ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ಮಕ್ಷಿಪ್ರಚ್ಛೇದನೋ ನಾಮ ಚತುಷ್ಕಲಗಣಃ ಸ್ಮೃತಃ। ಅಲಙ್ಕಾರಾ ಭವನ್ತ್ಯೇತೇ ತ್ರಿಂಶದ್ಯೇ ವೈ ಪ್ರಕೀರ್ತ್ತಿತಾಃ। ವರ್ಣಸ್ಥಾನಪ್ರಯೋಗೇಣ ಕಲಾಮಾತ್ರಾ ಪ್ರಮಾಣತಃ ।। ೨೫.

ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳ ಗುಂಪನ್ನು 'ಮಕ್ಷಿಪ್ರಚ್ಛೇದನ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಅಲಂಕಾರಗಳು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇವು ಮೂವತ್ತನ್ನು, ವರ್ಣದ ಸ್ಥಾನದ ಪ್ರಯೋಗ ಮತ್ತು ಕಾಲದ ಪ್ರಮಾಣದಂತೆ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಸಂಸ್ಥಾನಞ್ಚ ಪ್ರಮಾಣಂ ಚ ವಿಕಾರೋ ಲಕ್ಷಣನ್ತಥಾ। ಚತುರ್ವಿಧಮಿದಂ ಜ್ಞೇಯಮಲಙ್ಕಾರಪ್ರಯೋಜನಮ್ ।। ೨೫.

ರೂಪ, ಪ್ರಮಾಣ, ಬದಲಾವಣೆ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷಣ—ಈ ನಾಲ್ಕು ಅಂಶಗಳನ್ನು ಅಲಂಕಾರದ ಉದ್ದೇಶವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಯಥಾತ್ಮನೋ ಹ್ಯಲಙ್ಕಾರೋ ವಿಪರ್ಯಸ್ತೋಽತಿಗರ್ಹಿತಃ। ವರ್ಣಮೇವಾಪ್ಯಲಂಕರ್ತ್ತುಂ ವಿಷಮಂ ಹ್ಯಾತ್ಮಸಮ್ಭವಾತ್ ।। ೨೫.

ಯಾವುದೇ ಆಭರಣವನ್ನು ತಪ್ಪಾಗಿ ಧರಿಸಿದರೆ ಅದು ಬಹಳವಾಗಿ ಟೀಕೆಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತದೆ. ಅದೇ ರೀತಿ, ವರ್ಣವನ್ನು ಅದರ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸುವುದು ಕೂಡ ಸೂಕ್ತವಲ್ಲ.

ನಾನಾಭರಣಸಂಯೋಗಾದ್ಯಥಾ ನಾರ್ಯಾ ವಿಭೂಷಣಮ್। ವರ್ಣಸ್ಯ ಚೈವಾಲಙ್ಕಾರೋ ವಿಪರ್ಯಸ್ತೋಽತಿಗರ್ಹಿತಃ ।। ೨೫.

ಹೆಣೆಯೊಬ್ಬಳು ವಿವಿಧ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಾಗಿ ಜೋಡಿಸಿದರೆ ಅದು ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲದಂತೆ, ವರ್ಣದ ಅಲಂಕಾರವೂ ತಪ್ಪಾಗಿ ಜೋಡಿಸಿದರೆ ಬಹಳ ಟೀಕೆಗೆ ಪಾತ್ರವಾಗುತ್ತದೆ.

ನ ಪಾದೇ ಕುಣ್ಡಲೇ ದೃಷ್ಟೇ ನ ಕಣ್ಠೇ ರಸನಾ ಯಥಾ। ಏವಮೇವ ಹ್ಯಲಙ್ಕಾರೋ ವಿಪರ್ಯಸ್ತೋ ವಿಗರ್ಹಿತಃ ।। ೨೫.

ಪಾದದಲ್ಲಿ ಕುಂಡಲವನ್ನು, ಕಂಠದಲ್ಲಿ ಹಾರವನ್ನು ನೋಡಲಾಗದು. ಇದೇ ರೀತಿ, ಅಲಂಕಾರವನ್ನು ತಪ್ಪಾಗಿ ಜೋಡಿಸಿದರೆ ಅದು ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಟೀಕೆಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತದೆ.

ಕ್ರಿಯಮಾಣೋಽಪ್ಯಲಙ್ಕಾರೋ ರಾಗಂ ಯಶ್ಚೈವ ದರ್ಶಯೇತ್। ಯಥೋದ್ದಿಷ್ಟಸ್ಯ ಮಾರ್ಗಸ್ಯ ಕರ್ತ್ತವ್ಯಸ್ಯ ವಿಧೀಯತೇ ।। ೨೫.

ಅಲಂಕಾರವನ್ನು ಮಾಡುವಾಗಲೂ ಅದು ಸರಿಯಾದ ರಾಗವನ್ನು ತೋರಬೇಕು ಮತ್ತು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾದ ಮಾರ್ಗದಂತೆ, ವಿಧಿಯಂತೆ ಜೋಡಿಸಬೇಕು.

ಲಕ್ಷಣಂ ಪರ್ಯ್ಯವಸ್ಥಾಪಿ ವರ್ಣಿಕಾಭಿಃ ಪ್ರವರ್ತ್ತನಮ್। ಯಾಥಾತಥ್ಯೇನ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಮಾಸೇದ್ಭವಮುಖೋದ್ಭವೇ ।। ೨೫.

ನಾನು ಈಗ ನಿಜವಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷಣ, ಸರಿಯಾದ ಉಪಯೋಗ ಮತ್ತು ಗಾಯಕರ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ; ಇದು ಕೇವಲ ಮಾತಿನ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಬಂದದ್ದು ಅಲ್ಲ.

ತ್ರಯೋವಿಂಶತ್ಯಶೀತಿಸ್ತು ತೇಷಾಮೇತದ್ವಿಪರ್ಯಯಃ। ಷಡ್ಜಪಕ್ಷೋಽಪಿ ತತ್ತ್ವಾದೌ ಮಧ್ಯೋ ಹೀನಸ್ವರೋ ಭವೇತ್ ।। ೨೫.

ಇವುಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಕ್ರಮ ಎಂಭತ್ತಮೂರು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಷಡ್ಜ ಗುಂಪು ಕೂಡ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅದು ಮಧ್ಯ ಅಥವಾ ಕಡಿಮೆ ಸ್ವರವಾಗುತ್ತದೆ.

ಷಡ್ಜಮಧ್ಯಮಯೋಶ್ಚೈವ ಗ್ರಾಮಯೋಃ ಪರ್ಯ್ಯಪಸ್ತಥಾ। ಮಾನೋಯೋತ್ತರಮನ್ದ್ರಸ್ಯ ಷಡೇವಾತ್ರಾವಿಕಸ್ಯ ಚ ।। ೨೫.

ಷಡ್ಜ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಮ ಎಂಬ ಎರಡು ಸ್ವರಮಂಡಲಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇದೇ ರೀತಿ ವಿರುದ್ಧ ಕ್ರಮ ಇದೆ; ಎತ್ತರ ಮತ್ತು ಕಡಿಮೆ ಸ್ವರಗಳ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಷಡ್ಜ ಮತ್ತು ಆವಿಕದಲ್ಲಿಯೂ ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಸ್ವರಾಲಂಪ್ರತ್ಯಯಶ್ಚೈವ ಸರ್ವ್ವೇಷಾಂ ಪ್ರತ್ಯಯಃ ಸ್ಮೃತಃ। ಅನುಗಮ್ಯ ಬಹಿರ್ಗೀತಂ ವಿಜ್ಞಾತಂ ಪಞ್ಚದೈವತಮ್ ।। ೨೫.

ಎಲ್ಲ ಸ್ವರಗಳಿಗೆ ಅಲಂಕಾರದ ಪ್ರಯೋಗವು ಯೋಗ್ಯವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಹೊರಗಿನ ಗಾಯನವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದರಿಂದ ಹದಿನೈದು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಬಹುದು.

ಗೋರೂಪಾಣಾಂ ಪುರಸ್ತಾತ್ತು ಮಧ್ಯಮಾಂಶಸ್ತು ಪರ್ಯ್ಯಯಃ। ತಯೋರ್ವಿಭಾಗೋ ಗೀತಾನಾಂ ಲಾವಣ್ಯಮಾರ್ಗಸಂಸ್ಥಿತಃ ।। ೨೫.

ಗೋಸ್ವರಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಮ ಭಾಗವೇ ವಿರುದ್ಧ ಕ್ರಮ; ಹಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಇವುಗಳ ಭೇದವೇ ಮಾರ್ಗದ ಲಾವಣ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಅನುಷಙ್ಗಂ ಮಯೋದ್ದಿಷ್ಟಂ ಸ್ವಸಾರಞ್ಚ ಸ್ವರಾನ್ತರಮ್। ಪರ್ಯ್ಯಯಃ ಸಂಪ್ರವರ್ತ್ತೇತ ಸಪ್ತಸ್ವರಪದಕ್ರಮಮ್ ।। ೨೫.

ನಾನು ಸಂಬಂಧ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ಸ್ವರವನ್ನು ವಿವರಿಸಿದ್ದೇನೆ; ವಿರುದ್ಧ ಕ್ರಮವು ಏಳು ಸ್ವರಗಳ ಕ್ರಮದ ಮೂಲಕ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.

ಗಾನ್ಧಾರಾಂಶೇನ ಗೀಯನ್ತೇ ಚತ್ವಾರಿ ಮನ್ದ್ರಕಾಣಿ ಚ। ಪಞ್ಚಮೋ ಮಧ್ಯಮಶ್ಚೈವ ಧೈವತೇ ತು ನಿಷಾದಜೈಃ। ಷಡ್ಜರ್ಷಭೈಶ್ಚ ಜಾನೀಮೋ ಮನ್ದ್ರಕೇಷ್ವೇವ ನಾನ್ತರೇ ।। ೨೫.

ಗಾಂಧಾರ ಭಾಗದಿಂದ ನಾಲ್ಕು ಆಳವಾದ ಸ್ವರಗಳನ್ನು ಹಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ; ಐದನೆಯದು ಮಧ್ಯಮ, ಧೈವತದಲ್ಲಿ ನಿಷಾದದಿಂದ; ಷಡ್ಜ ಮತ್ತು ಋಷಭದಿಂದ ನಾವು ಆಳ ಸ್ವರಗಳಲ್ಲೇ ತಿಳಿಯುತ್ತೇವೆ, ಮಧ್ಯದಲ್ಲಲ್ಲ.

ದ್ವೇ ಚಾಪರಾನ್ತಿಕೇ ವಿದ್ಯಾದ್ಧಯಶುಲ್ಲಾಷ್ಟಕಸ್ಯ ತು। ಪ್ರಾಕೃತೇ ವೈಣವೈಶ್ಚೈವ ಗಾನ್ಧಾರಾಂಶೇ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ ।। ೨೫.

ಕುದುರೆ ಮತ್ತು ಅಷ್ಟಕದ ಕಡಿಮೆ ಸ್ವರಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಇದ್ದವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಪ್ರಾಕೃತ ಮತ್ತು ವೈಣವದಲ್ಲಿಯೂ ಗಾಂಧಾರ ಭಾಗವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಪದಸ್ಯ ತು ತ್ರಯಂ ರೂಪಂ ಸಪ್ತರೂಪನ್ತು ಕೌಶಿಕಮ್। ಗಾನ್ಧಾರಾಂಶೇನ ಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯೇನ ಪರ್ಯಯಸ್ಯ ವಿಧಿಃ ಸ್ಮೃತಃ । ಏವಞ್ಚೈವ ಕ್ರಮೋದ್ದಿಷ್ಟೋ ಮಧ್ಯಮಾಂಶಸ್ಯ ಮಧ್ಯಮಃ ।। ೨೫.

ಪದಕ್ಕೆ ಮೂರು ರೂಪಗಳಿವೆ, ಕೌಶಿಕಕ್ಕೆ ಏಳು ರೂಪಗಳಿವೆ; ಗಾಂಧಾರ ಭಾಗದ ಸಂಪೂರ್ಣದಿಂದ ವಿರುದ್ಧ ಕ್ರಮದ ನಿಯಮ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮಧ್ಯಮ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಮಧ್ಯಮ ಕ್ರಮವಿದೆ.

ಯಾನಿ ಗೀತಾನಿ ಪ್ರೋಕ್ತಾನಿ ರೂಪೇಣ ತು ವಿಶೇಷತಃ। ತತ್ತು ಸಪ್ತಸ್ವರಂ ಕಾರ್ಯ್ಯಂ ಸಪ್ತರೂಪಞ್ಚ ಕೌಶಿಕಮ್ ।। ೨೫.

ಯಾವ ಹಾಡುಗಳು ವಿಶೇಷ ರೂಪದಲ್ಲಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಅವು ಏಳು ಸ್ವರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರಬೇಕು ಮತ್ತು ಕೌಶಿಕಕ್ಕೂ ಏಳು ರೂಪಗಳು ಇರಬೇಕು.

ಅಙ್ಗದರ್ಶನಮಿತ್ಯಾಹುರ್ಮಾನೇ ದ್ವೇ ಸಮಕೇ ತಥಾ। ದ್ವಿತೀಯಭಾವಾಚರಣಾ ಮಾತ್ರಾ ನಾಭಿಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ ।। ೨೫.

ಇದನ್ನು ಅಂಗದರ್ಶನ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಸಮಾನವಾದ ಎರಡು ಪ್ರಮಾಣಗಳಿವೆ, ಎರಡನೇ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಮಾತ್ರೆಯು ನಾಭಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗದು.

ಉತ್ತರೇ ಚ ಪ್ರಕೃತ್ಯೇವಂ ಮಾತ್ರಾ ತಲ್ಲೀಯತೇ ತಥಾ । ಹನ್ತಾರಃ ಪಿಣ್ಡಕೋ ಯತ್ರ ಮಾತ್ರಾಯಾಂ ನಾತಿವರ್ತ್ತತೇ ।। ೨೫.

ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಸಹ ಪ್ರಕೃತಿಯಂತೆ ಮಾಪನವು ಅಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ; ಹಂತಾರರು ಗುಂಡಿನಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾಗ, ಆ ಮಾಪನವು ಮೀರುವುದಿಲ್ಲ.

ಪಾದೇನೈಕೇನ ಮಾತ್ರಾಯಾಂ ಪಾದೋನಾಮತಿ ವೀರಣಾ। ಸಂಖ್ಯಾಯಾಶ್ಚೋಪಹನನಂ ತತ್ರ ಯಾನಮಿತಿ ಸ್ಮೃತಮ್ ।। ೨೫.

ಒಂದು ಕಾಲು ಮಾಪನದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಕಾಲು ವೀರಣದಲ್ಲಿ ಇರದು; ಅಲ್ಲಿ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಕಡಿತವನ್ನು 'ಚಲನೆ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ದ್ವಿತೀಯಂ ಪಾದಭಙ್ಗಞ್ಚ ಗ್ರಹೇಣಾಭಿಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಮ್। ಪೂರ್ವ್ವಮಷ್ಟತೃತೀಯೇ ತು ದ್ವಿತೀಯಂ ಚಾಪರೀತಕೇ ।। ೨೫.

ಎರಡನೇ ಕಾಲಿನ ಮುರಿತನ್ನು ಹಿಡಿದು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಮೊದಲು ಎಂಟನೆಯದು ಮತ್ತು ಮೂರನೆಯದು, ನಂತರ ಎರಡನೇದು ಬೇರೆ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ.

ಅರ್ದ್ಧೇನ ಪಾದಸಾಮ್ಯಸ್ಯ ಪಾದಭಾಗಾಚ್ಚ ಪಞ್ಚಕೇ। ಪಾದಭಾಗಂ ಸಪಾದಂ ತು ಪ್ರಕೃತ್ಯಾಮಪಿ ಸಂಸ್ಥಿತಮ್ ।। ೨೫.

ಅರ್ಧ ಕಾಲಿನ ಸಮತೆ ಮತ್ತು ಐದನೇ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಾಲಿನ ಭಾಗದಿಂದ, ಕಾಲಿನ ಭಾಗವು ಸಹ ಮೂಲ ರೂಪದಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ.

ಚತುರ್ಥಮುತ್ತರೇ ಚೈವ ಮದ್ರವತ್ಯಾಂ ಚ ಮದ್ರಕೇ। ಮದ್ರಕೇ ದಕ್ಷಿಣಸ್ಯಾಪಿ ಯಥೋಕ್ತಾ ವರ್ತ್ತತೇ ಕಲಾ ।। ೨೫.

ನಾಲ್ಕನೇದು ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ, ಮತ್ತೂ ಮದ್ರವತಿ ಮತ್ತು ಮದ್ರಕದಲ್ಲಿಯೂ, ದಕ್ಷಿಣದ ಮದ್ರಕದಲ್ಲಿಯೂ ಹೇಳಿದ ಮಾಪನವೇ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.

ಪೂರ್ವ್ವಮೇವಾನುಯೋಗನ್ತು ದ್ವಿತೀಯಾ ಬುದ್ಧಿರಿಷ್ಯತೇ। ಪಾದೌ ಚಾಹರಣಂ ಚಾಸ್ಮತ್ ಪಾರಂ ನಾತ್ರ ವಿಧೀಯತೇ ।। ೨೫.

ಮೊದಲು ಅನ್ವಯವನ್ನು ಮಾಡುವುದು, ಎರಡನೆಯದು ತಿಳಿವಳಿಕೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಕಾಲುಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ನಮ್ಮಿಂದ ಪಾರಾಗಲು ಇಲ್ಲ ಅವಕಾಶವಿಲ್ಲ.

ಏಕತ್ವಮುಪಯೋಗಸ್ಯ ದ್ವಯೋರ್ಯದ್ಧಿ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮ। ಅನೇಕಸಮವಾಯಸ್ತು ಪತಾಕಾಹರಿಣಂ ಸ್ಮೃತಮ್ ।। ೨೫.

ಅನ್ವಯದ ಏಕತ್ವವು ಎರಡು ಭಾಗಗಳಿಗೇ ಸೇರಿದೆ, ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠ; ಆದರೆ ಅನೇಕರ ಸಂಯೋಗವನ್ನು 'ಪತಾಕಾ-ಹರಿಣ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ತಿಸೄಣಾಂ ಚೈವ ವೃತ್ತೀನಾಂ ವೃತ್ತೌ ವೃತ್ತಾ ಚ ದಕ್ಷಿಣಾ। ಅಷ್ಟೌ ತು ಸಮವಾಯಾಸ್ತೇ ಸೌವೀರಾ ಮೂರ್ಚ್ಛನಾ ತಥಾ। ಕುಶತ್ಯನುತ್ತರಃ ಸತ್ಯಂ ಸಪ್ತ ಸತ್ತ್ವಸ್ವರಂ ತು ಯಃ ।। ೨೫.

ಮೂರು ಛಂದಸ್ಸುಗಳಲ್ಲಿ, ಛಂದಸ್ಸು ದಕ್ಷಿಣವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಎಂಟು ಸಂಯೋಗಗಳು 'ಸೌವೀರ' ಮತ್ತು 'ಮೂರ್ಚ್ಛನೆ' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಕುಶತ್ಯನಿಗಿಂತ ಯಾರು ಶ್ರೇಷ್ಠನೋ ಅವನು ಏಳು ಶುದ್ಧ ಸ್ವರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಸೂತ ಉವಾಚ।। ಕಕುದ್ಮಿನಸ್ತು ತಂ ಲೋಕಂ ರೈವತಸ್ಯ ಗತಸ್ಯ ಹ। ಹತಾಃ ಪುಣ್ಯಜನೈಃ ಸರ್ವ್ವಾ ರಾಕ್ಷಸೈಃ ಸಾ ಕುಶಸ್ಥಲೀ ।। ೨೬.

ಸೂತನು ಹೇಳಿದನು: ರೈವತನು ಆ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋದಾಗ, ಎಲ್ಲಾ ಪುಣ್ಯವಂತರು ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಹತ್ಯೆಯಾಗಿದರು, ಅದರಿಂದ ಕುಶಸ್ಥಳಿ ನಾಶವಾಯಿತು.

ತದ್ವೈ ಭ್ರಾತೃಶತಂ ತಸ್ಯ ಧಾರ್ಮ್ಮಿಕಸ್ಯ ಮಹಾತ್ಮನಃ। ನಿಬಧ್ಯಮಾನಾ ರಕ್ಷೋಭಿರ್ದಿಶಃ ಸಂಪ್ರಾದ್ರವನ್ ಭಯಾತ್ ।। ೨೬.

ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನ ಶತಮಂದಿ ಸಹೋದರರು ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಬಂಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಭಯದಿಂದ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲೂ ಓಡಿಹೋದರು.

ತೇಷಾನ್ತು ತೇ ಭಯಾಕ್ರಾನ್ತಾಃ ಕ್ಷತ್ರಿಯಾಸ್ತತ್ರ ತತ್ರ ಹಿ। ಅನ್ವವಾಯಸ್ತು ಸುಮಹಾನ್ ಮಹಾಂಸ್ತತ್ರ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮಾಃ ।। ೨೬.

ಅವರಲ್ಲಿ ಆ ಕ್ಷತ್ರಿಯರು ಭಯದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ಚದುರಿದರು; ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಮಹಾ ವಂಶವೊಂದು ಉದಯವಾಯಿತು, ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠರೆ.

ಪ್ರಯತಾ ಇತಿ ವಿಖ್ಯಾತಾ ದಿಕ್ಷು ಸರ್ವ್ವಾಸು ಧಾರ್ಮ್ಮಿಕಾಃ। ಧೃಷ್ಟಸ್ಯ ಧಾರ್ಷ್ಟಕಂ ಕ್ಷತ್ರಂ ರಣಧೃಷ್ಟಂ ಬಭೂವ ಹ ।। ೨೬.

ಅವರು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ 'ಪ್ರಯತಾ' ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದ ಧರ್ಮವಂತರು; ಧೃಷ್ಠನಿಂದ ಧಾರ್ಷ್ಠಕ ಕ್ಷತ್ರಿಯರು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಧೈರ್ಯಶಾಲಿಗಳು ಹುಟ್ಟಿದರು.