ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ಅಪಾನಾದುತ್ತರತ್ವಾಚ್ಚ ಧೈವತಸ್ಯೋತ್ತರಾಯಣಃ। ಸ್ಯಾದಿಯಂ ಮೂರ್ಚ್ಛನಾ ಹ್ಯೇವಂ ಪಿತರಃ ಶ್ರಾದ್ಧದೇವತಾಃ ।। ೨೪.

ಅಪಾನದಿಂದ ಮತ್ತು ಧೈವತದಿಂದ ಬಂದ ಉತ್ತರತ್ವದಿಂದ ಈ ಮೂರ್ಚನೆ ಇದೆ. ಪಿತೃಗಳು ಶ್ರಾದ್ಧದೇವತೆಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಶುದ್ಧಷಡ್ಜಸ್ವರಂ ಕೃತ್ವಾ ಯಸ್ಮಾದಗ್ನಿಂ ಮಹರ್ಷಯಃ। ಉಪತಿಷ್ಠನ್ತಿ ತಸ್ಮಾತ್ತಂ ಜಾನೀಯಾಚ್ಛುದ್ಧಷಡ್‌ಜಿಕಮ್ ।। ೨೪.

ಶುದ್ಧ ಷಡ್ಜ ಸ್ವರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಶುದ್ಧ ಷಡ್ಜ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಯಃ ಸತಾಂ ಮೂರ್ಚ್ಛನಾಂ ಕೃತ್ವಾ ಪಞ್ಚಮಸ್ವರಕೋ ಭವೇತ್ । ಯಕ್ಷೀಣಾಂ ಮೂರ್ಚ್ಛನಾ ಸಾ ತು ಯಾಕ್ಷಿಕಾ ಮೂರ್ಚ್ಛನಾ ಸ್ಮೃತಾ ।। ೨೪.

ಯಾರು ಸಜ್ಜನರ ಮೂರ್ಚನೆ ಮಾಡಿ ಐದನೇ ಸ್ವರವಾಗುತ್ತಾರೆ, ಅವರ ಮೂರ್ಚನೆ ಯಕ್ಷರವರದ್ದು ಎಂದು ಯಾಕ್ಷಿಕ ಮೂರ್ಚನೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ನಾಗದೃಷ್ಟಿರ್ವಿಷಾ ಗೀತಾ ನೋಪಸರ್ಪನ್ತಿ ಮೂರ್ಚ್ಛನಾಮ್। ಭವನ್ತೀವ ಹೃತಾ ಹ್ಯೇತೇ ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ನಾಗದೇವತಾಃ। ಅಹೀನಾಂ ಮೂರ್ಚ್ಛನಾ ಹ್ಯೇಷಾ ವರುಣಶ್ಚಾತ್ರ ದೇವತಾ ।। ೨೪.

ನಾಗರ ದೃಷ್ಠಿ ವಿಷದಂತಿದೆ; ಹಾಡುಗಳು ಆ ಮೂರ್ಚನೆಗೆ ಹತ್ತುವುದಿಲ್ಲ. ಇವುಗಳನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ, ನಾಗರು ದೇವತೆಗಳು. ಇದು ಅಹಿಗಳ ಮೂರ್ಚನೆ, ಇಲ್ಲಿ ವರుణನು ದೇವತೆ.

ಶಕುನ್ತಕಾನಾಂ ಕೃತ್ವಾ ಚ ಉಪಮಾಂ ಯಾನ್ತಿ ಕಿನ್ನರಾಃ । ಉತ್ತಮಾಂ ಮೂರ್ಚ್ಛನಾ ತಸ್ಮಾತ್ ಪಕ್ಷಿರಾಜೋಽತ್ರ ದೇವತಾ ।। ೨೪.

ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಹೋಲಿಕೆ ಮಾಡಿ ಕಿನ್ನರರು ತಲುಪುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮೂರ್ಚನೆ, ಇಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿರಾಜನು ದೇವತೆ.

ಗಾನ್ಧಾರರಾಗಶಬ್ದೇನ ಗಾಂ ಚ ಧಾರಯತೇಽರ್ಥತಃ। ತಸ್ಮಾದ್ವಿಶುದ್ಧಗಾನ್ಧಾರೀ ಗನ್ಧರ್ವಶ್ಚಾಧಿದೈವತಮ್ ।। ೨೪.

ಗಾಂಧಾರ ರಾಗದ ಶಬ್ದದಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಧರಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶುದ್ಧ ಗಾಂಧಾರಿ ಮತ್ತು ಗಂಧರ್ವನು ಅಧಿದೇವತೆ.

ಗಾನ್ಧಾರಾನನ್ತರಂ ಗತ್ವಾ ಸೃಷ್ಟೇಯಂ ಮೂರ್ಚ್ಛನಾ ಯತಃ। ತಸ್ಮಾದುತ್ತರಗಾನ್ಧಾರೀ ವಸವಶ್ಚಾತ್ರ ದೇವತಾಃ ।। ೨೪.

ಗಾಂಧಾರನ ನಂತರ ಹೋಗಿ ಈ ಮೂರ್ಚನೆ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಉತ್ತರಗಾಂಧಾರಿ ಮತ್ತು ವಸುಗಳು ಇಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು.

ಸೇಯಂ ಖಲು ಮಹಾಭೂತಾ ಪಿತಾಮಹ ಮುಪಸ್ಥಿತಾ। ಷಡ್ಜೇಯಂ ಮೂರ್ಚ್ಛನಾ ತಸ್ಮಾತ್ ಸ್ಮೃತಾ ಹ್ಯನಲದೇವತಾ ।। ೨೪.

ಇದು ಮಹಾಭೂತವಾಗಿದ್ದು, ಪಿತಾಮಹನಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಷಡ್ಜ ಮೂರ್ಚನೆ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ದೇವತೆಯಾಗಿ ಹೊಂದಿದೆ ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ದಿವ್ಯೇಯಂ ಚಾಯತಾ ತೇನ ಮನ್ದಷಷ್ಠಾ ಚ ಮೂರ್ಚ್ಛನೇ। ನಿವೃತ್ತಗುಣನಾಮಾನಂ ಪಞ್ಚಮಞ್ಚಾತ್ರ ಧೈವತಮ್ ।। ೨೪.

ಇದು ದೈವಿಕವಾಗಿಯೂ ವಿಸ್ತೃತವಾಗಿಯೂ ಇದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಮೂರ್ಚನೆ ನಿಧಾನವಾದ ಆರನೆಯದು. ಗುಣಗಳು ನಿವೃತ್ತರಾದವರ ಹೆಸರಿನಿಂದ, ಐದನೆಯದು ಇಲ್ಲಿ ಧೈವತವಾಗಿದೆ.

ಪೂರ್ಣಾಃ ಸಪ್ತಸ್ವರಾ ಹ್ಯೇವಂ ಮೂರ್ಚ್ಛನಾಃ ಸಂಪ್ರಕೀರ್ತ್ತಿತಾಃ। ನಾನಾಸಾಧಾರಣಾಶ್ಚೈವ ಷಡೇವಾನುವಿದಸ್ತಥಾ ।। ೨೪.

ಹೀಗೆ ಏಳು ಸ್ವರಗಳು ಪೂರ್ಣವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಮೂರ್ಚನೆಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಆರು ಸಾಮಾನ್ಯವಲ್ಲದವುಗಳು ಮತ್ತು ಆರು ಅನುಯಾಯಿ ಸ್ವರೂಪಗಳಿವೆ.

ಪೂರ್ವ್ವಾಚಾರ್ಯ್ಯಮತಂ ಬುದ್ಧ್ವಾ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮ್ಯನುಪೂರ್ವ್ವಶಃ। ತ್ರಿಂಶತಂ ವೈ ಅಲಙ್ಕಾರಾಂಸ್ತಾನ್ ಮೇ ನಿಗದತಃ ಶ್ರೃಣು ।। ೨೫.

ಹಳೆಯ ಆಚಾರ್ಯರ ಮತವನ್ನು ತಿಳಿದು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಮೂವತ್ತು ಅಲಂಕಾರಗಳನ್ನು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಅವನ್ನು ಕೇಳು.

ಅಲಙ್ಕಾರಾಸ್ತು ವಕ್ತವ್ಯಾಃ ಸ್ವೈಃಸ್ವೈರ್ವರ್ಣೈಃ ಪ್ರಹೇತವಃ। ಸಂಸ್ಥಾನಯೋಗೈಶ್ಚ ತಥಾ ಪಾದಾನಾಂ ಚಾನ್ವವೇಕ್ಷಯಾ ।। ೨೫.

ಅಲಂಕಾರಗಳನ್ನು ಅವರದೇ ಶಬ್ದಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಕಾರಣಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಪಾದಗಳ ಜೋಡಣೆ ಮತ್ತು ಕ್ರಮದ ಪ್ರಕಾರ, ಹಾಗೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ವಿವರಿಸಬೇಕು.

ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಪದಯೋಗಾರ್ಥೈರಲಙ್ಕಾರಸ್ಯ ಪೂರಣಮ್। ಪದಾನಿ ಗೀತಕಸ್ಯಾಹುಃ ಪುರಸ್ತಾತ್ ಪೃಷ್ಠತೋಽಥವಾ ।। ೨೫.

ಅಲಂಕಾರದ ಪೂರ್ಣತೆ ಅರ್ಥ, ಪದ ಮತ್ತು ವಾಕ್ಯಗಳ ಸರಿಯಾದ ಜೋಡಣೆಯಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ. ಗೀತೆಯ ಪದಗಳನ್ನು ಆರಂಭದಲ್ಲಿಯೂ ಅಥವಾ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಇರಿಸಬಹುದು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಸ್ಥಾನಾನಿ ತ್ರೀಣಿ ಜಾನೀಯಾದುರಃಕಣ್ಠಶಿರಸ್ತಥಾ। ಏತೇಷು ತ್ರಿಷು ಸ್ಥಾನೇಷು ಪ್ರವೃತ್ತೋ ವಿಧಿರುತ್ತಮಃ ।। ೨೫.

ಮೂರು ಸ್ಥಾನಗಳಿವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು — ಹೃದಯ, ಗಂಟಲು ಮತ್ತು ತಲೆ. ಈ ಮೂರು ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮವಾದ ವಿಧಾನವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಬೇಕು.

ಚತ್ವಾರಃ ಪ್ರಕೃತೌ ವರ್ಣಾಃ ಪ್ರವಿಚಾರಶ್ಚತುರ್ವಿಧಃ। ವಿಕಲ್ಪಮಷ್ಟಧಾ ಚೈವ ದೇವಾಃ ಷೋಡಶಧಾ ವಿದುಃ ।। ೨೫.

ನಾಲ್ಕು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಶಬ್ದಗಳು ಇದ್ದವೆ, ನಾಲ್ಕು ವಿಧದ ಪರಿಶೀಲನೆ ಇದೆ. ಎಂಟು ವಿಧದ ಭೇದಗಳು ಇದ್ದು, ದೇವತೆಗಳು ಅವುಗಳನ್ನು ಹದಿನಾರು ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ತಿಳಿದಿದ್ದಾರೆ.

ಸ್ಥಾಯೀ ವರ್ಣಃ ಪ್ರಸಂಚಾರೀ ತೃತೀಯಮವರೋಹಣಮ್। ಆರೋಹಣಂ ಚತುರ್ಥನ್ತು ವರ್ಣಂ ವರ್ಣವಿದೋ ವಿದುಃ ।। ೨೫.

ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಣತರು ಸ್ಥಿರವಾದ ಶಬ್ದ, ಚಲಿಸುವ ಶಬ್ದ, ಇಳಿಯುವ ಶಬ್ದ ಮತ್ತು ಏರುವ ಶಬ್ದ ಎಂದು ನಾಲ್ಕು ವಿಧಗಳನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದಾರೆ.

ತತ್ರೈಕಃ ಸಂಚರಸ್ಥಾಯೀ ಸಚರಾಸ್ತಚರೀಭವನ್। ಅಥ ರೋಹಣವರ್ಣಾನಾಮವರೋಹಂ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್ ।। ೨೫.

ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಶಬ್ದವು ಸ್ಥಿರವೂ ಆಗಿರಬಹುದು, ಚಲಿಸುವುದೂ ಆಗಿರಬಹುದು, ಅಥವಾ ಎರಡೂ ಆಗಿರಬಹುದು. ಏರುವ ಶಬ್ದಗಳಿಗೆ ಇಳಿಯುವ ಶಬ್ದವೂ ಸೇರಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಆರೋಹಣೇನ ಚಾರೋಹವರ್ಣಂ ವರ್ಣವಿದೋ ವಿದುಃ। ಏತೇಷಾಮೇವ ವರ್ಣಾನಾಮಲಙ್ಕಾರಾನ್ನಿಬೋಧತ ।। ೨೫.

ಏರುವ ಮೂಲಕ, ಪರಿಣತರು ಏರುವ ಶಬ್ದವನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈಗ ಈ ಶಬ್ದಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದ ಅಲಂಕಾರಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯಿರಿ.

ಅಲಙ್ಕಾರಾಸ್ತು ಚತ್ವಾರಃ ಸ್ಥಾಪನೀ ಕ್ರಮರೇಜಿನಃ। ಪ್ರಮಾದಶ್ಚಾಪ್ರಮಾದಶ್ಚ ತೇಷಾಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಲಕ್ಷಣಮ್ ।। ೨೫.

ನಾಲ್ಕು ವಿಧದ ಅಲಂಕಾರಗಳಿವೆ: ಸ್ಥಾಪನೆ, ಕ್ರಮವಾಗಿ ಚಲಿಸುವುದು, ತಪ್ಪು ಮತ್ತು ತಪ್ಪಿಲ್ಲದಿಕೆ. ಇವುಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಈಗ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ.

ವಿಸ್ವರೋಷ್ಟ್ರಕಲಾಶ್ಚೈವ ಸ್ಥಾನಾದೇಕಾನ್ತರಂ ಗತಾಃ। ಆವರ್ತ್ತಸ್ಯಾಕ್ರಮೋತ್ಪತ್ತೀ ದ್ವೇ ಕಾರ್ಯ್ಯೇ ಪರಿಮಾಣತಃ ।। ೨೫.

ವಿಸ್ವರ, ಉಷ್ಟ್ರ ಮತ್ತು ಕಲಾ ಎಂಬವು ಮುಂದಿನ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಸಾಗುವವು. ಆವರ್ತನದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ, ಅವು ಪ್ರಮಾಣದಿಂದ ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಕುಮಾರಮಪರಂ ವಿದ್ಯಾದ್ವಿಸ್ತರಂ ವಮನಂ ಗತಮ್। ಏಷ ವೈ ಚಾಪ್ಯಪಾಙ್ಗಸ್ತು ಕುತಾರೇಕಃ ಕಲಾಧಿಕಃ ।। ೨೫.

ಕುಮಾರ ಎಂಬುದು ಮತ್ತೊಂದು, ಅದು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅದೇ ಅಪಾಂಗ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವುದು, ಅದು ಕಲೆಗೆ ಒಂದಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ.

ಶ್ಯೇನಸ್ತ್ವೇಕಾನ್ತರೇ ಜಾತಃ ಕಲಾಮಾತ್ರಾನ್ತರೇ ಸ್ಥಿತಃ। ತಸ್ಮಿಂಶ್ಚೈವ ಸ್ವರೇ ವೃದ್ಧಿಸ್ತಿಷ್ಠತೇ ತದ್ವಿಲಕ್ಷಣಾ ।। ೨೫.

ಶ್ಯೇನ ಎಂಬುದು ಮುಂದಿನ ಅಂತರದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ, ಅದು ಕಲಾ ಪ್ರಮಾಣದೊಳಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಳವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದು ಹಿಂದಿನದಕ್ಕಿಂತ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ.

ಶ್ಯೇನಸ್ತು ಅಪರೋಹಸ್ತು ಉತ್ತರಃ ಪರಿಕೀರ್ತ್ತಿತಃ। ಕಲಾಕಲಪ್ರಮಾಣಾಚ್ಚ ಸ ಬಿನ್ದುರ್ನಾಮ ಚಾಯತೇ ।। ೨೫.

ಶ್ಯೇನವೆಂದರೆ ಇಳಿಯುವದು, ಅದನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಕಲಾ ಮತ್ತು ಅದರ ಗುಂಪಿನ ಪ್ರಮಾಣದಿಂದ ಅದು ಬಿಂದುವೆಂದು ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

ಬಿನ್ದುರೇಕಕಲಾ ಕಾರ್ಯಾ ವರ್ಣಾನ್ತಸ್ಥಾಯಿನೀ ಭವೇತ್। ವಿಪರ್ಯಯಸ್ವರೋಽಪಿ ಸ್ಯಾದ್ಯಸ್ಯ ದುರ್ಘಟಿತೋಽಪಿ ನ ।। ೨೫.

ಬಿಂದುವನ್ನು ಒಂದು ಕಲೆಯಷ್ಟು ಮಾಡಬೇಕು, ಅದು ಶಬ್ದದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ತಿರುಗಿದ ಸ್ವರವೂ ಆಗಬಹುದು, ಆದರೆ ಅದು ಕಷ್ಟವಿಲ್ಲದೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.

ಏಕಾನ್ತರಾ ತು ವಾದ್ಯನ್ತು ಷಡ್ಜತಃ ಪರಮಃ ಸ್ವರಃ। ಆಕ್ಷೇಪಾಸ್ಕನ್ದನಂ ಕಾರ್ಯ್ಯಂ ಕಾಕಸ್ಯೇವೋಚ್ಚಪುಷ್ಕಲಮ್ ।। ೨೫.

ಮುಖ್ಯ ಸ್ವರವೆಂದರೆ ಷಡ್ಜದಿಂದ ಮುಂದಿನ ಅಂತರದಲ್ಲಿರುವದು. ಏರಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಇಳಿಸುವುದನ್ನು, ಕಾಗೆಯ ಉಚ್ಚ ಸ್ವರದಂತೆ, ಮಾಡಬೇಕು.

ಸನ್ತಾರೌ ತೌ ತು ಸಞ್ಚಾರ್ಯೌ ಕಾರ್ಯಂ ವಾ ಕಾರಣಂ ತಥಾ। ಆಕ್ಷಿಪ್ತಮವರೋಹ್ಯಾಪಿ ಪ್ರೋಕ್ಷಮದ್ಯನ್ತಥೈವ ಚ ।। ೨೫.

ಸಂತಾರ ಎಂಬ ಎರಡು ಚಲಿಸುವಂತಿವೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಕಾರಣವೂ ಆಗಿರಬಹುದು. ಏರಿಸಿದರೂ ಅಥವಾ ಇಳಿಸಿದರೂ ಅವುಗಳನ್ನು ಹೀಗೆಯೇ ಸೇರಿಸಬೇಕು.

ದ್ವಾದಶಞ್ಚ ಕಲಾಸ್ಥಾನಮೇಕಾನ್ತರಗತನ್ತತಃ। ಪ್ರೇಙ್ಖೋಲಿತಮಲಙ್ಕಾರಮೇವಂ ಸ್ವರಸಮನ್ವಿತಮ್ ।। ೨೫.

ಹನ್ನೆರಡು ಕಲೆಗಳ ಸ್ಥಾನ ಮುಂದಿನ ಅಂತರದಲ್ಲಿದೆ. ಪ್ರೇಂಕೋಲಿತ ಎಂಬ ಅಲಂಕಾರ ಸ್ವರಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೀಗೆಯೇ ಕೂಡಿದೆ.

ಸ್ವರಸಂಕ್ರಾಮಕಾಚ್ಚೈವ ತತಃ ಪ್ರೋಕ್ತನ್ತು ಪುಷ್ಕಲಮ್। ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ತಮೇವ ಕಲಯಾ ಪಾದಾನೀತರಯೋರ್ಭವೇತ್ ।। ೨೫.

ಸ್ವರಗಳ ಸಂಕ್ರಮಣದಿಂದ ಪುಷ್ಕಲ ಎಂಬ ಅಲಂಕಾರವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದು ಒಂದು ಕಲೆಯಿಂದ ಪಾದ ಮತ್ತು ಇತರಗಳ ನಡುವೆ ಸೇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ದ್ವಿಕಲಂ ವಾ ಯಥಾ ಭೂತಂ ಯತ್ತದ್ ಹ್ರಾಸಿತಮುಚ್ಯತೇ। ಉಚ್ಚಾರಾದ್ವಿಸ್ವರಾರೂಢಾ ತಥಾ ಚಾಷ್ಟಸ್ವರಾನ್ತರಮ್ ।। ೨೫.

ಎರಡು ಕಲೆಗಳಷ್ಟು ಕಡಿಮೆಯಾದುದನ್ನು ಹ್ರಾಸಿತವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಉಚ್ಚಾರಣೆಯಲ್ಲಿ ಅದು ವಿಸ್ವರ ಎಂಬ ಸ್ವರಕ್ಕೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಎಂಟನೇ ಸ್ವರಕ್ಕೂ ಏರುತ್ತದೆ.