ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ಋಷಯ ಊಚುಃ ।। ವಂಶಾನಾಮಾನುಪೂರ್ವ್ಯೇಣ ರಾಜ್ಞಾಞ್ಚಾಮಿತತೇಜಸಾಮ್। ಸ್ಥಿತಿಞ್ಚೈಷಾಂ ಪ್ರಭಾವಞ್ಚ ಬ್ರೂಹಿ ನಃ ಪರಿಪೃಚ್ಛತಾಮ್ ।। ೨೨.

ಋಷಿಗಳು ಹೇಳಿದರು: ವಂಶಗಳನ್ನೂ, ಅಪಾರ ಶಕ್ತಿಯ ರಾಜರನ್ನೂ, ಅವರ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ನಮಗೆ ವಿವರಿಸಿ ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತೇವೆ.

ಏವಮುಕ್ತಸ್ತತಃ ಸೂತಸ್ತಥಾಽಸೌ ಲೋಮಹರ್ಷಣಃ। ಶುಶ್ರೂಷಾಮುತ್ತರಾಖ್ಯಾನೇ ಋಷೀಣಾಂ ವಾಕ್ಯಕೋವಿದಃ ।। ೨೨.

ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದ ಮೇಲೆ, ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಂಡಿತ್ಯ ಹೊಂದಿದ್ದ ಸೂತ ಲೋಮಹರ್ಷಣನು ಮುಂದಿನ ಕಥೆಯನ್ನು ಆಲಿಸಲು ಸಿದ್ಧನಾದನು.

ಆಖ್ಯಾನಕುಶಲೋ ಭೂಯಃ ಪರಂ ವಾಕ್ಯಮುವಾಚ ಹ । ಬ್ರುವತೋ ಮೇ ನಿಬೋಧಸ್ವ ಋಷಿರಾಹ ಯಥಾ ಮಮ ।। ೨೨.

ಕಥೆ ಹೇಳುವಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನಾದ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿ, 'ಮಹರ್ಷಿಯವರು ನನಗೆ ಹೇಗೆ ಹೇಳಿದರೋ, ಅದನ್ನು ನೀನು ಗಮನಿಸು' ಎಂದನು.

ವಂಶಾನಾಮಾನುಪೂರ್ವ್ಯೇಣ ರಾಜ್ಞಾಞ್ಚಾಮಿತತೇಜಸಾಮ್। ಸ್ಥಿತಿಂ ಚೈಷಾಂ ಪ್ರಭಾವಞ್ಚ ಬ್ರುವತೋ ಮೇ ನಿಬೇಧತ ।। ೨೨.

ನಾನು ಈಗ ರಾಜವಂಶಗಳ ಕ್ರಮವನ್ನು, ಅವರ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ಅಪಾರ ಶಕ್ತಿಯ ರಾಜರ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಇದನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕೇಳಿ.

ವರುಣಸ್ಯ ಪತ್ನೀ ಸಾಮುದ್ರೀ ಶುನೋದೇವೀತ್ಯುದಾಹೃತಾ । ತಸ್ಯಾಃ ಪುತ್ರೌ ಕಲಿರ್ವೈದ್ಯಃ ಸುತಾ ಚ ಸುರಸುನ್ದರೀ ।। ೨೨.

ವರಣನ ಪತ್ನಿಯಾಗಿದ್ದ ಸಾಂಮುದ್ರಿ, ಶುನೋದೇವಿ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುವಳು, ಅವಳಿಗೆ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರು - ಕಲಿ ಮತ್ತು ವೈದ್ಯ, ಮತ್ತು ಒಬ್ಬ ಸುಂದರಿ ಪುತ್ರಿ - ಸುರಸುಂದರಿ.

ಕಲಿ ಪುತ್ರೌ ಮಹಾವೀರ್ಯೌ ಜಯಶ್ಚ ವಿಜಯಶ್ಚ ಹ। ವೈದ್ಯಪುತ್ರೌ ಘೃಣಿಶ್ಚೈವ ಮುನಿಶ್ಚೈವ ಮಹಾಬಲೌ ।। ೨೨.

ಕಲಿಯ ಮಗರಾದ ಜಯ ಮತ್ತು ವಿಜಯ ಇಬ್ಬರೂ ಮಹಾಶಕ್ತಿಶಾಲಿಗಳಾಗಿದ್ದರು; ವೈದ್ಯನ ಮಗರಾದ ಘೃಣಿ ಮತ್ತು ಮುನಿ ಕೂಡ ಬಹಳ ಬಲಿಷ್ಠರಾಗಿದ್ದರು.

ಪ್ರಜಾನಾಮತ್ತುಕಾಮಾನಾಮನ್ಯೋನ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಭಕ್ಷಿಣೌ। ಭಕ್ಷಯಿತ್ವಾ ತಾವನ್ಯೋನ್ಯಂ ವಿನಾಶಂ ಸಮವಾಪತುಃ ।। ೨೨.

ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ತಿನ್ನಬೇಕೆಂಬ ಆಸೆಯಿಂದ ಆ ಇಬ್ಬರು ಪರಸ್ಪರ ಒಬ್ಬರನ್ನು ಒಬ್ಬರು ತಿಂದು ಕೊನೆಗೆ ನಾಶವಾಗಿದರು.

ಕಲಿಃ ಸುರಾಯಾಂ ಸಞ್ಜಜ್ಞೇ ತಸ್ಯ ಪುತ್ರೋ ಮದಃ ಸ್ಮೃತಃ । ತ್ವಾಷ್ಟ್ರೀ ಹಿಂಸಾ ಕಲೇರ್ಭಾರ್ಯ್ಯಾ ಜ್ಯೇಷ್ಠಾ ಯಾ ನಿಕೃತಿಃ ಸ್ಮೃತಾ ।। ೨೨.

ಕಲಿ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದನು; ಅವನ ಮಗನಿಗೆ ಮದ ಎನ್ನುವರು. ಕಲಿಯ ಪತ್ನಿ ತ್ವಾಷ್ಟ್ರಿ, ಅವಳ ಹಿರಿಯ ಸಹೋದರಿ ಹಿಂಸಾ ಎಂದು ನೆನಪಾಗುವ ನಿಕೃತಿ.

ಅಸೂತಾನ್ಯಾನ್ ಕಲೇಃ ಪುತ್ರಾಂಶ್ಚತುರಃ ಪುರುಷಾದಕಾನ್। ನಾಕಂ ವಿಘ್ನಂ ಚ ವಿಖ್ಯಾತಂ ಸದ್ರಮಂ ವಿಧಮನ್ತಥಾ ।। ೨೨.

ಅವಳು ಕಲಿಗೆ ಇನ್ನೂ ನಾಲ್ವರು ಪುರುಷಭಕ್ಷಕ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಹೆತ್ತಳು: ನಾಕ, ವಿಘ್ನ, ಸದ್ರಮ ಮತ್ತು ವಿಧಮ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಅವರು ಪ್ರಸಿದ್ಧರು.

ಅಶಿರಸ್ಕಸ್ತಯೋರ್ವಿಘ್ನೋ ನಾಕಶ್ಚೈವಾಶರೀರವಾನ್। ಸದ್ರಮಶ್ಚೈಕ ಹಸ್ತೋಽಭೂದ್ವಿಧಮಶ್ಚೈಕಪಾತ್ಸ್ಮೃತಃ ।। ೨೨.

ಅವರಲ್ಲಿ ವಿಘ್ನನಿಗೆ ತಲೆ ಇರಲಿಲ್ಲ, ನಾಕನಿಗೆ ದೇಹ ಇರಲಿಲ್ಲ, ಸದ್ರಮನಿಗೆ ಒಂದು ಕೈ ಮಾತ್ರ ಇತ್ತು, ವಿಧಮನು ಒಂದು ಕಾಲಿನವನು ಎಂದು ನೆನಪಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಸದ್ರಮಸ್ಯ ತಥಾ ಪತ್ನೀ ತಾಮಸೀ ಪೂತನಾ ಸ್ಮೃತಾ । ರೇವತೀ ವಿಧಮಸ್ಯಾಪಿ ತಯೋಃ ಪುತ್ರಾಃ ಸಹಸ್ರಶಃ ।। ೨೨.

ಸದ್ರಮನ ಪತ್ನಿಯಾಗಿದ್ದ ತಾಮಸಿ, ಪೂತನೆ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವಳು; ವಿಧಮನ ಪತ್ನಿ ರೇವತಿ. ಅವರ ಮಕ್ಕಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಸಾವಿರಾರು.

ನಾಕಸ್ಯ ಶಕುನಿಃ ಪತ್ನೀ ವಿಘ್ನಸ್ಯ ಚ ಅಯೋಮುಖೀ। ರಾಕ್ಷಸಾಸ್ತು ಮಹಾಶೀರ್ಷಾಃ ಸನ್ಧ್ಯಾದ್ವಯವಿಚಾರಿಣಃ ।। ೨೨.

ನಾಕನ ಪತ್ನಿ ಶಕುನಿ, ವಿಘ್ನನ ಪತ್ನಿ ಅಯೋಮುಖಿ. ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ದೊಡ್ಡ ತಲೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಧ್ಯೆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.

ರೇವತೀಪೂತನಾಪುತ್ರಾ ನೈಋತಾ ನಾಮತಃ ಸ್ಮೃತಾಃ। ಗ್ರಹಾಸ್ತೇ ರಾಕ್ಷಸಾಃ ಸರ್ವೇ ಬಾಲಾನಾನ್ತು ವಿಶೇಷತಃ। ಸ್ಕನ್ದಸ್ತೇಷಾಮಧಿಪತಿರ್ಬ್ರಹ್ಮಣೋಽನುಮತೇ ಪ್ರಭುಃ ।। ೨೨.

ರೇವತಿ ಮತ್ತು ಪೂತನೆಯ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ನೈರೃತರು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ಎಲ್ಲರೂ ಗ್ರಹಗಳೆಂದು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ, ಪ್ರಸಿದ್ಧರು. ಬ್ರಹ್ಮನ ಅನುಮತಿಯಿಂದ ಅವರ ಅಧಿಪತಿ ಸ್ಕಂದನು.

ಬೃಹಸ್ಪತೇರ್ಯಾ ಭಗಿನೀ ವರಸ್ತ್ರೀ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಣೀ। ಯೋಗಸಿದ್ಧಾ ಜಗತ್ಕೃತ್ಸ್ನಮಸಕ್ತಾ ಚರತೇ ಸದಾ ।। ೨೨.

ಬೃಹಸ್ಪತಿಯ ಸಹೋದರಿ, ಒಬ್ಬ ಮಹಾನಾರಿ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಣಿ, ಯೋಗದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣಳಾಗಿದ್ದಳು. ಅವಳು ಜಗತ್ತಿನಾದ್ಯಂತ ಯಾವಾಗಲೂ ಆಸಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು.

ಪ್ರಭಾಸಸ್ಯ ತು ಸಾ ಭಾರ್ಯಾ ವಸೂನಾಮಷ್ಟಮಸ್ಯ ತು। ವಿಶ್ವಕರ್ಮಾ ಸುತಸ್ತಸ್ಯಾ ಜಾತಃ ಶಿಲ್ಪಿಪ್ರಜಾಪತಿಃ ।। ೨೨.

ಅವಳು ವಸುಗಳ ಎಂಟನೆಯವನಾದ ಪ್ರಭಾಸನ ಪತ್ನಿಯಾಗಿದ್ದಳು. ಅವರ ಮಗನು ವಿಶ್ವಕರ್ಮ, ಶಿಲ್ಪಕಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಣಿತನೂ ಪ್ರಜಾಪತಿಯಾಗಿದ್ದನು.

ತ್ವಷ್ಟಾ ವಿರಾಜೋ ರೂಪಾಣಾಂ ಧರ್ಮ್ಮಪೌತ್ರ ಉದಾರಧೀಃ। ಕರ್ತ್ತಾ ಶಿಲ್ಪಸಹಸ್ರಾಣಾಂ ತ್ರಿದಶಾನಾಞ್ಚ ವಾಸ್ತುಕೃತ್ ।। ೨೨.

ತ್ವಷ್ಟನು ಧರ್ಮನ ಮೊಮ್ಮಗ, ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶಿಷ್ಟನೂ, ಮಹಾಮತಿವಂತನೂ ಆಗಿದ್ದನು. ಅವನು ಸಾವಿರಾರು ಶಿಲ್ಪಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದವನು, ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಮನೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿದವನು.

ಯಃ ಸರ್ವೇಷಾಂ ವಿಮಾನಾನಿ ದೇವತಾನಾಞ್ಚಕಾರ ಹ। ಮಾನುಷಾಶ್ಚೋಪಜೀವನ್ತಿ ಯಸ್ಯ ಶಿಲ್ಪಂ ಮಹಾತ್ಮನಃ ।। ೨೨.

ಅವನು ದೇವತೆಗಳೆಲ್ಲರಿಗೂ ವಿಮಾನಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ಈ ಮಹಾತ್ಮನ ಶಿಲ್ಪದಿಂದ ಮಾನವರೂ ಜೀವನ ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ.

ಪ್ರಹ್ಲಾದೀ ವಿಶ್ರುತಾ ತಸ್ಯ ತ್ವಷ್ಟುಃ ಪತ್ನೀ ವಿರೋಚನಾ। ವಿರೋಚನಸ್ಯ ಭಗಿನೀ ಮಾತಾ ತ್ರಿಶಿರಸಸ್ತು ಸಾ ।। ೨೨.

ತ್ವಷ್ಟನ ಪತ್ನಿಯಾಗಿದ್ದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪ್ರಹ್ಲಾದಿ, ವಿರೋಚನ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೂ ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುವಳು. ಅವಳು ವಿರೋಚನನ ಸಹೋದರಿ, ತ್ರಿಶಿರಸನ ತಾಯಿ.

ದೇವಾಚಾರ್ಯಸ್ಯ ಮಹತೋ ವಿಶ್ವಕರ್ಮಸ್ಯ ಧೀಮತಃ। ವಿಶ್ವಕರ್ಮಾತ್ಮಜಶ್ಚೈವ ವಿಶ್ವಕರ್ಮಮಯಃ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೨೨.

ದೇವತೆಗಳ ಗುರು, ಮಹಾನ್ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿವಂತನಾದ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನಿಗೆ ವಿಶ್ವಕರ್ಮಮಯ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ಒಬ್ಬ ಮಗನಿದ್ದನು.

ಸುರೇಣುರಿತಿ ವಿಖ್ಯಾತಾ ಸ್ವಸಾ ತಸ್ಯ ಯವೀಯಸೀ। ತ್ವಾಷ್ಟ್ರೀ ಸಾ ಸವಿತುರ್ಭಾರ್ಯ್ಯಾ ಪುನಃ ಸಂಜ್ಞೇತಿ ವಿಶ್ರುತಾ ।। ೨೨.

ಸುರೇಣು ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧಳಾದ ಅವಳು, ಅವನ ಕಿರಿಯ ತಂಗಿ, ತ್ವಷ್ಟೃನ ಮಗಳು, ಸವಿತೃನ ಪತ್ನಿಯಾಗಿ ನಂತರ ಸಂಜ್ಞೆ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧಳಾದಳು.

ಅಸೂತ ತಪಸಾ ಸಾ ತು ಮನುಂ ಜ್ಯೇಷ್ಠಂ ವಿವಸ್ವತಃ। ಯಮೌ ಪುನರಸೂತಾಸೌ ಯಮಞ್ಚ ಯಮುನಾಞ್ಚ ಹ ।। ೨೨.

ಅವಳು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ವಿವಸ್ವಂತನ ಹಿರಿಯ ಮಗನಾದ ಮನುವನ್ನು ಹೆತ್ತಳು; ಮತ್ತೆ ಅವಳು ಜೋಡಿಗಳಾದ ಯಮ ಮತ್ತು ಯಮುನೆಯನ್ನು ಕೂಡ ಹೆತ್ತಳು.

ಸಾ ತು ಗತ್ವಾ ಕುರೂನ್ ದೇವೀ ವಡವಾರೂಪಧಾರಿಣೀ। ಸವಿತುಶ್ಚಾಶ್ವರೂಪಸ್ಯ ನಾಸಿಕಾಭ್ಯಾಂ ತು ತೌ ಸ್ಮೃತೌ ।। ೨೨.

ಆ ದೇವಿ ಕುದುರೆ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಕುರು ದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋದಳು; ಕುದುರೆ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಸವಿತೃನ ಮೂಗಿನಿಂದ ಆ ಇಬ್ಬರೂ ಹುಟ್ಟಿದರೆಂದು ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ.

ಅಸೂತ ಸಾ ಮಹಾಭಾಗಾ ತ್ವನ್ತರಿಕ್ಷೇಽಶ್ವಿನೌ ಕಿಲ। ನಾಸತ್ಯಞ್ಚೈವ ದಸ್ರಞ್ಚ ಮಾರ್ತ್ತಣ್ಡಸ್ಯಾತ್ಮಜಾವುಭೌ ।। ೨೨.

ಆ ಮಹಾಭಾಗ್ಯವಂತಿಯಾದಳು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಅಶ್ವಿನೀ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಹೆತ್ತಳು—ನಾಸತ್ಯ ಮತ್ತು ದಸ್ರ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರೂ ಮಾರ್ತಾಂಡನ ಮಕ್ಕಳು.

ಋಷಯ ಊಚುಃ।। ಕಸ್ಮಾನ್ಮಾರ್ತ್ತಣ್ಡ ಇತ್ಯೇಷ ವಿವಸ್ವಾನುಚ್ಯತೇ ಬುಧೈಃ। ಕಿಮರ್ಥಂ ಸಾಽಶ್ವರೂಪಾ ವೈ ನಾಸಿಕಾಭ್ಯಾಮಸೂಯತ। ಏತದ್ವೇದಿತುಮಿಚ್ಛಾಮಸ್ತತ್ತ್ವಂ ವಿಬ್ರೂಹಿ ಪೃಚ್ಛತಾಮ್ ।। ೨೨.

ಋಷಿಗಳು ಹೇಳಿದರು: ವಿವಸ್ವಂತನನ್ನು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಏಕೆ ಮಾರ್ತಾಂಡ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ? ಅವಳು ಕುದುರೆ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮೂಗಿನ ಮೂಲಕ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಹೆತ್ತದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೇನು? ನಾವು ಈ ಸತ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೇವೆ; ದಯವಿಟ್ಟು ನಮಗೆ ವಿವರಿಸಿ.

ಸೂತ ಉವಾಚ।। ಚಿರೋತ್ಪನ್ನಮತಿರ್ಭಿನ್ನಮಣ್ಡಂ ತ್ವಷ್ಟ್ರಾ ವಿದಾರಿತಮ್। ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಗರ್ಭವಧಾದ್ಭೀತಃ ಕಶ್ಯಪೋ ದುಃಶಿತೋಽಭವತ್ ।। ೨೨.

ಸೂತನು ಹೇಳಿದನು: ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಇದ್ದ ಮೊಟ್ಟೆಯನ್ನು ತ್ವಷ್ಟೃನು ಒಡೆದು ಹಾಕಿದಾಗ, ಗರ್ಭವಧನನ್ನು ನೋಡಿ ಕಶ್ಯಪನು ಭಯದಿಂದ ದುಃಖಿತನಾದನು.

ಅಣ್ಡೇ ದ್ವಿಧಾಕೃತೇ ತ್ವಣ್ಡಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ತ್ವಷ್ಟಾರಮಬ್ರವೀತ್। ನೈತದಣ್ಡಂ ಭವಾನ್ನೂನಂ ಮಾರ್ತ್ತಣ್ಡಸ್ತ್ವಂ ಭವಾನಘ ।। ೨೨.

ಮೊಟ್ಟೆ ಎರಡು ಭಾಗವಾದಾಗ ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನು ತ್ವಷ್ಟೃನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: 'ಇದು ನಿಜವಾದ ಮೊಟ್ಟೆ ಅಲ್ಲ; ನೀನು ಮಾರ್ತಾಂಡ, ಪಾಪವಿಲ್ಲದವನೆ.'

ನ ಖಲ್ವಯಂ ಮೃತೋಽಣ್ಡೇ ಚ ಇತಿ ಸ್ನೇಹಾತ್ ಪಿತಾಽಬ್ರವೀತ್। ತಸ್ಯ ತದ್ವಚನಂ ಶ್ರುತ್ವಾ ನಾಮಾನ್ವರ್ಥಮುದಾಹರತ್ ।। ೨೨.

'ಇವನೂ ಮೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಸತ್ತವನು ಅಲ್ಲ' ಎಂದು ತಂದೆ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಹೇಳಿದರು. ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ಹೆಸರನ್ನು ಹಾಗೆಯೇ ಇಟ್ಟರು.

ಯನ್ಮಾರ್ತ್ತಣ್ಡೋ ಭವೇತ್ಯುಕ್ತಃ ಪಿತ್ರಾಽಣ್ಡೇ ವೈ ದ್ವಿಧಾ ಕೃತೇ। ತಸ್ಮಾದ್ವಿವಸ್ವಾನ್ಮಾರ್ತ್ತಣ್ಡಃ ಪುರಾಣಜ್ಞೈರ್ವಿಭಾಷ್ಯತೇ ।। ೨೨.

ತಂದೆ ಮೊಟ್ಟೆ ಎರಡು ಭಾಗವಾದಾಗ 'ನೀನು ಮಾರ್ತಾಂಡ' ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದರಿಂದ, ಪುರಾತನ ಜ್ಞಾನಿಗಳು ವಿವಸ್ವಂತನನ್ನು ಮಾರ್ತಾಂಡ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ತತಃ ಪ್ರಜಾಃ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಮಾರ್ತ್ತಣ್ಡಸ್ಯ ವಿವಸ್ವತಃ। ವಿಜಜ್ಞೇ ಸವಿತುಃ ಸಂಜ್ಞಾಭಾರ್ಯಾಯಾನ್ತು ತ್ರಯಂ ಪುರಾ ।। ೨೨.

ಈಗ ನಾನು ಮಾರ್ತಾಂಡನಾದ ವಿವಸ್ವಂತನ ಸಂತಾನವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ; ಪುರಾತನದಲ್ಲಿ, ಸಂಜ್ಞೆ ಎಂಬ ಸವಿತೃನ ಪತ್ನಿಯಿಂದ ಮೂವರು ಮಕ್ಕಳಾಗಿದ್ದರು.