ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ಅನ್ತರಂ ಚಾಕ್ಷುಷಸ್ಯಾತ್ರ ಮನೋಃ ಷಷ್ಠನ್ತು ಹೀಯತೇ। ಮನೋರ್ವೈವಸ್ವತಸ್ಯಾಪಿ ಸಪ್ತಮಸ್ಯ ಪ್ರಜಾಪತೇಃ ।। ೨.

ಇಲ್ಲಿ ಚಾಕ್ಷುಷ ಮನು ಮತ್ತು ಆರನೆಯ ಮನುವಿನ ನಡುವಿನ ಅವಧಿಯೂ, ವೈವಸ್ವತ ಎಂಬ ಏಳನೆಯ ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಅವಧಿಯೂ ಬಿಡಲಾಗಿದೆ.

ತಾಸು ದೇವಾಃ ಖಗಾ ಗಾವೋ ನಾಗಾ ದಿತಿಜದಾನವಾಃ। ಗನ್ಧರ್ವೋಪ್ಸರಸಶ್ಚೈವ ಜಜ್ಞಿರೇಽನ್ಯಾಶ್ಚ ಜಾತಯಃ ।। ೨.

ಅವರಿಂದ ದೇವತೆಗಳು, ಹಕ್ಕಿಗಳು, ಹಸುಗಳು, ನಾಗಗಳು, ದಿತಿಯ ಮಕ್ಕಳು ಹಾಗೂ ದಾನವರು, ಗಂಧರ್ವರು, ಅಪ್ಸರಸರು ಮತ್ತು ಇತರ ಜಾತಿಗಳು ಹುಟ್ಟಿದವು.

ತತಃ ಪ್ರಭೃತಿ ಲೋಕೇಽಸ್ಮಿನ್ ಪ್ರಜಾ ಮೈಥುನಸಮ್ಭವಾಃ। ಸಙ್ಕಲ್ಪಾದ್ದರ್ಶನಾತ್ಸ್ಪರ್ಶಾತ್ಪೂರ್ವೇಷಾಂ ಸೃಷ್ಟಿರುಚ್ಯತೇ ।। ೨.

ಆಗಿನಿಂದ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜೀವಿಗಳು ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ; ಹಿಂದಿನ ಸೃಷ್ಟಿ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ, ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮತ್ತು ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಉಂಟಾಯಿತು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

ದೇವಾನಾಂ ದಾನವಾನಾಞ್ಚ ದೇವರ್ಷೀಣಾಞ್ಚ ತೇ ಶುಭಃ। ಸಮ್ಭವಃ ಕಥಿತಃ ಪೂರ್ವಂ ದಕ್ಷಸ್ಯ ಚ ಮಹಾತ್ಮನಃ ।। ೨.

ದೇವತೆಗಳು, ದಾನವರು, ದೇವರ್ಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಮಹಾತ್ಮ ಡಕ್ಷನ ಹುಟ್ಟಿನ ಕಥೆ ಈಗಾಗಲೇ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಾಣಾತ್ಪ್ರಜಾಪತೇರ್ಜನ್ಮ ದಕ್ಷಸ್ಯ ಕಥಿತಂ ತ್ವಯಾ। ಕಥಂ ಪ್ರಚೇತಸತ್ವಞ್ಚ ಪುನರ್ಲೇಭೇ ಮಹಾತಪಾಃ ।। ೨.

ನೀನು ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಪ್ರಾಣದಿಂದ ಡಕ್ಷನು ಹುಟ್ಟಿದನೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದೀಯೆ; ಆದರೆ ಆ ಮಹಾತಪಸ್ವಿ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಚೇತಸ ರೂಪವನ್ನು ಹೇಗೆ ಪಡೆದನು?

ಏತನ್ನಃ ಸಂಶಯಂ ಸೂತ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತುಂ ತ್ವಮಿಹಾರ್ಹಸಿ। ಸ ದೌಹಿತ್ರಶ್ಚ ಸೋಮಸ್ಯ ಕಥಂ ಶ್ವಶುರತಾಙ್ಗತಃ ।। ೨.

ಸೂತ, ನಮಗೆ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಾಗಿದೆ—ದಯವಿಟ್ಟು ವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳು: ಸೋಮನ ಮೊಮ್ಮಗನು ಹೇಗೆ ಅವನ ಮಾವನಾದನು?

ಉತ್ಪತ್ತಿಶ್ಚ ನಿರೋಧಶ್ಚ ನಿತ್ಯಂ ಭೂತೇಷು ಸತ್ತಮಾಃ। ಋಷಯೋಽತ್ರ ನ ಮುಹ್ಯನ್ತಿ ವಿದ್ಯಾವನ್ತಶ್ಚ ಯೇ ನರಾಃ ।। ೨.

ಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಸದಾ ನಡೆಯುವ ಹುಟ್ಟು ಮತ್ತು ಲಯವನ್ನು ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಹಾಗೂ ಜ್ಞಾನಿಗಳಾದ ಮಾನವರು ಎಂದಿಗೂ ತಪ್ಪಾಗಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ.

ಯುಗೇ ಯುಗೇ ಭವನ್ತ್ಯೇತೇ ಸರ್ವೇ ದಕ್ಷಾದಯೋ ದ್ವಿಜಾಃ । ಪುನಶ್ಚೈವ ನಿರುಧ್ಯನ್ತೇ ವಿದ್ವಾಂಸ್ತತ್ರ ನ ಮುಹ್ಯತಿ ।। ೨.

ಪ್ರತಿ ಯುಗದಲ್ಲಿಯೂ ಡಕ್ಷನಂತವರು ಪುನಃ ಪುನಃ ಹುಟ್ಟಿ ಮತ್ತೆ ಲಯವಾಗುತ್ತಾರೆ; ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಇದರಿಂದ ಗೊಂದಲಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ.

ಜ್ಯೈಷ್‌ಠ್ಯಂ ಕಾನಿಷ್ಠ್ಯಮಪ್ಯೇಷಾಂ ಪೂರ್ವಂ ನಾಸೀದ್ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮಾಃ। ತಪ ಏವ ಗರೀಯೋಽಭೂತ್ ಪ್ರಭಾವಶ್ಚೈವ ಕಾರಣಮ್ ।। ೨.

ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠರೆ, ಆಗ ಅವರಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯತ್ವ ಅಥವಾ ಚಿಕ್ಕತನ ಎಂಬ ಭೇದ ಇರಲಿಲ್ಲ; ತಪಸ್ಸೇ ಮುಖ್ಯವಾದುದು ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿಯೇ ಕಾರಣವಾಗಿತ್ತು.

ಇಮಾಂ ವಿಸೃಷ್ಟಿಂ ಯೋ ವೇದ ಚಾಕ್ಷುಷಸ್ಯ ಚರಾಚರಮ್। ಪ್ರಜಾನಾಮಾಯುರುತ್ತೀರ್ಣಃ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕೇ ಮಹೀಯತೇ ।। ೨.

ಯಾರು ಈ ಚಾಕ್ಷುಷ ಮನ್ವಂತರದ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು—ಚಲಿಸುವ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುವ ಎಲ್ಲವನ್ನು—ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ, ಅವರು ಮಾನವರ ಆಯುಷ್ಯವನ್ನು ಮೀರಿ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಗೌರವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಏಷ ಸರ್ಗಃ ಸಮಾಖ್ಯಾತಶ್ಚಾಕ್ಷುಷಸ್ಯ ಸಮಾ ಸತಃ। ಇತ್ಯೇತೇ ಷಢವಿಸರ್ಗಾ ಹಿಕ್ರಾನ್ತಾ ಮನ್ವನ್ತರಾತ್ಮಕಾಃ। ಸ್ವಾಯಮ್ಭುವಾದ್ಯಾ- ಸಂಕ್ಷೇಪಾಚ್ಚಾಕ್ಷುಷಾನ್ತಾ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್ ।। ೨.

ಈ ರೀತಿ ಚಾಕ್ಷುಷ ಮನುವಿನ ಸೃಷ್ಟಿಯ ವಿವರವನ್ನು ಹೇಳಿದೆ; ಸ್ವಾಯಂಭುವನಿಂದ ಚಾಕ್ಷುಷನ ತನಕ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಆರು ಉಪಸೃಷ್ಟಿಗಳು ವಿವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.

ಏತೇ ಸರ್ಗಾ ಯಥಾಪ್ರಜ್ಞಂ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ವೈ ದ್ವಿಜಸತ್ತಮಾಃ। ವೈವಸ್ವತನಿಸರ್ಗೇಣ ತೇಷಾಂ ಜ್ಞೇಯಸ್ತು ವಿಸ್ತರಃ ।। ೨.

ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠರೆ, ಈ ಸೃಷ್ಟಿಗಳನ್ನು ನಾನು ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ವಿವರಿಸಿದ್ದೇನೆ; ಅವುಗಳ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿವರವನ್ನು ವೈವಸ್ವತ ಮನುವಿನ ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯಬಹುದು.

ಅನನ್ತಾ ನಾತಿರಿಕ್ತಾಶ್ಚ ಸರ್ವೇ ಸರ್ಗಾ ವಿವಸ್ವತಃ। ಆರೋಗ್ಯಾಯುಷ್ಪ್ರಮಾಣೇನ ಧರ್ಮತಃ ಕಾಮತೋಽರ್ಥತಃ। ಏತಾನೇವ ಗುಣಾನೇತಿ ಯಃ ಪಠತ್ಯನಸೂಯಕಃ ।। ೨.

ವಿವಸ್ವತನು ಮಾಡಿದ ಎಲ್ಲಾ ಸೃಷ್ಟಿಗಳು ಅನೇಕವಾಗಿವೆ ಆದರೆ ಅತಿಯಾದವುಗಳಲ್ಲ; ಆರೋಗ್ಯ, ಆಯುಷ್ಯ, ಧರ್ಮ, ಕಾಮ, ಅರ್ಥ—ಯಾವನು ಈ ಗುಣಗಳನ್ನು ದ್ವೇಷವಿಲ್ಲದೆ ಪಠಿಸುತ್ತಾನೋ ಅವನು ಅವುಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

ವೈವಸ್ವತಸ್ಯ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಸಾಮ್ಪ್ರತಸ್ಯ ಮಹಾತ್ಮನಃ। ಸಮಾಸಾದ್ವ್ಯಾಸತಃ ಸರ್ಗಂ ಬ್ರುವತೋ ಮೇ ನಿಬೋಧತ ।। ೨.

ಈಗ ನಾನು ಮಹಾತ್ಮ ವೈವಸ್ವತನ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿಯೂ ವಿವರವಾಗಿಯೂ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ; ನಾನು ಹೇಳುವುದನ್ನು ಗಮನಿಸಿ ಕೇಳಿರಿ.

ಸೂತ ಉವಾಚ।। ಸಪ್ತಮೇ ತ್ವಥ ಪರ್ಯಾಯೇ ಮನೋರ್ವೈವಸ್ವತಸ್ಯ ಹ। ಮಾರೀಚಾತ್ಕಶ್ಯಪಾದ್ದೇವಾ ಜಜ್ಞಿರೇ ಪರಮರ್ಷಯಃ ।। ೩.

ಸೂತನು ಹೇಳಿದನು: ಏಳನೇ ಪರ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ, ವೈವಸ್ವತ ಮನುವಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಮಾರಿ‍ಚಿಯಿಂದ ಮತ್ತು ಕಶ್ಯಪರಿಂದ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಹುಟ್ಟಿದರು.

ಆದಿತ್ಯಾ ವಸವೋ ರುದ್ರಾಃ ಸಾಧ್ಯಾ ವಿಶ್ವೇ ಮರುದ್ಗಣಾಃ। ಭೃಗವೋಽಙ್ಗಿರಸಶ್ಚೈವ ಹ್ಯಷ್ಟೌ ದೇವಗಣಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ ।। ೩.

ಆದಿತ್ಯರು, ವಸುಗಳು, ರುದ್ರರು, ಸಾಧ್ಯರು, ವಿಶ್ವದೇವರು, ಮರ್ತುಗಳು, ಭೃಗುಗಳು ಮತ್ತು ಆಂಗಿರಸರು—ಈ ಎಂಟು ದೇವತೆಗಳ ವರ್ಗಗಳು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ.

ಆದಿತ್ಯಾ ಮರುತೋ ರುದ್ರಾ ವಿಜ್ಞೇಯಾಃ ಕಶ್ಯಪಾತ್ಮಜಾಃ। ಸಾಧ್ಯಾಶ್ಚ ವಸವೋ ವಿಶ್ವೇ ಧರ್ಮಪುತ್ರಾಸ್ತ್ರಯೋ ಗಣಾಃ ।। ೩.

ಆದಿತ್ಯರು, ಮರ್ತುಗಳು ಮತ್ತು ರುದ್ರರು ಕಶ್ಯಪನ ಮಗರೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಸಾಧ್ಯರು, ವಸುಗಳು ಮತ್ತು ವಿಶ್ವದೇವರು ಧರ್ಮನ ಮಕ್ಕಳು ಎಂಬ ಮೂರು ಗುಂಪುಗಳು.

ಭೃಗೋಸ್ತು ಭಾರ್ಗವೋ ದೇವೋ ಹ್ಯಙ್ಗಿರೋಽಙ್ಗಿರಸಃ ಸುತಃ । ವೈವಸ್ವತೇಽನ್ತೇರೇ ಹ್ಯಸ್ಮಿನ್ ನಿತ್ಯಂ ತೇ ಛನ್ದಜಾಃ ಸುರಾಃ ।। ೩.

ಭೃಗುವಿನಿಂದ ಭಾರ್ಗವ ದೇವತೆ ಹುಟ್ಟಿದನು, ಆಂಗಿರಸರಿಂದ ಆಂಗಿರಸನು ಹುಟ್ಟಿದನು; ವೈವಸ್ವತ ಮನುವಿನ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ, ಇವರು ಸದಾ ಮನಸ್ಸಿನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ.

ಏಷ ಸರ್ಗಸ್ತು ಮಾರೀಚೋ ವಿಜ್ಞೇಯಃ ಸಾಮ್ಪ್ರತಃ ಶುಭಃ। ತೇಜಸ್ವೀ ಸಾಮ್ಪ್ರತಸ್ತೇಷಾಮಿನ್ದ್ರೋ ನಾಮ್ನಾ ಮಹಾಬಲಃ ।। ೩.

ಈಗಿರುವ ಸೃಷ್ಟಿಯು ಮಾರಿ‍ಚಿಯ ಸೃಷ್ಟಿಯೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಇವರಲ್ಲಿ ಈಗಿರುವ ಇಂದ್ರನು ಶಕ್ತಿಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

ಅತೀತಾನಾಗತಾ ಯೇ ಚ ವರ್ತ್ತನ್ತೇ ಯೇ ಚ ಸಾಮ್ಪ್ರತಮ್। ಸರ್ವೇ ಮನ್ವನ್ತರೇನ್ದ್ರಾಸ್ತು ವಿಜ್ಞೇಯಾಸ್ತುಲ್ಯಲಕ್ಷಣಾಃ ।। ೩.

ಹೋದವರು, ಮುಂದಾಗುವವರು, ಈಗಿರುವವರು—ಎಲ್ಲಾ ಮನ್ವಂತರಗಳ ಇಂದ್ರರು ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಭೂತಭವ್ಯಭವನ್ನಾಥಃ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷಃ ಪುರನ್ದರಃ । ಮಘವನ್ತಶ್ಚ ತೇ ಸರ್ವೇ ಶ್ರೃಙ್ಗಿಣೋ ವಜ್ರಪಾಣಯಃ। ಸರ್ವೈಃ ಕ್ರತುಶತೇನೇಷ್ಟಂ ಪೃಥಕ್ ಶತಗುಣೇನ ತು ।। ೩.

ಹಿಂದಿನ, ಮುಂದಿನ ಮತ್ತು ಈಗಿನ ಕಾಲದ ಅಧಿಪತಿ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷಿ ಪುರಂದರನು, ಎಲ್ಲರೂ ಮಘವಂತರು, ಕೊಂಬುಧಾರಿಗಳು, ವಜ್ರಧಾರಿಗಳು; ಅವರು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ನೂರು ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ನೂರರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ನೆರವೇರಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ತ್ರೈಲೋಕ್ಯೇ ಯಾನಿ ಸತ್ತ್ವಾನಿ ಗತಿಮನ್ತ್ಯಬಲಾನಿ ಚ। ಅಭಿಭೂಯಾವತಿಷ್ಠನ್ತೇ ಧರ್ಮಾದ್ಯೈಃ ಕಾರಣೈರಪಿ ।। ೩.

ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳು, ಬಲಶಾಲಿಗಳಾಗಲಿ ದುರ್ಬಲರಾಗಲಿ, ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಇತರ ಕಾರಣಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡ, ಗೆದ್ದುಕೊಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟು, ಆಳಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ.

ತೇಜಸಾ ತಪಸಾ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಬಲಶ್ರುತಪರಾಕ್ರಮೈಃ। ಭೂತಭವ್ಯಭವನ್ನಾಥಾ ಯಥಾ ತೇ ಪ್ರಭವಿಷ್ಣವಃ। ಏತತ್ಸರ್ವಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಬ್ರುವತೋ ಮೇನಿಬೋಧತ ।। ೩.

ತೇಜಸ್ಸು, ತಪಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ, ಶಕ್ತಿ, ವಿದ್ಯೆ ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ, ಭೂತ, ಭವ್ಯ, ಭವಿಷ್ಯ ಎಂಬ ಕಾಲಗಳ ಪ್ರಭುಗಳು ಶಕ್ತಿಶಾಲಿಗಳಾಗುತ್ತಾರೆ. ನಾನು ಇದನ್ನೆಲ್ಲಾ ವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ನೀವು ಗಮನದಿಂದ ಕೇಳಿರಿ.

ಭೂತಂ ಭವ್ಯಂ ಭವಿಷ್ಯಂ ತತ್ ಸ್ಮೃತಂ ಲೋಕತ್ರಯಂ ದ್ವಿಜೈಃ। ಭೂರ್ಲೋಕೋಽಯಂ ಸ್ಮೃತೋ ಭೂಮಿರನ್ತರಿಕ್ಷಂ ಭುವಂ ಸ್ಮೃತಮ್ । ಭವ್ಯಂ ಸ್ಮೃತಂ ದಿವಂ ಹ್ಯೇತತ್ತೇಷಾಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಸಾಧನಮ್ ।। ೩.

ಭೂತ, ಭವ್ಯ, ಭವಿಷ್ಯ ಎಂಬುವು ಮೂರು ಲೋಕಗಳು ಎಂದು ದ್ವಿಜರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಭೂಲೋಕ ಎಂದು, ಆಕಾಶವನ್ನು ಭುವಃ ಎಂದು, ಭವ್ಯವನ್ನು ಸ್ವರ್ಗ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇವುಗಳ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಈಗ ನಾನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಧ್ಯಾಯತಾ ಪುತ್ರಕಾಮೇನ ಬ್ರಹ್ಮಣಾಗ್ರೇ ವಿಭಾಷಿತಮ್। ಭೂರಿತಿ ವ್ಯಾಹೃತಂ ಪೂರ್ವಂ ಭೂರ್ಲೋಕೋಽಯಮಭೂತ್ತದಾ ।। ೩.

ಮಗನ ಆಸೆಯಿಂದ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುವಾಗ, ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು 'ಭೂಃ' ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಮೊದಲು ಉಚ್ಚರಿಸಿದನು. ಆಗ ಈ ಭೂಲೋಕವು ಉಂಟಾಯಿತು.

ಭೂತೇಽಸ್ಮಿನ್ ಭವದಿತ್ಯುಕ್ತಂ ದ್ವಿತೀಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ಪುನಃ। ಭವತ್ವಾದ್ದರ್ಶನತ್ವಾಚ್ಚ ಭೂರ್ಲೋಕೋಽಯಮಭೂತ್ತತಃ। ಅತೋಽಯಂ ಪ್ರಥಮೋ ಲೋಕೋ ಭೂತತ್ವಾದ್ಭೂರ್ದ್ವಿಜೈಃ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೩.

ಈ ಭೂತದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಬ್ರಹ್ಮನು 'ಭವತ್' ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಇರುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಕಾಣುವಿಕೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಈ ಲೋಕ ಭೂಲೋಕವಾಯಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ, ಈ ಮೊದಲನೆಯ ಲೋಕವನ್ನು ಇರುವಿಕೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ ದ್ವಿಜರು ಭೂಃ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಭೂತೇಽಸ್ಮಿನ್ ಭವದಿತ್ಯುಕ್ತಂ ದ್ವಿತೀಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ಪುನಃ। ಭವತ್ಯುತ್ಪದ್ಯಮಾನೇನ ಕಾಲಶಬ್ದೋಽಯಮುಚ್ಯತೇ ।। ೩.

ಈ ಭೂತದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಬ್ರಹ್ಮನು 'ಭವತ್' ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. 'ಭವತ್' ಎಂದರೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತಿರುವದು, ಇದನ್ನು ಕಾಲದ ಪದ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಭವನಾತ್ತು ಭುವರ್ಲೋಕೋ ನಿರುಕ್ತಜ್ಞೈರ್ನಿರುಚ್ಯತೇ। ಅನ್ತರಿಕ್ಷಂ ಭುವಸ್ತಸ್ಮಾದ್ ದ್ವಿತೀಯೋ ಲೋಕ ಉಚ್ಯತೇ ।। ೩.

'ಭವನ' ಎಂಬುದರಿಂದ ಭುವರ್ಲೋಕವನ್ನು ಪಂಡಿತರು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆಕಾಶವನ್ನು ಭುವಃ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಎರಡನೆಯ ಲೋಕ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಉತ್ಪನ್ನೇ ತು ಭುವರ್ಲೋಕೇ ತೃತೀಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ಪುನಃ । ಭವ್ಯೇತಿ ವ್ಯಾಹೃತಂ ಯಸ್ಮಾದ್ಭವ್ಯೋ ಲೋಕಸ್ತದಾಽಭವತ್ ।। ೩.

ಭುವರ್ಲೋಕವು ಉಂಟಾದಾಗ, ಬ್ರಹ್ಮನು ಮೂರನೆಯ ಪದವಾದ 'ಭವ್ಯ' ಎಂದು ಉಚ್ಚರಿಸಿದನು. ಆಗ ಭವ್ಯ ಎಂಬ ಲೋಕವು ಉಂಟಾಯಿತು.