ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ಪೂರ್ವ್ವಾಚಾರ್ಯ್ಯಮತಂ ಬುದ್ಧ್ವಾ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮ್ಯನುಪೂರ್ವ್ವಶಃ। ತ್ರಿಂಶತಂ ವೈ ಅಲಙ್ಕಾರಾಂಸ್ತಾನ್ ಮೇ ನಿಗದತಃ ಶ್ರೃಣು ।। ೨೫.

ಹಳೆಯ ಆಚಾರ್ಯರ ಮತವನ್ನು ತಿಳಿದು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಮೂವತ್ತು ಅಲಂಕಾರಗಳನ್ನು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಅವನ್ನು ಕೇಳು.

ಅಲಙ್ಕಾರಾಸ್ತು ವಕ್ತವ್ಯಾಃ ಸ್ವೈಃಸ್ವೈರ್ವರ್ಣೈಃ ಪ್ರಹೇತವಃ। ಸಂಸ್ಥಾನಯೋಗೈಶ್ಚ ತಥಾ ಪಾದಾನಾಂ ಚಾನ್ವವೇಕ್ಷಯಾ ।। ೨೫.

ಅಲಂಕಾರಗಳನ್ನು ಅವರದೇ ಶಬ್ದಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಕಾರಣಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಪಾದಗಳ ಜೋಡಣೆ ಮತ್ತು ಕ್ರಮದ ಪ್ರಕಾರ, ಹಾಗೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ವಿವರಿಸಬೇಕು.

ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಪದಯೋಗಾರ್ಥೈರಲಙ್ಕಾರಸ್ಯ ಪೂರಣಮ್। ಪದಾನಿ ಗೀತಕಸ್ಯಾಹುಃ ಪುರಸ್ತಾತ್ ಪೃಷ್ಠತೋಽಥವಾ ।। ೨೫.

ಅಲಂಕಾರದ ಪೂರ್ಣತೆ ಅರ್ಥ, ಪದ ಮತ್ತು ವಾಕ್ಯಗಳ ಸರಿಯಾದ ಜೋಡಣೆಯಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ. ಗೀತೆಯ ಪದಗಳನ್ನು ಆರಂಭದಲ್ಲಿಯೂ ಅಥವಾ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಇರಿಸಬಹುದು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಸ್ಥಾನಾನಿ ತ್ರೀಣಿ ಜಾನೀಯಾದುರಃಕಣ್ಠಶಿರಸ್ತಥಾ। ಏತೇಷು ತ್ರಿಷು ಸ್ಥಾನೇಷು ಪ್ರವೃತ್ತೋ ವಿಧಿರುತ್ತಮಃ ।। ೨೫.

ಮೂರು ಸ್ಥಾನಗಳಿವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು — ಹೃದಯ, ಗಂಟಲು ಮತ್ತು ತಲೆ. ಈ ಮೂರು ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮವಾದ ವಿಧಾನವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಬೇಕು.

ಚತ್ವಾರಃ ಪ್ರಕೃತೌ ವರ್ಣಾಃ ಪ್ರವಿಚಾರಶ್ಚತುರ್ವಿಧಃ। ವಿಕಲ್ಪಮಷ್ಟಧಾ ಚೈವ ದೇವಾಃ ಷೋಡಶಧಾ ವಿದುಃ ।। ೨೫.

ನಾಲ್ಕು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಶಬ್ದಗಳು ಇದ್ದವೆ, ನಾಲ್ಕು ವಿಧದ ಪರಿಶೀಲನೆ ಇದೆ. ಎಂಟು ವಿಧದ ಭೇದಗಳು ಇದ್ದು, ದೇವತೆಗಳು ಅವುಗಳನ್ನು ಹದಿನಾರು ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ತಿಳಿದಿದ್ದಾರೆ.

ಸ್ಥಾಯೀ ವರ್ಣಃ ಪ್ರಸಂಚಾರೀ ತೃತೀಯಮವರೋಹಣಮ್। ಆರೋಹಣಂ ಚತುರ್ಥನ್ತು ವರ್ಣಂ ವರ್ಣವಿದೋ ವಿದುಃ ।। ೨೫.

ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಣತರು ಸ್ಥಿರವಾದ ಶಬ್ದ, ಚಲಿಸುವ ಶಬ್ದ, ಇಳಿಯುವ ಶಬ್ದ ಮತ್ತು ಏರುವ ಶಬ್ದ ಎಂದು ನಾಲ್ಕು ವಿಧಗಳನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದಾರೆ.

ತತ್ರೈಕಃ ಸಂಚರಸ್ಥಾಯೀ ಸಚರಾಸ್ತಚರೀಭವನ್। ಅಥ ರೋಹಣವರ್ಣಾನಾಮವರೋಹಂ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್ ।। ೨೫.

ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಶಬ್ದವು ಸ್ಥಿರವೂ ಆಗಿರಬಹುದು, ಚಲಿಸುವುದೂ ಆಗಿರಬಹುದು, ಅಥವಾ ಎರಡೂ ಆಗಿರಬಹುದು. ಏರುವ ಶಬ್ದಗಳಿಗೆ ಇಳಿಯುವ ಶಬ್ದವೂ ಸೇರಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಆರೋಹಣೇನ ಚಾರೋಹವರ್ಣಂ ವರ್ಣವಿದೋ ವಿದುಃ। ಏತೇಷಾಮೇವ ವರ್ಣಾನಾಮಲಙ್ಕಾರಾನ್ನಿಬೋಧತ ।। ೨೫.

ಏರುವ ಮೂಲಕ, ಪರಿಣತರು ಏರುವ ಶಬ್ದವನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈಗ ಈ ಶಬ್ದಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದ ಅಲಂಕಾರಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯಿರಿ.

ಅಲಙ್ಕಾರಾಸ್ತು ಚತ್ವಾರಃ ಸ್ಥಾಪನೀ ಕ್ರಮರೇಜಿನಃ। ಪ್ರಮಾದಶ್ಚಾಪ್ರಮಾದಶ್ಚ ತೇಷಾಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಲಕ್ಷಣಮ್ ।। ೨೫.

ನಾಲ್ಕು ವಿಧದ ಅಲಂಕಾರಗಳಿವೆ: ಸ್ಥಾಪನೆ, ಕ್ರಮವಾಗಿ ಚಲಿಸುವುದು, ತಪ್ಪು ಮತ್ತು ತಪ್ಪಿಲ್ಲದಿಕೆ. ಇವುಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಈಗ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ.

ವಿಸ್ವರೋಷ್ಟ್ರಕಲಾಶ್ಚೈವ ಸ್ಥಾನಾದೇಕಾನ್ತರಂ ಗತಾಃ। ಆವರ್ತ್ತಸ್ಯಾಕ್ರಮೋತ್ಪತ್ತೀ ದ್ವೇ ಕಾರ್ಯ್ಯೇ ಪರಿಮಾಣತಃ ।। ೨೫.

ವಿಸ್ವರ, ಉಷ್ಟ್ರ ಮತ್ತು ಕಲಾ ಎಂಬವು ಮುಂದಿನ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಸಾಗುವವು. ಆವರ್ತನದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ, ಅವು ಪ್ರಮಾಣದಿಂದ ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಕುಮಾರಮಪರಂ ವಿದ್ಯಾದ್ವಿಸ್ತರಂ ವಮನಂ ಗತಮ್। ಏಷ ವೈ ಚಾಪ್ಯಪಾಙ್ಗಸ್ತು ಕುತಾರೇಕಃ ಕಲಾಧಿಕಃ ।। ೨೫.

ಕುಮಾರ ಎಂಬುದು ಮತ್ತೊಂದು, ಅದು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅದೇ ಅಪಾಂಗ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವುದು, ಅದು ಕಲೆಗೆ ಒಂದಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ.

ಶ್ಯೇನಸ್ತ್ವೇಕಾನ್ತರೇ ಜಾತಃ ಕಲಾಮಾತ್ರಾನ್ತರೇ ಸ್ಥಿತಃ। ತಸ್ಮಿಂಶ್ಚೈವ ಸ್ವರೇ ವೃದ್ಧಿಸ್ತಿಷ್ಠತೇ ತದ್ವಿಲಕ್ಷಣಾ ।। ೨೫.

ಶ್ಯೇನ ಎಂಬುದು ಮುಂದಿನ ಅಂತರದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ, ಅದು ಕಲಾ ಪ್ರಮಾಣದೊಳಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಳವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದು ಹಿಂದಿನದಕ್ಕಿಂತ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ.

ಶ್ಯೇನಸ್ತು ಅಪರೋಹಸ್ತು ಉತ್ತರಃ ಪರಿಕೀರ್ತ್ತಿತಃ। ಕಲಾಕಲಪ್ರಮಾಣಾಚ್ಚ ಸ ಬಿನ್ದುರ್ನಾಮ ಚಾಯತೇ ।। ೨೫.

ಶ್ಯೇನವೆಂದರೆ ಇಳಿಯುವದು, ಅದನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಕಲಾ ಮತ್ತು ಅದರ ಗುಂಪಿನ ಪ್ರಮಾಣದಿಂದ ಅದು ಬಿಂದುವೆಂದು ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

ಬಿನ್ದುರೇಕಕಲಾ ಕಾರ್ಯಾ ವರ್ಣಾನ್ತಸ್ಥಾಯಿನೀ ಭವೇತ್। ವಿಪರ್ಯಯಸ್ವರೋಽಪಿ ಸ್ಯಾದ್ಯಸ್ಯ ದುರ್ಘಟಿತೋಽಪಿ ನ ।। ೨೫.

ಬಿಂದುವನ್ನು ಒಂದು ಕಲೆಯಷ್ಟು ಮಾಡಬೇಕು, ಅದು ಶಬ್ದದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ತಿರುಗಿದ ಸ್ವರವೂ ಆಗಬಹುದು, ಆದರೆ ಅದು ಕಷ್ಟವಿಲ್ಲದೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.

ಏಕಾನ್ತರಾ ತು ವಾದ್ಯನ್ತು ಷಡ್ಜತಃ ಪರಮಃ ಸ್ವರಃ। ಆಕ್ಷೇಪಾಸ್ಕನ್ದನಂ ಕಾರ್ಯ್ಯಂ ಕಾಕಸ್ಯೇವೋಚ್ಚಪುಷ್ಕಲಮ್ ।। ೨೫.

ಮುಖ್ಯ ಸ್ವರವೆಂದರೆ ಷಡ್ಜದಿಂದ ಮುಂದಿನ ಅಂತರದಲ್ಲಿರುವದು. ಏರಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಇಳಿಸುವುದನ್ನು, ಕಾಗೆಯ ಉಚ್ಚ ಸ್ವರದಂತೆ, ಮಾಡಬೇಕು.

ಸನ್ತಾರೌ ತೌ ತು ಸಞ್ಚಾರ್ಯೌ ಕಾರ್ಯಂ ವಾ ಕಾರಣಂ ತಥಾ। ಆಕ್ಷಿಪ್ತಮವರೋಹ್ಯಾಪಿ ಪ್ರೋಕ್ಷಮದ್ಯನ್ತಥೈವ ಚ ।। ೨೫.

ಸಂತಾರ ಎಂಬ ಎರಡು ಚಲಿಸುವಂತಿವೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಕಾರಣವೂ ಆಗಿರಬಹುದು. ಏರಿಸಿದರೂ ಅಥವಾ ಇಳಿಸಿದರೂ ಅವುಗಳನ್ನು ಹೀಗೆಯೇ ಸೇರಿಸಬೇಕು.

ದ್ವಾದಶಞ್ಚ ಕಲಾಸ್ಥಾನಮೇಕಾನ್ತರಗತನ್ತತಃ। ಪ್ರೇಙ್ಖೋಲಿತಮಲಙ್ಕಾರಮೇವಂ ಸ್ವರಸಮನ್ವಿತಮ್ ।। ೨೫.

ಹನ್ನೆರಡು ಕಲೆಗಳ ಸ್ಥಾನ ಮುಂದಿನ ಅಂತರದಲ್ಲಿದೆ. ಪ್ರೇಂಕೋಲಿತ ಎಂಬ ಅಲಂಕಾರ ಸ್ವರಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೀಗೆಯೇ ಕೂಡಿದೆ.

ಸ್ವರಸಂಕ್ರಾಮಕಾಚ್ಚೈವ ತತಃ ಪ್ರೋಕ್ತನ್ತು ಪುಷ್ಕಲಮ್। ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ತಮೇವ ಕಲಯಾ ಪಾದಾನೀತರಯೋರ್ಭವೇತ್ ।। ೨೫.

ಸ್ವರಗಳ ಸಂಕ್ರಮಣದಿಂದ ಪುಷ್ಕಲ ಎಂಬ ಅಲಂಕಾರವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದು ಒಂದು ಕಲೆಯಿಂದ ಪಾದ ಮತ್ತು ಇತರಗಳ ನಡುವೆ ಸೇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ದ್ವಿಕಲಂ ವಾ ಯಥಾ ಭೂತಂ ಯತ್ತದ್ ಹ್ರಾಸಿತಮುಚ್ಯತೇ। ಉಚ್ಚಾರಾದ್ವಿಸ್ವರಾರೂಢಾ ತಥಾ ಚಾಷ್ಟಸ್ವರಾನ್ತರಮ್ ।। ೨೫.

ಎರಡು ಕಲೆಗಳಷ್ಟು ಕಡಿಮೆಯಾದುದನ್ನು ಹ್ರಾಸಿತವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಉಚ್ಚಾರಣೆಯಲ್ಲಿ ಅದು ವಿಸ್ವರ ಎಂಬ ಸ್ವರಕ್ಕೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಎಂಟನೇ ಸ್ವರಕ್ಕೂ ಏರುತ್ತದೆ.

ಯಸ್ತು ಸ್ಯಾದವರೋಹೋ ವಾ ತಾರತೋ ಮನ್ದ್ರತೋಽಪಿ ವಾ। ಏಕಾನ್ತರಹಿತಾ ಹ್ಯೇತೇ ತಮೇವ ಸ್ವರಮನ್ತತಃ ।। ೨೫.

ಏನು ಸ್ವರವು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿರಲಿ, ಎತ್ತರವಾಗಿರಲಿ, ಅಥವಾ ಇನ್ನೂ ಆಳವಾಗಿರಲಿ, ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ವಿರಾಮವೂ ಇಲ್ಲದೆ ನಿರಂತರವಾದರೆ, ಅವು ಎಲ್ಲವೂ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಸ್ವರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಮಕ್ಷಿಪ್ರಚ್ಛೇದನೋ ನಾಮ ಚತುಷ್ಕಲಗಣಃ ಸ್ಮೃತಃ। ಅಲಙ್ಕಾರಾ ಭವನ್ತ್ಯೇತೇ ತ್ರಿಂಶದ್ಯೇ ವೈ ಪ್ರಕೀರ್ತ್ತಿತಾಃ। ವರ್ಣಸ್ಥಾನಪ್ರಯೋಗೇಣ ಕಲಾಮಾತ್ರಾ ಪ್ರಮಾಣತಃ ।। ೨೫.

ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳ ಗುಂಪನ್ನು 'ಮಕ್ಷಿಪ್ರಚ್ಛೇದನ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಅಲಂಕಾರಗಳು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇವು ಮೂವತ್ತನ್ನು, ವರ್ಣದ ಸ್ಥಾನದ ಪ್ರಯೋಗ ಮತ್ತು ಕಾಲದ ಪ್ರಮಾಣದಂತೆ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಸಂಸ್ಥಾನಞ್ಚ ಪ್ರಮಾಣಂ ಚ ವಿಕಾರೋ ಲಕ್ಷಣನ್ತಥಾ। ಚತುರ್ವಿಧಮಿದಂ ಜ್ಞೇಯಮಲಙ್ಕಾರಪ್ರಯೋಜನಮ್ ।। ೨೫.

ರೂಪ, ಪ್ರಮಾಣ, ಬದಲಾವಣೆ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷಣ—ಈ ನಾಲ್ಕು ಅಂಶಗಳನ್ನು ಅಲಂಕಾರದ ಉದ್ದೇಶವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಯಥಾತ್ಮನೋ ಹ್ಯಲಙ್ಕಾರೋ ವಿಪರ್ಯಸ್ತೋಽತಿಗರ್ಹಿತಃ। ವರ್ಣಮೇವಾಪ್ಯಲಂಕರ್ತ್ತುಂ ವಿಷಮಂ ಹ್ಯಾತ್ಮಸಮ್ಭವಾತ್ ।। ೨೫.

ಯಾವುದೇ ಆಭರಣವನ್ನು ತಪ್ಪಾಗಿ ಧರಿಸಿದರೆ ಅದು ಬಹಳವಾಗಿ ಟೀಕೆಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತದೆ. ಅದೇ ರೀತಿ, ವರ್ಣವನ್ನು ಅದರ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸುವುದು ಕೂಡ ಸೂಕ್ತವಲ್ಲ.

ನಾನಾಭರಣಸಂಯೋಗಾದ್ಯಥಾ ನಾರ್ಯಾ ವಿಭೂಷಣಮ್। ವರ್ಣಸ್ಯ ಚೈವಾಲಙ್ಕಾರೋ ವಿಪರ್ಯಸ್ತೋಽತಿಗರ್ಹಿತಃ ।। ೨೫.

ಹೆಣೆಯೊಬ್ಬಳು ವಿವಿಧ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಾಗಿ ಜೋಡಿಸಿದರೆ ಅದು ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲದಂತೆ, ವರ್ಣದ ಅಲಂಕಾರವೂ ತಪ್ಪಾಗಿ ಜೋಡಿಸಿದರೆ ಬಹಳ ಟೀಕೆಗೆ ಪಾತ್ರವಾಗುತ್ತದೆ.

ನ ಪಾದೇ ಕುಣ್ಡಲೇ ದೃಷ್ಟೇ ನ ಕಣ್ಠೇ ರಸನಾ ಯಥಾ। ಏವಮೇವ ಹ್ಯಲಙ್ಕಾರೋ ವಿಪರ್ಯಸ್ತೋ ವಿಗರ್ಹಿತಃ ।। ೨೫.

ಪಾದದಲ್ಲಿ ಕುಂಡಲವನ್ನು, ಕಂಠದಲ್ಲಿ ಹಾರವನ್ನು ನೋಡಲಾಗದು. ಇದೇ ರೀತಿ, ಅಲಂಕಾರವನ್ನು ತಪ್ಪಾಗಿ ಜೋಡಿಸಿದರೆ ಅದು ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಟೀಕೆಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತದೆ.

ಕ್ರಿಯಮಾಣೋಽಪ್ಯಲಙ್ಕಾರೋ ರಾಗಂ ಯಶ್ಚೈವ ದರ್ಶಯೇತ್। ಯಥೋದ್ದಿಷ್ಟಸ್ಯ ಮಾರ್ಗಸ್ಯ ಕರ್ತ್ತವ್ಯಸ್ಯ ವಿಧೀಯತೇ ।। ೨೫.

ಅಲಂಕಾರವನ್ನು ಮಾಡುವಾಗಲೂ ಅದು ಸರಿಯಾದ ರಾಗವನ್ನು ತೋರಬೇಕು ಮತ್ತು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾದ ಮಾರ್ಗದಂತೆ, ವಿಧಿಯಂತೆ ಜೋಡಿಸಬೇಕು.

ಲಕ್ಷಣಂ ಪರ್ಯ್ಯವಸ್ಥಾಪಿ ವರ್ಣಿಕಾಭಿಃ ಪ್ರವರ್ತ್ತನಮ್। ಯಾಥಾತಥ್ಯೇನ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಮಾಸೇದ್ಭವಮುಖೋದ್ಭವೇ ।। ೨೫.

ನಾನು ಈಗ ನಿಜವಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷಣ, ಸರಿಯಾದ ಉಪಯೋಗ ಮತ್ತು ಗಾಯಕರ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ; ಇದು ಕೇವಲ ಮಾತಿನ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಬಂದದ್ದು ಅಲ್ಲ.

ತ್ರಯೋವಿಂಶತ್ಯಶೀತಿಸ್ತು ತೇಷಾಮೇತದ್ವಿಪರ್ಯಯಃ। ಷಡ್ಜಪಕ್ಷೋಽಪಿ ತತ್ತ್ವಾದೌ ಮಧ್ಯೋ ಹೀನಸ್ವರೋ ಭವೇತ್ ।। ೨೫.

ಇವುಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಕ್ರಮ ಎಂಭತ್ತಮೂರು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಷಡ್ಜ ಗುಂಪು ಕೂಡ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅದು ಮಧ್ಯ ಅಥವಾ ಕಡಿಮೆ ಸ್ವರವಾಗುತ್ತದೆ.

ಷಡ್ಜಮಧ್ಯಮಯೋಶ್ಚೈವ ಗ್ರಾಮಯೋಃ ಪರ್ಯ್ಯಪಸ್ತಥಾ। ಮಾನೋಯೋತ್ತರಮನ್ದ್ರಸ್ಯ ಷಡೇವಾತ್ರಾವಿಕಸ್ಯ ಚ ।। ೨೫.

ಷಡ್ಜ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಮ ಎಂಬ ಎರಡು ಸ್ವರಮಂಡಲಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇದೇ ರೀತಿ ವಿರುದ್ಧ ಕ್ರಮ ಇದೆ; ಎತ್ತರ ಮತ್ತು ಕಡಿಮೆ ಸ್ವರಗಳ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಷಡ್ಜ ಮತ್ತು ಆವಿಕದಲ್ಲಿಯೂ ತಿಳಿಯಬೇಕು.