಾಂ ಮೇಧ್ಯೋ ಯೋ ಮೇಧ್ಯಕರ್ಮ್ಮಣಾಮ್ ।। ೩೫.

ಯುಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಂತ್ಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವವನು, ಲೋಕಗಳ ಸಂಹಾರಕರನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುವವನು; ಲೋಕಗಳ ಸೇತುವುಗಳಲ್ಲಿ ಸೇತುವಾಗಿರುವವನು, ಶುದ್ಧಕರ್ಮಿಗಳಲ್ಲಿ ಶುದ್ಧನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

ವೇದ್ಯೋ ಯೋ ವೇದವಿದುಷಾಂ ಪ್ರಭುರ್ಯಃ ಪ್ರಭವಾತ್ಮನಾಮ್। ಸೋಮಭೂತಸ್ತು ಭೂತಾನಾಮಗ್ನಿಭೂತೋಽಗ್ನಿವರ್ಚಸಾಮ್ ।। ೩೫.

ವೇದವನ್ನು ತಿಳಿದವರಿಗೆ ತಿಳಿಯಬೇಕಾದವನು, ಸೃಜನಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳವರ ಅಧಿಪತಿ; ಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಸೋಮರೂಪಿಯಾದವನು, ಅಗ್ನಿಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳವರಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವವನು.

ಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ ಮನೋಭೂತಸ್ತಪೋಭೂತಸ್ತಪಸ್ವಿನಾಮ್ । ವಿನಯೋ ನಯತೃಪ್ತಾನಾಂ ತೇಜಸ್ತೇಜಸ್ವಿನಾಮಪಿ ।। ೩೫.

ಮಾನವರಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಾಗಿ, ತಪಸ್ವಿಗಳಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸಾಗಿ, ನಿಯಮದಿಂದ ತೃಪ್ತರಾದವರಲ್ಲಿ ವಿನಯವಾಗಿ, ತೇಜಸ್ವಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ತೇಜಸ್ಸಾಗಿ ಅವನು ಪ್ರಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ.

ವಿಗ್ರಹೋ ವಿಗ್ರಹಾಣಾಂ ಯೋ ಗತಿರ್ಗತಿಮತಾಮಪಿ। ಆಕಾಶ ಪ್ರಭವೋ ವಾಯುರ್ವಾಯುಪ್ರಾಣಾ ಹುತಾಶನಃ ।। ೩೫.

ರೂಪಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಅವನು ರೂಪ, ಗತಿಯುಳ್ಳವರಲ್ಲಿಯೂ ಗತಿಯುಳ್ಳವನು; ಆಕಾಶದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಗಾಳಿ, ಪ್ರಾಣವಾಯು, ಹೋಮದ ಅಗ್ನಿಯೂ ಅವನೇ.

ದಿವಾ ಹುತಾಶನಪ್ರಾಣಾಃ ಪ್ರಾಣೋಽಗ್ನೇರ್ಮಧುಸೂದನಃ। ರಸೋಽಭವಚ್ಛೋಣಿತಂ ವೈ ಶೋಣಿತಾನ್ಮಾಂಸಮುಚ್ಯತೇ ।। ೩೫.

ಹಗಲಿನಲ್ಲಿ ಹೋಮದ ಅಗ್ನಿಯೇ ಪ್ರಾಣವಾಯು, ಅಗ್ನಿಯ ಪ್ರಾಣವೇ ಮಧುಸೂದನ; ರಸವು ರಕ್ತವಾಗಿ, ರಕ್ತದಿಂದ ಮಾಂಸ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಮಾಂಸಾತ್ತು ಮೇದಸೋ ಜನ್ಮ ಮೇದಸೋಽಸ್ಥಿ ನಿರೂಪ್ಯತೇ। ಅಸ್ಥ್ನಾ ಮಜ್ಜಾ ಸಮಭವನ್ಮಜ್ಜಾತಃ ಶುಕ್ರಸಮ್ಭವಃ ।। ೩೫.

ಮಾಂಸದಿಂದ ಮೇದು ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ, ಮೇದುದಿಂದ ಎಲುಬು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಎಲುಬಿನಿಂದ ಮಜ್ಜೆ, ಮಜ್ಜೆಯಿಂದ ವೀರ್ಯ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಶುಕ್ರಾದ್ಘರ್ಭಃ ಸಮಭವದ್ರಸಮೂಲೇನ ಕರ್ಮ್ಮಣಾ। ತತ್ರಾಪಿ ಪ್ರಥಮಞ್ಚಾಪಸ್ತಾಃ ಸೌಮ್ಯರಾಶಿರುಚ್ಯತೇ ।। ೩೫.

ವೀರ್ಯದಿಂದ ಗರ್ಭವು ರಸಮೂಲವಾದ ಕರ್ಮದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯದು ನೀರಾಗಿದೆ, ಅದನ್ನು ಚಂದ್ರರಾಶಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಗರ್ಭೋಷ್ಮಸಮ್ಭವೋ ಜ್ಞೇಯೋ ದ್ವಿತೀಯೋ ರಾಶಿರುಚ್ಯತೇ। ಶುಕ್ರಂ ಸೋಮಾತ್ಮಕಂ ವಿದ್ಯಾದಾರ್ತ್ತವಂ ಪಾವಕಾತ್ಮಕಮ್ ।। ೩೫.

ಗರ್ಭವು ಉಷ್ಣದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಎರಡನೆಯ ರಾಶಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ; ವೀರ್ಯವು ಚಂದ್ರಸ್ವರೂಪ, ಆರ್ಥವವು ಅಗ್ನಿಸ್ವರೂಪ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಭಾವೌ ರಸಾನುಗಾವೇತೌ ವೀರ್ಯ್ಯೇ ಚ ಶಶಿಪಾವಕೌ। ಕಫವರ್ಗೇಽಭವಚ್ಛುಕ್ರಂ ಪಿತ್ತವರ್ಗೇ ಚ ಶೋಣಿತಮ್ ।। ೩೫.

ಈ ಎರಡು ಸ್ಥಿತಿಗಳು ರಸವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತವೆ, ವೀರ್ಯದಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿ ಇದ್ದಂತೆ; ಕಫವರ್ಗದಲ್ಲಿ ವೀರ್ಯ, ಪಿತ್ತವರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಕ್ತ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಕಫಸ್ಯ ಹೃದಯಂ ಸ್ಥಾನಂ ನಾಭ್ಯಾಂ ಪಿತ್ತಂ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಮ್। ದೇಹಸ್ಯ ಮಧ್ಯೇ ಹೃದಯಂ ಸ್ಥಾನನ್ತು ಮನಸಃ ಸ್ಮೃತಮ್ ।। ೩೫.

ಕಫದ ಆಸ್ಥಾನ ಹೃದಯ, ಪಿತ್ತದ ಆಸ್ಥಾನ ನಾಭಿ; ದೇಹದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೃದಯ ಮನಸ್ಸಿನ ಆಸ್ಥಾನವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.