ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ಷಡ್ಜರ್ಷಭೌ ಚ ಗಾನ್ಧಾರೋ ಮಧ್ಯಮಃ ಪಞ್ಚಮಸ್ತಥಾ। ಧೈವತಶ್ಚಾಪಿ ವಿಜ್ಞೇಯಸ್ತಥಾ ಚಾಪಿ ನಿಷಾದವಾನ್ ।। ೨೪.

ಷಡ್ಜ, ಋಷಭ, ಗಾಂಧಾರ, ಮಧ್ಯಮ, ಪಂಚಮ, ಧೈವತ ಮತ್ತು ನಿಷಾದ—ಈ ಏಳು ಸ್ವರಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಸೌವೀರೀ ಮಧ್ಯಮಗ್ರಾಮೋ ಹರಿಣಾಸ್ಯಾ ತಥೈವ ಚ। ಸ್ಯಾತ್ಕಲೋಪಬಲೋಪೇತಾ ಚತುರ್ಥೀ ಶುದ್ಧಮಧ್ಯಮಾ ।। ೨೪.

ಮಧ್ಯಮಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಸೌವೀರೀ, ಹರಿಣಾಸ್ಯಾ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೆಯದು ಶುದ್ಧ ಮಧ್ಯಮಾ ಇವೆ. ಅವು ಕಾಲ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿವೆ.

ಶಾರ್ಙ್ಗೀ ಚ ಪಾವನೀ ಚೈವ ದೃಷ್ಟಾಕಾ ಚ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್। ಮ್ಧ್ಯಮಗ್ರಾಮಿಕೀಃ ಖ್ಯಾತಾಃ ಷಡ್ಜಗ್ರಾಮಂ ನಿಬೋಧತ ।। ೨೪.

ಶಾರ್ಙ್ಗೀ, ಪಾವನೀ ಮತ್ತು ದೃಷ್ಟಾಕಾ ಎಂಬುವು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮಧ್ಯಮಗ್ರಾಮದ ರೂಪಗಳು. ಈಗ ಷಡ್ಜಗ್ರಾಮವನ್ನು ಕೇಳಿ.

ಉತ್ತರಮನ್ದ್ರಾ ರಜನೀ ತಥಾ ಯಾ ಚೋತ್ತರಾಯತಾ। ಶುದ್ಧಷಡ್ಜಾ ತಥಾ ಚೈವ ಜಾನೀಯಾತ್ ಸಪ್ತಮಾಂ ಚ ತಾಮ್ ।। ೨೪.

ಉತ್ತರಮಂದ್ರಾ, ರಜನೀ, ಉತ್ತರಾಯತಾ, ಶುದ್ಧ ಷಡ್ಜಾ ಹಾಗೂ ಏಳನೆಯದು—ಇವನ್ನೂ ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಗಾನ್ಧಾರಗ್ರಾಮಿ ಕಾಂಶ್ಚಾನ್ಯಾನ್ ಕೀರ್ತ್ಯಮಾನಾನ್ ನಿಬೋಧತ। ಆಗ್ನಿಷ್ಟೋಮಿಕಮಾದ್ಯನ್ತು ದ್ವಿತೀಯಂ ವಾಜಪೇಯಿಕಮ್ ।। ೨೪.

ಗಾಂಧಾರಗ್ರಾಮದ ಇತರ ರೂಪಗಳನ್ನೂ ಕೇಳಿ: ಮೊದಲನೆಯದು ಅಗ್ನಿಷ್ಠೋಮಿಕ, ಎರಡನೆಯದು ವಾಜಪೇಯಿಕ.

ತೃತೀಯಂ ಪೌಣ್ಡ್ರಕಂ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಚತುರ್ಥಂ ಚಾಶ್ವಮೇಧಿಕಮ್। ಪಞ್ಚಮಂ ರಾಜಸೂಯಂ ವ ಷಷ್ಠಂ ಚಕ್ರಸುವರ್ಣಕಮ್ ।। ೨೪.

ಮೂರನೆಯದು ಪೌಂಡ್ರಕ, ನಾಲ್ಕನೆಯದು ಅಶ್ವಮೇಧಿಕ, ಐದನೆಯದು ರಾಜಸೂಯ ಮತ್ತು ಆರನೆಯದು ಚಕ್ರಸುವರ್ಣಕ.

ಸಪ್ತಮಂ ಗೋಸವಂ ನಾಮ ಮಹಾವೃಷ್ಟಿಕಮಷ್ಟಮಮ್। ಬ್ರಹ್ಮದಾನಞ್ಚ ನವಮಂ ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯಮನನ್ತರಮ್ ।। ೨೪.

ಏಳನೆಯದು ಗೋಸವ, ಎಂಟನೆಯದು ಮಹಾವೃಷ್ಟಿಕ, ಒಂಬತ್ತನೆಯದು ಬ್ರಹ್ಮದಾನ, ನಂತರ ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯ.

ನಾಗಪಕ್ಷಾಶ್ರಯಂ ವಿದ್ಯಾದ್ಗೋತರಞ್ಚ ತಥೈವ ಚ। ಹಯಕ್ರಾನ್ತಂ ಮೃಗಕ್ರಾನ್ತಂ ವಿಷ್ಣುಕ್ರಾನ್ತಂ ಮನೋಹರಮ್ ।। ೨೪.

ನಾಗಪಕ್ಷಾಶ್ರಯ ಮತ್ತು ಗೋತರವನ್ನೂ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಹಯಕ್ರಾಂತ, ಮೃಗಕ್ರಾಂತ ಮತ್ತು ಮನೋಹರವಾದ ವಿಷ್ಣುಕ್ರಾಂತ ಕೂಡ ಇವೆ.

ಸೂರ್ಯ್ಯಕ್ರಾನ್ತಂ ವರೇಣ್ಯಞ್ಚ ಮತ್ತಕೋಕಿಲವಾದಿನಮ್। ಸಾವಿತ್ರಮರ್ದ್ಧಸಾವಿತ್ರಂ ಸರ್ವ್ವತೋ ಮದ್ರಮೇವ ಚ ।। ೨೪.

ಸೂರ್ಯಕ್ರಾಂತ, ವರೇಣ್ಯ ಮತ್ತು ಮದಮತ್ತ ಕೋಗಿಲೆ ಹಾಡುವದು; ಸಾವಿತ್ರ, ಅರ್ಧಸಾವಿತ್ರ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಕಡೆ ಮದ್ರಮ ಎಂಬುವುಗಳೂ ಇವೆ.

ಸುವರ್ಣಞ್ಚ ಸುತನ್ದ್ರಞ್ಚ ವಿಷ್ಣುವೈಷ್ಣುವರಾವುಭೌ। ಸಾಗರಂ ವಿಜಯಞ್ಚೈವ ಸರ್ವಭೂತಮನೋಹರಮ್ ।। ೨೪.

ಸುವರ್ಣ, ಸುತಂದ್ರ, ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ವೈಷ್ಣುವರ—ಇವೆರಡೂ; ಸಾಗರ ಮತ್ತು ವಿಜಯ ಕೂಡ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತವೆ.

ಹಂಸಂ ಜ್ಯೇಷ್ಠಂ ವಿಜಾನೀಮಸ್ತುಮ್ಬುರುಪ್ರಿಯಮೇವ ಚ। ಮನೋಹರಮಧಾತ್ರ್ಯಞ್ಚ ಗನ್ಧರ್ವಾನುಗತಶ್ಚ ಯಃ ।। ೨೪.

ಹಂಸ, ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಮತ್ತು ತುಂಬುರುವಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದದು; ಮನೋಹರವಾದ ಮಧ್ಯಾತ್ರ್ಯ ಮತ್ತು ಗಂಧರ್ವರು ಜೊತೆಯಾದದು.

ಅಲಮ್ಬುಷೇಷ್ಟಶ್ಚ ತಥಾ ನಾರದಪ್ರಿಯ ಏವ ಚ। ಕಥಿತೋ ಭೀಮಸೇನೇನ ನಾಗರಾಣಾಂ ಯಥಾ ಪ್ರಿಯಃ ।। ೨೪.

ಅಲಂಬುಷೆಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದದು, ನಾರದನಿಗೆ ಇಷ್ಟವಾದದು, ಭೀಮಸೇನನು ಹೇಳಿದಂತೆ ನಾಗರಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದದು.

ಕರೋಪನೀತ ವಿನತಾ ಶ್ರೀರಾಖ್ಯೋ ಭಾರ್ಗವಪ್ರಿಯಃ। ವಿಂಶತಿರ್ಮಧ್ಯಮಗ್ರಾಮಃ ಷಡ್ಜಗ್ರಾಮಶ್ಚತುರ್ದ್ದಶ ।। ೨೪.

ಕರೋಪನೀತ, ವಿನತಾ, ಶ್ರೀರಾಖ್ಯ ಮತ್ತು ಭೃಗುಮುನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದವು; ಇವೆಲ್ಲಾ ಸೇರಿ ಮಧ್ಯಮಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತು, ಷಡ್ಜಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ರೂಪಗಳಿವೆ.

ತಥಾ ಪಞ್ಚದಶೇಚ್ಛನ್ತಿ ಗಾನ್ಧಾರಗ್ರಾಮಸಂಸ್ಥಿತಾನ್ । ಸಸೌವೀರಾ ತು ಗಾನ್ಧಾರೀ ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ಹ್ಯುಪಗೀಯತೇ ।। ೨೪.

ಹಾಗೆಯೇ ಹದಿನೈದು ಮಂದಿ ಗಾಂಧಾರ ಗ್ರಾಮಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವವರನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ಗಾಂಧಾರಿ ಮತ್ತು ಸೌವೀರ ಕೂಡ ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಪ್ರಶಂಸಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.

ಉತ್ತರಾದಿಸ್ವರಸ್ಯೈವ ಬ್ರಹ್ಮಾ ವೈ ದೇವತಾಽತ್ರ ಚ। ಹರಿದೇಶಸಮುತ್ಪನ್ನಾ ಹರಿಣಾಸ್ಯಾ ವ್ಯಜಾಯತ। ಮೂರ್ಚ್ಛನಾ ಹರಿಣಾಸ್ಯೈವ ಅಸ್ಯಾ ಇನ್ದ್ರೋಽಧಿದೈವತಮ್ ।। ೨೪.

ಉತ್ತರ ಸ್ವರಕ್ಕೆ ಬ್ರಹ್ಮನೇ ದೇವತೆ. ಹರಿದೇಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಈ ಸ್ವರ ಹರಿಯ ಬಾಯಿಂದ ಹೊರಬಂದದ್ದು. ಇದರ ಮೂರ್ಚನೆ ಕೂಡ ಹರಿಯ ಬಾಯಿಂದಲೇ ಆಗಿದ್ದು, ಇಂದ್ರನು ಇದರ ಅಧಿದೇವತೆ.

ಕರೋಪನೀತವಿತತಾ ಮರುದ್ಭಿಃ ಸ್ವರಮಣ್ಡಲೇ। ಸಾ ಕಲೋಪನತಾ ತಸ್ಮಾನ್ಮಾರುತಶ್ಚಾತ್ರ ದೈವತಮ್ ।। ೨೪.

ಮರುದ್ಗಣರು ಸ್ವರಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಹರಡಿದ ಮತ್ತು ತಂದ ಈ ಸ್ವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮಾರುತನೇ ದೇವತೆ.

ಮನುದೇಶಸಮುತ್ಪನ್ನಾ ಮೂರ್ಚ್ಛನಾ ಶುದ್ಧಮಧ್ಯಮ್। ಮಧ್ಯಮೋಽತ್ರ ಸ್ವರಃ ಶುದ್ಧೋ ಗನ್ಧರ್ವ್ವಶ್ಚಾತ್ರ ದೇವತಾ ।। ೨೪.

ಮನುದೇಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಮೂರ್ಚನೆ ಶುದ್ಧ ಮಧ್ಯಮವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಶುದ್ಧ ಮಧ್ಯಮ ಸ್ವರ ಮತ್ತು ಗಂಧರ್ವನು ದೇವತೆ.

ಮೃಗೈಃ ಸಹ ಸಞ್ಚರತೇ ಸಿದ್ಧಾನಾಂ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನೇ। ಯಸ್ಮಾತ್ತಸ್ಮಾತ್ ಸ್ಮೃತಾ ಮಾರ್ಗೀ ಮೃಗೇನ್ದ್ರೋಽಸ್ಯಾಶ್ಚ ದೇವತಾ ।। ೨೪.

ಈ ಸ್ವರವು ಮೃಗಗಳ ಜೊತೆ ಸಂಚರಿಸಿ ಸಿದ್ಧರಿಗೆ ದಾರಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇದನ್ನು ಮಾರ್ಗೀ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಮೃಗೇಂದ್ರನು ಇದರ ದೇವತೆ.

ಸಾ ಚಾಶ್ರಮಸಮಾಯುಕ್ತಾ ಅನೇಕಾನ್ ಪೌರವಾನ್ ರವಾನ್। ಮೂರ್ಚ್ಛನಾ ಯೋಜನಾ ಹ್ಯೇಷಾ ರಜಸಾ ರಜನೀ ತತಃ ।। ೨೪.

ಇದು ಆಶ್ರಮಗಳ ಜೊತೆಗೂ, ಅನೇಕ ಪೌರವರು ಮತ್ತು ರವರುಗಳ ಜೊತೆಗೂ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. ಈ ಮೂರ್ಚನೆ ಒಂದು ಒಕ್ಕೂಟವಾಗಿದ್ದು, ರಾತ್ರಿ ಧೂಳಿನಿಂದ ಕೂಡಿದೆ.

ತಾಲ ಉತ್ತರಮನ್ದ್ರಾಂಶಃ ಷಡ್ಜದೈವತಕಾಂ ವಿದುಃ। ತಸ್ಮಾದುತ್ತರತಾಲಞ್ಚ ಪ್ರಥಮಂ ಸ್ವಾಯತಂ ವಿದುಃ। ತಸ್ಮಾದುತ್ತರಮನ್ದ್ರೋಽಯಂ ದೇವತಾಸ್ಯ ಧ್ರುವೋ ಧ್ರುವಮ್ ।। ೨೪.

ತಾಳವನ್ನು ಉತ್ತರಮಂದ್ರ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಆರು ದೇವತೆಗಳಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮೊದಲ ಉತ್ತರತಾಳವನ್ನು ವಿಸ್ತೃತ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಉತ್ತರಮಂದ್ರ ಮತ್ತು ಧ್ರುವನು ಇದರ ದೇವತೆ.

ಅಪಾನಾದುತ್ತರತ್ವಾಚ್ಚ ಧೈವತಸ್ಯೋತ್ತರಾಯಣಃ। ಸ್ಯಾದಿಯಂ ಮೂರ್ಚ್ಛನಾ ಹ್ಯೇವಂ ಪಿತರಃ ಶ್ರಾದ್ಧದೇವತಾಃ ।। ೨೪.

ಅಪಾನದಿಂದ ಮತ್ತು ಧೈವತದಿಂದ ಬಂದ ಉತ್ತರತ್ವದಿಂದ ಈ ಮೂರ್ಚನೆ ಇದೆ. ಪಿತೃಗಳು ಶ್ರಾದ್ಧದೇವತೆಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಶುದ್ಧಷಡ್ಜಸ್ವರಂ ಕೃತ್ವಾ ಯಸ್ಮಾದಗ್ನಿಂ ಮಹರ್ಷಯಃ। ಉಪತಿಷ್ಠನ್ತಿ ತಸ್ಮಾತ್ತಂ ಜಾನೀಯಾಚ್ಛುದ್ಧಷಡ್‌ಜಿಕಮ್ ।। ೨೪.

ಶುದ್ಧ ಷಡ್ಜ ಸ್ವರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಶುದ್ಧ ಷಡ್ಜ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಯಃ ಸತಾಂ ಮೂರ್ಚ್ಛನಾಂ ಕೃತ್ವಾ ಪಞ್ಚಮಸ್ವರಕೋ ಭವೇತ್ । ಯಕ್ಷೀಣಾಂ ಮೂರ್ಚ್ಛನಾ ಸಾ ತು ಯಾಕ್ಷಿಕಾ ಮೂರ್ಚ್ಛನಾ ಸ್ಮೃತಾ ।। ೨೪.

ಯಾರು ಸಜ್ಜನರ ಮೂರ್ಚನೆ ಮಾಡಿ ಐದನೇ ಸ್ವರವಾಗುತ್ತಾರೆ, ಅವರ ಮೂರ್ಚನೆ ಯಕ್ಷರವರದ್ದು ಎಂದು ಯಾಕ್ಷಿಕ ಮೂರ್ಚನೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ನಾಗದೃಷ್ಟಿರ್ವಿಷಾ ಗೀತಾ ನೋಪಸರ್ಪನ್ತಿ ಮೂರ್ಚ್ಛನಾಮ್। ಭವನ್ತೀವ ಹೃತಾ ಹ್ಯೇತೇ ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ನಾಗದೇವತಾಃ। ಅಹೀನಾಂ ಮೂರ್ಚ್ಛನಾ ಹ್ಯೇಷಾ ವರುಣಶ್ಚಾತ್ರ ದೇವತಾ ।। ೨೪.

ನಾಗರ ದೃಷ್ಠಿ ವಿಷದಂತಿದೆ; ಹಾಡುಗಳು ಆ ಮೂರ್ಚನೆಗೆ ಹತ್ತುವುದಿಲ್ಲ. ಇವುಗಳನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ, ನಾಗರು ದೇವತೆಗಳು. ಇದು ಅಹಿಗಳ ಮೂರ್ಚನೆ, ಇಲ್ಲಿ ವರుణನು ದೇವತೆ.

ಶಕುನ್ತಕಾನಾಂ ಕೃತ್ವಾ ಚ ಉಪಮಾಂ ಯಾನ್ತಿ ಕಿನ್ನರಾಃ । ಉತ್ತಮಾಂ ಮೂರ್ಚ್ಛನಾ ತಸ್ಮಾತ್ ಪಕ್ಷಿರಾಜೋಽತ್ರ ದೇವತಾ ।। ೨೪.

ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಹೋಲಿಕೆ ಮಾಡಿ ಕಿನ್ನರರು ತಲುಪುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮೂರ್ಚನೆ, ಇಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿರಾಜನು ದೇವತೆ.

ಗಾನ್ಧಾರರಾಗಶಬ್ದೇನ ಗಾಂ ಚ ಧಾರಯತೇಽರ್ಥತಃ। ತಸ್ಮಾದ್ವಿಶುದ್ಧಗಾನ್ಧಾರೀ ಗನ್ಧರ್ವಶ್ಚಾಧಿದೈವತಮ್ ।। ೨೪.

ಗಾಂಧಾರ ರಾಗದ ಶಬ್ದದಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಧರಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶುದ್ಧ ಗಾಂಧಾರಿ ಮತ್ತು ಗಂಧರ್ವನು ಅಧಿದೇವತೆ.

ಗಾನ್ಧಾರಾನನ್ತರಂ ಗತ್ವಾ ಸೃಷ್ಟೇಯಂ ಮೂರ್ಚ್ಛನಾ ಯತಃ। ತಸ್ಮಾದುತ್ತರಗಾನ್ಧಾರೀ ವಸವಶ್ಚಾತ್ರ ದೇವತಾಃ ।। ೨೪.

ಗಾಂಧಾರನ ನಂತರ ಹೋಗಿ ಈ ಮೂರ್ಚನೆ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಉತ್ತರಗಾಂಧಾರಿ ಮತ್ತು ವಸುಗಳು ಇಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು.

ಸೇಯಂ ಖಲು ಮಹಾಭೂತಾ ಪಿತಾಮಹ ಮುಪಸ್ಥಿತಾ। ಷಡ್ಜೇಯಂ ಮೂರ್ಚ್ಛನಾ ತಸ್ಮಾತ್ ಸ್ಮೃತಾ ಹ್ಯನಲದೇವತಾ ।। ೨೪.

ಇದು ಮಹಾಭೂತವಾಗಿದ್ದು, ಪಿತಾಮಹನಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಷಡ್ಜ ಮೂರ್ಚನೆ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ದೇವತೆಯಾಗಿ ಹೊಂದಿದೆ ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ದಿವ್ಯೇಯಂ ಚಾಯತಾ ತೇನ ಮನ್ದಷಷ್ಠಾ ಚ ಮೂರ್ಚ್ಛನೇ। ನಿವೃತ್ತಗುಣನಾಮಾನಂ ಪಞ್ಚಮಞ್ಚಾತ್ರ ಧೈವತಮ್ ।। ೨೪.

ಇದು ದೈವಿಕವಾಗಿಯೂ ವಿಸ್ತೃತವಾಗಿಯೂ ಇದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಮೂರ್ಚನೆ ನಿಧಾನವಾದ ಆರನೆಯದು. ಗುಣಗಳು ನಿವೃತ್ತರಾದವರ ಹೆಸರಿನಿಂದ, ಐದನೆಯದು ಇಲ್ಲಿ ಧೈವತವಾಗಿದೆ.