ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ಕುಮಾರಮಪರಂ ವಿದ್ಯಾದ್ವಿಸ್ತರಂ ವಮನಂ ಗತಮ್। ಏಷ ವೈ ಚಾಪ್ಯಪಾಙ್ಗಸ್ತು ಕುತಾರೇಕಃ ಕಲಾಧಿಕಃ ।। ೨೫.

ಕುಮಾರ ಎಂಬುದು ಮತ್ತೊಂದು, ಅದು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅದೇ ಅಪಾಂಗ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವುದು, ಅದು ಕಲೆಗೆ ಒಂದಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ.

ಶ್ಯೇನಸ್ತ್ವೇಕಾನ್ತರೇ ಜಾತಃ ಕಲಾಮಾತ್ರಾನ್ತರೇ ಸ್ಥಿತಃ। ತಸ್ಮಿಂಶ್ಚೈವ ಸ್ವರೇ ವೃದ್ಧಿಸ್ತಿಷ್ಠತೇ ತದ್ವಿಲಕ್ಷಣಾ ।। ೨೫.

ಶ್ಯೇನ ಎಂಬುದು ಮುಂದಿನ ಅಂತರದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ, ಅದು ಕಲಾ ಪ್ರಮಾಣದೊಳಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಳವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದು ಹಿಂದಿನದಕ್ಕಿಂತ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ.

ಶ್ಯೇನಸ್ತು ಅಪರೋಹಸ್ತು ಉತ್ತರಃ ಪರಿಕೀರ್ತ್ತಿತಃ। ಕಲಾಕಲಪ್ರಮಾಣಾಚ್ಚ ಸ ಬಿನ್ದುರ್ನಾಮ ಚಾಯತೇ ।। ೨೫.

ಶ್ಯೇನವೆಂದರೆ ಇಳಿಯುವದು, ಅದನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಕಲಾ ಮತ್ತು ಅದರ ಗುಂಪಿನ ಪ್ರಮಾಣದಿಂದ ಅದು ಬಿಂದುವೆಂದು ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

ಬಿನ್ದುರೇಕಕಲಾ ಕಾರ್ಯಾ ವರ್ಣಾನ್ತಸ್ಥಾಯಿನೀ ಭವೇತ್। ವಿಪರ್ಯಯಸ್ವರೋಽಪಿ ಸ್ಯಾದ್ಯಸ್ಯ ದುರ್ಘಟಿತೋಽಪಿ ನ ।। ೨೫.

ಬಿಂದುವನ್ನು ಒಂದು ಕಲೆಯಷ್ಟು ಮಾಡಬೇಕು, ಅದು ಶಬ್ದದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ತಿರುಗಿದ ಸ್ವರವೂ ಆಗಬಹುದು, ಆದರೆ ಅದು ಕಷ್ಟವಿಲ್ಲದೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.

ಏಕಾನ್ತರಾ ತು ವಾದ್ಯನ್ತು ಷಡ್ಜತಃ ಪರಮಃ ಸ್ವರಃ। ಆಕ್ಷೇಪಾಸ್ಕನ್ದನಂ ಕಾರ್ಯ್ಯಂ ಕಾಕಸ್ಯೇವೋಚ್ಚಪುಷ್ಕಲಮ್ ।। ೨೫.

ಮುಖ್ಯ ಸ್ವರವೆಂದರೆ ಷಡ್ಜದಿಂದ ಮುಂದಿನ ಅಂತರದಲ್ಲಿರುವದು. ಏರಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಇಳಿಸುವುದನ್ನು, ಕಾಗೆಯ ಉಚ್ಚ ಸ್ವರದಂತೆ, ಮಾಡಬೇಕು.

ಸನ್ತಾರೌ ತೌ ತು ಸಞ್ಚಾರ್ಯೌ ಕಾರ್ಯಂ ವಾ ಕಾರಣಂ ತಥಾ। ಆಕ್ಷಿಪ್ತಮವರೋಹ್ಯಾಪಿ ಪ್ರೋಕ್ಷಮದ್ಯನ್ತಥೈವ ಚ ।। ೨೫.

ಸಂತಾರ ಎಂಬ ಎರಡು ಚಲಿಸುವಂತಿವೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಕಾರಣವೂ ಆಗಿರಬಹುದು. ಏರಿಸಿದರೂ ಅಥವಾ ಇಳಿಸಿದರೂ ಅವುಗಳನ್ನು ಹೀಗೆಯೇ ಸೇರಿಸಬೇಕು.

ದ್ವಾದಶಞ್ಚ ಕಲಾಸ್ಥಾನಮೇಕಾನ್ತರಗತನ್ತತಃ। ಪ್ರೇಙ್ಖೋಲಿತಮಲಙ್ಕಾರಮೇವಂ ಸ್ವರಸಮನ್ವಿತಮ್ ।। ೨೫.

ಹನ್ನೆರಡು ಕಲೆಗಳ ಸ್ಥಾನ ಮುಂದಿನ ಅಂತರದಲ್ಲಿದೆ. ಪ್ರೇಂಕೋಲಿತ ಎಂಬ ಅಲಂಕಾರ ಸ್ವರಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೀಗೆಯೇ ಕೂಡಿದೆ.

ಸ್ವರಸಂಕ್ರಾಮಕಾಚ್ಚೈವ ತತಃ ಪ್ರೋಕ್ತನ್ತು ಪುಷ್ಕಲಮ್। ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ತಮೇವ ಕಲಯಾ ಪಾದಾನೀತರಯೋರ್ಭವೇತ್ ।। ೨೫.

ಸ್ವರಗಳ ಸಂಕ್ರಮಣದಿಂದ ಪುಷ್ಕಲ ಎಂಬ ಅಲಂಕಾರವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದು ಒಂದು ಕಲೆಯಿಂದ ಪಾದ ಮತ್ತು ಇತರಗಳ ನಡುವೆ ಸೇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ದ್ವಿಕಲಂ ವಾ ಯಥಾ ಭೂತಂ ಯತ್ತದ್ ಹ್ರಾಸಿತಮುಚ್ಯತೇ। ಉಚ್ಚಾರಾದ್ವಿಸ್ವರಾರೂಢಾ ತಥಾ ಚಾಷ್ಟಸ್ವರಾನ್ತರಮ್ ।। ೨೫.

ಎರಡು ಕಲೆಗಳಷ್ಟು ಕಡಿಮೆಯಾದುದನ್ನು ಹ್ರಾಸಿತವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಉಚ್ಚಾರಣೆಯಲ್ಲಿ ಅದು ವಿಸ್ವರ ಎಂಬ ಸ್ವರಕ್ಕೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಎಂಟನೇ ಸ್ವರಕ್ಕೂ ಏರುತ್ತದೆ.

ಯಸ್ತು ಸ್ಯಾದವರೋಹೋ ವಾ ತಾರತೋ ಮನ್ದ್ರತೋಽಪಿ ವಾ। ಏಕಾನ್ತರಹಿತಾ ಹ್ಯೇತೇ ತಮೇವ ಸ್ವರಮನ್ತತಃ ।। ೨೫.

ಏನು ಸ್ವರವು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿರಲಿ, ಎತ್ತರವಾಗಿರಲಿ, ಅಥವಾ ಇನ್ನೂ ಆಳವಾಗಿರಲಿ, ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ವಿರಾಮವೂ ಇಲ್ಲದೆ ನಿರಂತರವಾದರೆ, ಅವು ಎಲ್ಲವೂ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಸ್ವರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಮಕ್ಷಿಪ್ರಚ್ಛೇದನೋ ನಾಮ ಚತುಷ್ಕಲಗಣಃ ಸ್ಮೃತಃ। ಅಲಙ್ಕಾರಾ ಭವನ್ತ್ಯೇತೇ ತ್ರಿಂಶದ್ಯೇ ವೈ ಪ್ರಕೀರ್ತ್ತಿತಾಃ। ವರ್ಣಸ್ಥಾನಪ್ರಯೋಗೇಣ ಕಲಾಮಾತ್ರಾ ಪ್ರಮಾಣತಃ ।। ೨೫.

ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳ ಗುಂಪನ್ನು 'ಮಕ್ಷಿಪ್ರಚ್ಛೇದನ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಅಲಂಕಾರಗಳು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇವು ಮೂವತ್ತನ್ನು, ವರ್ಣದ ಸ್ಥಾನದ ಪ್ರಯೋಗ ಮತ್ತು ಕಾಲದ ಪ್ರಮಾಣದಂತೆ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಸಂಸ್ಥಾನಞ್ಚ ಪ್ರಮಾಣಂ ಚ ವಿಕಾರೋ ಲಕ್ಷಣನ್ತಥಾ। ಚತುರ್ವಿಧಮಿದಂ ಜ್ಞೇಯಮಲಙ್ಕಾರಪ್ರಯೋಜನಮ್ ।। ೨೫.

ರೂಪ, ಪ್ರಮಾಣ, ಬದಲಾವಣೆ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷಣ—ಈ ನಾಲ್ಕು ಅಂಶಗಳನ್ನು ಅಲಂಕಾರದ ಉದ್ದೇಶವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಯಥಾತ್ಮನೋ ಹ್ಯಲಙ್ಕಾರೋ ವಿಪರ್ಯಸ್ತೋಽತಿಗರ್ಹಿತಃ। ವರ್ಣಮೇವಾಪ್ಯಲಂಕರ್ತ್ತುಂ ವಿಷಮಂ ಹ್ಯಾತ್ಮಸಮ್ಭವಾತ್ ।। ೨೫.

ಯಾವುದೇ ಆಭರಣವನ್ನು ತಪ್ಪಾಗಿ ಧರಿಸಿದರೆ ಅದು ಬಹಳವಾಗಿ ಟೀಕೆಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತದೆ. ಅದೇ ರೀತಿ, ವರ್ಣವನ್ನು ಅದರ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸುವುದು ಕೂಡ ಸೂಕ್ತವಲ್ಲ.

ನಾನಾಭರಣಸಂಯೋಗಾದ್ಯಥಾ ನಾರ್ಯಾ ವಿಭೂಷಣಮ್। ವರ್ಣಸ್ಯ ಚೈವಾಲಙ್ಕಾರೋ ವಿಪರ್ಯಸ್ತೋಽತಿಗರ್ಹಿತಃ ।। ೨೫.

ಹೆಣೆಯೊಬ್ಬಳು ವಿವಿಧ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಾಗಿ ಜೋಡಿಸಿದರೆ ಅದು ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲದಂತೆ, ವರ್ಣದ ಅಲಂಕಾರವೂ ತಪ್ಪಾಗಿ ಜೋಡಿಸಿದರೆ ಬಹಳ ಟೀಕೆಗೆ ಪಾತ್ರವಾಗುತ್ತದೆ.

ನ ಪಾದೇ ಕುಣ್ಡಲೇ ದೃಷ್ಟೇ ನ ಕಣ್ಠೇ ರಸನಾ ಯಥಾ। ಏವಮೇವ ಹ್ಯಲಙ್ಕಾರೋ ವಿಪರ್ಯಸ್ತೋ ವಿಗರ್ಹಿತಃ ।। ೨೫.

ಪಾದದಲ್ಲಿ ಕುಂಡಲವನ್ನು, ಕಂಠದಲ್ಲಿ ಹಾರವನ್ನು ನೋಡಲಾಗದು. ಇದೇ ರೀತಿ, ಅಲಂಕಾರವನ್ನು ತಪ್ಪಾಗಿ ಜೋಡಿಸಿದರೆ ಅದು ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಟೀಕೆಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತದೆ.

ಕ್ರಿಯಮಾಣೋಽಪ್ಯಲಙ್ಕಾರೋ ರಾಗಂ ಯಶ್ಚೈವ ದರ್ಶಯೇತ್। ಯಥೋದ್ದಿಷ್ಟಸ್ಯ ಮಾರ್ಗಸ್ಯ ಕರ್ತ್ತವ್ಯಸ್ಯ ವಿಧೀಯತೇ ।। ೨೫.

ಅಲಂಕಾರವನ್ನು ಮಾಡುವಾಗಲೂ ಅದು ಸರಿಯಾದ ರಾಗವನ್ನು ತೋರಬೇಕು ಮತ್ತು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾದ ಮಾರ್ಗದಂತೆ, ವಿಧಿಯಂತೆ ಜೋಡಿಸಬೇಕು.

ಲಕ್ಷಣಂ ಪರ್ಯ್ಯವಸ್ಥಾಪಿ ವರ್ಣಿಕಾಭಿಃ ಪ್ರವರ್ತ್ತನಮ್। ಯಾಥಾತಥ್ಯೇನ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಮಾಸೇದ್ಭವಮುಖೋದ್ಭವೇ ।। ೨೫.

ನಾನು ಈಗ ನಿಜವಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷಣ, ಸರಿಯಾದ ಉಪಯೋಗ ಮತ್ತು ಗಾಯಕರ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ; ಇದು ಕೇವಲ ಮಾತಿನ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಬಂದದ್ದು ಅಲ್ಲ.

ತ್ರಯೋವಿಂಶತ್ಯಶೀತಿಸ್ತು ತೇಷಾಮೇತದ್ವಿಪರ್ಯಯಃ। ಷಡ್ಜಪಕ್ಷೋಽಪಿ ತತ್ತ್ವಾದೌ ಮಧ್ಯೋ ಹೀನಸ್ವರೋ ಭವೇತ್ ।। ೨೫.

ಇವುಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಕ್ರಮ ಎಂಭತ್ತಮೂರು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಷಡ್ಜ ಗುಂಪು ಕೂಡ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅದು ಮಧ್ಯ ಅಥವಾ ಕಡಿಮೆ ಸ್ವರವಾಗುತ್ತದೆ.

ಷಡ್ಜಮಧ್ಯಮಯೋಶ್ಚೈವ ಗ್ರಾಮಯೋಃ ಪರ್ಯ್ಯಪಸ್ತಥಾ। ಮಾನೋಯೋತ್ತರಮನ್ದ್ರಸ್ಯ ಷಡೇವಾತ್ರಾವಿಕಸ್ಯ ಚ ।। ೨೫.

ಷಡ್ಜ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಮ ಎಂಬ ಎರಡು ಸ್ವರಮಂಡಲಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇದೇ ರೀತಿ ವಿರುದ್ಧ ಕ್ರಮ ಇದೆ; ಎತ್ತರ ಮತ್ತು ಕಡಿಮೆ ಸ್ವರಗಳ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಷಡ್ಜ ಮತ್ತು ಆವಿಕದಲ್ಲಿಯೂ ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಸ್ವರಾಲಂಪ್ರತ್ಯಯಶ್ಚೈವ ಸರ್ವ್ವೇಷಾಂ ಪ್ರತ್ಯಯಃ ಸ್ಮೃತಃ। ಅನುಗಮ್ಯ ಬಹಿರ್ಗೀತಂ ವಿಜ್ಞಾತಂ ಪಞ್ಚದೈವತಮ್ ।। ೨೫.

ಎಲ್ಲ ಸ್ವರಗಳಿಗೆ ಅಲಂಕಾರದ ಪ್ರಯೋಗವು ಯೋಗ್ಯವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಹೊರಗಿನ ಗಾಯನವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದರಿಂದ ಹದಿನೈದು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಬಹುದು.

ಗೋರೂಪಾಣಾಂ ಪುರಸ್ತಾತ್ತು ಮಧ್ಯಮಾಂಶಸ್ತು ಪರ್ಯ್ಯಯಃ। ತಯೋರ್ವಿಭಾಗೋ ಗೀತಾನಾಂ ಲಾವಣ್ಯಮಾರ್ಗಸಂಸ್ಥಿತಃ ।। ೨೫.

ಗೋಸ್ವರಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಮ ಭಾಗವೇ ವಿರುದ್ಧ ಕ್ರಮ; ಹಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಇವುಗಳ ಭೇದವೇ ಮಾರ್ಗದ ಲಾವಣ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಅನುಷಙ್ಗಂ ಮಯೋದ್ದಿಷ್ಟಂ ಸ್ವಸಾರಞ್ಚ ಸ್ವರಾನ್ತರಮ್। ಪರ್ಯ್ಯಯಃ ಸಂಪ್ರವರ್ತ್ತೇತ ಸಪ್ತಸ್ವರಪದಕ್ರಮಮ್ ।। ೨೫.

ನಾನು ಸಂಬಂಧ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ಸ್ವರವನ್ನು ವಿವರಿಸಿದ್ದೇನೆ; ವಿರುದ್ಧ ಕ್ರಮವು ಏಳು ಸ್ವರಗಳ ಕ್ರಮದ ಮೂಲಕ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.

ಗಾನ್ಧಾರಾಂಶೇನ ಗೀಯನ್ತೇ ಚತ್ವಾರಿ ಮನ್ದ್ರಕಾಣಿ ಚ। ಪಞ್ಚಮೋ ಮಧ್ಯಮಶ್ಚೈವ ಧೈವತೇ ತು ನಿಷಾದಜೈಃ। ಷಡ್ಜರ್ಷಭೈಶ್ಚ ಜಾನೀಮೋ ಮನ್ದ್ರಕೇಷ್ವೇವ ನಾನ್ತರೇ ।। ೨೫.

ಗಾಂಧಾರ ಭಾಗದಿಂದ ನಾಲ್ಕು ಆಳವಾದ ಸ್ವರಗಳನ್ನು ಹಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ; ಐದನೆಯದು ಮಧ್ಯಮ, ಧೈವತದಲ್ಲಿ ನಿಷಾದದಿಂದ; ಷಡ್ಜ ಮತ್ತು ಋಷಭದಿಂದ ನಾವು ಆಳ ಸ್ವರಗಳಲ್ಲೇ ತಿಳಿಯುತ್ತೇವೆ, ಮಧ್ಯದಲ್ಲಲ್ಲ.

ದ್ವೇ ಚಾಪರಾನ್ತಿಕೇ ವಿದ್ಯಾದ್ಧಯಶುಲ್ಲಾಷ್ಟಕಸ್ಯ ತು। ಪ್ರಾಕೃತೇ ವೈಣವೈಶ್ಚೈವ ಗಾನ್ಧಾರಾಂಶೇ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ ।। ೨೫.

ಕುದುರೆ ಮತ್ತು ಅಷ್ಟಕದ ಕಡಿಮೆ ಸ್ವರಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಇದ್ದವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಪ್ರಾಕೃತ ಮತ್ತು ವೈಣವದಲ್ಲಿಯೂ ಗಾಂಧಾರ ಭಾಗವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಪದಸ್ಯ ತು ತ್ರಯಂ ರೂಪಂ ಸಪ್ತರೂಪನ್ತು ಕೌಶಿಕಮ್। ಗಾನ್ಧಾರಾಂಶೇನ ಕಾರ್ತ್ಸ್ನ್ಯೇನ ಪರ್ಯಯಸ್ಯ ವಿಧಿಃ ಸ್ಮೃತಃ । ಏವಞ್ಚೈವ ಕ್ರಮೋದ್ದಿಷ್ಟೋ ಮಧ್ಯಮಾಂಶಸ್ಯ ಮಧ್ಯಮಃ ।। ೨೫.

ಪದಕ್ಕೆ ಮೂರು ರೂಪಗಳಿವೆ, ಕೌಶಿಕಕ್ಕೆ ಏಳು ರೂಪಗಳಿವೆ; ಗಾಂಧಾರ ಭಾಗದ ಸಂಪೂರ್ಣದಿಂದ ವಿರುದ್ಧ ಕ್ರಮದ ನಿಯಮ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮಧ್ಯಮ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಮಧ್ಯಮ ಕ್ರಮವಿದೆ.

ಯಾನಿ ಗೀತಾನಿ ಪ್ರೋಕ್ತಾನಿ ರೂಪೇಣ ತು ವಿಶೇಷತಃ। ತತ್ತು ಸಪ್ತಸ್ವರಂ ಕಾರ್ಯ್ಯಂ ಸಪ್ತರೂಪಞ್ಚ ಕೌಶಿಕಮ್ ।। ೨೫.

ಯಾವ ಹಾಡುಗಳು ವಿಶೇಷ ರೂಪದಲ್ಲಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, ಅವು ಏಳು ಸ್ವರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರಬೇಕು ಮತ್ತು ಕೌಶಿಕಕ್ಕೂ ಏಳು ರೂಪಗಳು ಇರಬೇಕು.

ಅಙ್ಗದರ್ಶನಮಿತ್ಯಾಹುರ್ಮಾನೇ ದ್ವೇ ಸಮಕೇ ತಥಾ। ದ್ವಿತೀಯಭಾವಾಚರಣಾ ಮಾತ್ರಾ ನಾಭಿಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ ।। ೨೫.

ಇದನ್ನು ಅಂಗದರ್ಶನ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಸಮಾನವಾದ ಎರಡು ಪ್ರಮಾಣಗಳಿವೆ, ಎರಡನೇ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಮಾತ್ರೆಯು ನಾಭಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗದು.

ಉತ್ತರೇ ಚ ಪ್ರಕೃತ್ಯೇವಂ ಮಾತ್ರಾ ತಲ್ಲೀಯತೇ ತಥಾ । ಹನ್ತಾರಃ ಪಿಣ್ಡಕೋ ಯತ್ರ ಮಾತ್ರಾಯಾಂ ನಾತಿವರ್ತ್ತತೇ ।। ೨೫.

ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಸಹ ಪ್ರಕೃತಿಯಂತೆ ಮಾಪನವು ಅಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ; ಹಂತಾರರು ಗುಂಡಿನಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾಗ, ಆ ಮಾಪನವು ಮೀರುವುದಿಲ್ಲ.

ಪಾದೇನೈಕೇನ ಮಾತ್ರಾಯಾಂ ಪಾದೋನಾಮತಿ ವೀರಣಾ। ಸಂಖ್ಯಾಯಾಶ್ಚೋಪಹನನಂ ತತ್ರ ಯಾನಮಿತಿ ಸ್ಮೃತಮ್ ।। ೨೫.

ಒಂದು ಕಾಲು ಮಾಪನದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಕಾಲು ವೀರಣದಲ್ಲಿ ಇರದು; ಅಲ್ಲಿ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಕಡಿತವನ್ನು 'ಚಲನೆ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.