ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ಅಷ್ಟೌ ಸಾಮಸಹಸ್ರಾಣಿ ಸಾಮಾನಿ ಚ ಚತುರ್ದ್ದಶ। ಆರಣ್ಯಕಂ ಸಹೋಮಞ್ಚ ಏತಾದ್ಗಾಯನ್ತಿ ಸಾಮಗಾಃ ।। ೬೧.

ಎಂಟು ಸಾವಿರ ಸಾಮಗಾನಗಳು ಮತ್ತು ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾಮಗಳು; ಆರಣ್ಯಕ ಮತ್ತು ಹೊಮಾಂಚವೂ ಇದೆ—ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ಸಾಮಗರು ಹಾಡುತ್ತಾರೆ.

ದ್ವಾದಶೈವ ಸಹಸ್ರಾಣಿ ಛನ್ದ ಆಧ್ವರ್ಯವಂ ಸ್ಮೃತಮ್। ಯಜುಷಾಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಾಞ್ಚ ಯಥಾ ವ್ಯಾಸೋ ವ್ಯಕಲ್ಪಯತ್ ।। ೬೧.

ದ್ವಾದಶ ಸಾವಿರ ಋಚಗಳು ಆದ್ವರ್ಯವ ಯಜುರ್ವೇದದಲ್ಲಿ ಇದ್ದವೆಂದು ವ್ಯಾಸರು ನಿರ್ಧರಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ಸಗ್ರಾಮ್ಯಾರಣ್ಯಕನ್ತತ್ಸ್ಯಾತ್ಸಮನ್ತ್ರಕರಣಂ ತಥಾ। ಅತಃ ಪರಂ ಕಥಾನಾನ್ತು ಪೂರ್ವಾ ಇತಿ ವಿಶೇಷಣಮ್ ।। ೬೧.

ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಊರಿನ ಹಾಗೂ ಅರಣ್ಯದ ಭಾಗಗಳು, ಮಂತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ವಿಧಿಗಳೂ ಸೇರಿವೆ; ಇದಕ್ಕಿಂತ ಹೊರತು, ಹಳೆಯ ಕಥೆಗಳು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.

ಗ್ರಾಮ್ಯಾರಣ್ಯಂ ಸಮನ್ತ್ರಞ್ಚ ಋಗ್ಬ್ರಾಹ್ಮಣಯಜುಃ ಸ್ಮೃತಮ್। ತಥಾ ಹಾರಿದ್ರವೀಯಾಣಾಂ ಖಿಲಾನ್ಯುಪಖಿಲಾನಿ ಚ। ತಥೈವ ತೈತ್ತಿರೀಯಾಣಾಂ ಪರಕ್ಷುದ್ರಾ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಮ್ ।। ೬೧.

ಊರಿನ, ಅರಣ್ಯದ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಗಳ ಭಾಗಗಳು ಋಗ್ವೇದ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಮತ್ತು ಯಜುರ್ವೇದಗಳಿಗೆ ಸೇರಿವೆ; ಹಾರಿದ್ರವೀಯರ ಖಿಲ ಮತ್ತು ಉಪಖಿಲಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ತೈತ್ತಿರೀಯರ ಚಿಕ್ಕ ಭಾಗಗಳೂ ಸೇರಿವೆ.

ದ್ವೇ ಸಹಸ್ರೇ ಶತನ್ಯೂನೇ ವೇದೇ ವಾಜಸನೇಯಕೇ। ಋಗ್ಗಣಃ ಪರಿ ಸಂಖ್ಯಾತೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ್ತು ಚತುರ್ಗುಣಮ್ ।। ೬೧.

ವಾಜಸನೇಯಿ ಯಜುರ್ವೇದದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸಾವಿರಕ್ಕೆ ನೂರು ಕಡಿಮೆ ಋಚಗಳು ಇವೆ; ಋಗ್ವೇದದ ಸಂಗ್ರಹವೂ ಹಾಗೆಯೇ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಭಾಗವು ಅದಕ್ಕಿಂತ ನಾಲ್ಕುಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚು.

ಅಷ್ಟೌ ಸಹಸ್ರಾಣಿ ಶತಾನಿ ಚಾಷ್ಟೌ ಅಶೀತಿರನ್ಯಾನ್ಯಧಿಕಶ್ಚ ಪಾದಃ। ಏತತ್ಪ್ರಮಾಣಂ ಯಜುಷಾಮೃಚಾಞ್ಚ ಸಶುಕ್ರಿಯಂ ಸಾಖಿಲ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಮ್ ।। ೬೧.

ಎಂಟು ಸಾವಿರ ಎಂಟು ನೂರು ಮತ್ತು ಇನ್ನೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ, ಇದು ಯಜುರ್ವೇದ ಮತ್ತು ಋಗ್ವೇದದ ಪ್ರಮಾಣ, ಶುಕ್ರೀಯ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ ಶಾಖೆಗಳೂ ಸೇರಿವೆ.

ತಥಾ ಚರಣವಿದ್ಯಾನಾಂ ಪ್ರಮಾಣಂ ಸಂಹಿತಾಂ ಶ್ರೃಣು। ಷಟ್ಸಾಹಸ್ರಮೃಚಾಮುಕ್ತಮೃಚಃ ಷಡ್ವಿಂಶತಿಃ ಪುನಃ । ಏತಾವದಧಿಕಂ ತೇಷಾಂ ಯಜುಃ ಕಾಮಂ ವಿವಕ್ಷತಿ ।। ೬೧.

ಇಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಪಾಠಶಾಖೆಗಳ ಸಂಹಿತೆಗಳ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಕೇಳು: ಆರು ಸಾವಿರ ಋಚಗಳು, ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಇಪ್ಪತ್ತಾರು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ; ಈಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಯಜುರ್ವೇದದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಏಕಾದಶ ಸಹಸ್ರಾಣಿ ದಶ ಚಾನ್ಯಾ ದಶೋತ್ತರಾಃ । ಋಚಾನ್ದಶ ಸಹಸ್ರಾಣಿ ಅಶೀತಿತ್ರಿಶತಾನಿ ಚ ।। ೬೧.

ಹನ್ನೊಂದು ಸಾವಿರ, ಅದಕ್ಕೆ ಹತ್ತು ಸೇರಿಸಿ, ಮತ್ತಷ್ಟು ಹತ್ತು ಸೇರಿಸಿ; ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ಋಚಗಳು, ಜೊತೆಗೆ ಮೂವತ್ತೆಂಟು ನೂರು ಕೂಡ ಸೇರಿವೆ.

ಸಹಸ್ರಮೇಕಂ ಮನ್ತ್ರಾಣಾಮೃಚಾಮುಕ್ತಂ ಪ್ರಮಾಣತಃ। ಏತಾವದ್ಭೃಗುವಿಸ್ತಾರಮನ್ಯಚ್ಚಾಥರ್ವಿಕಂ ಬಹು ।। ೬೧.

ಸಾವಿರ ಋಗ್ವೇದ ಮಂತ್ರಗಳು ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಭೃಗು ಸಂಪ್ರದಾಯದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯೂ ಇದಷ್ಟೇ, ಅಥರ್ವಣದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ಇದೆ.

ಋಚಾಮಥರ್ವಣಾಂ ಪಞ್ಚ ಸಹಸ್ರಾಣಿ ವಿನಿಶ್ಚಯಃ। ಸಹಸ್ರಮನ್ಯದ್ವಿಜ್ಞೇಯಮೃಷಿಭಿರ್ವಿಂಶತಿಂ ವಿನಾ ।। ೬೧.

ಅಥರ್ವಣ ಋಗ್ವೇದದ ಪಂಕ್ತಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಐದು ಸಾವಿರ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿದೆ; ಇನ್ನೊಂದು ಸಾವಿರವೂ ಇದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಂದು ಋಷಿಗಳು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.

ಏತದಙ್ಗಿರಸಾ ಪ್ರೋಕ್ತನ್ತೇಷಾಮಾರಣ್ಯಕಂ ಪುನಃ। ಇತಿ ಸಂಖ್ಯಾ ಪ್ರಸಂಖ್ಯಾತಾ ಶಾಖಾಭೇದಾಸ್ತಥೈವ ಚ ।। ೬೧.

ಇದು ಅಂಗಿರಸರಿಂದ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು, ಅವರಲ್ಲಿ ಆರಣ್ಯಕವೂ ಸೇರಿದೆ; ಈ ರೀತಿ ಎಣಿಕೆ ಮತ್ತು ಶಾಖೆಗಳ ಭೇದಗಳೂ ವಿವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.

ಕರ್ತ್ತಾರಶ್ಚೈವ ಶಾಖಾನಾಂ ಭೇದೇ ಹೇತುಸ್ತಥೈವ ಚ। ಸರ್ವಮನ್ವನ್ತರೇಷ್ವೇವಂ ಶಾಖಾಭೇದಾಃ ಸಮಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ ।। ೬೧.

ಶಾಖೆಗಳ ಕರ್ತೃಗಳು ಮತ್ತು ಅವು ವಿಭಜನೆಯ ಕಾರಣಗಳೂ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮನ್ವಂತರದಲ್ಲಿಯೂ ಶಾಖೆಗಳ ಭೇದಗಳು ಒಂದೇ ರೀತಿಯೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯಾ ಶ್ರುತಿರ್ನಿತ್ಯಾ ತದ್ವಿಕಲ್ಪಾಸ್ತ್ವಿಮೇ ಸ್ಮೃತಾಃ। ಅನಿತ್ಯಭಾವಾದ್ದೇವಾನಾಂ ಮನ್ತ್ರೋತ್ಪತ್ತಿಃ ಪುನಃ ಪುನಃ ।। ೬೧.

ಪ್ರಜಾಪತ್ಯ ಶ್ರುತಿ ಶಾಶ್ವತವಾದುದು, ಆದರೆ ಈ ವಿಭಿನ್ನತೆಗಳು ಸ್ಮೃತಿಗಳಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ದೇವತೆಗಳು ಶಾಶ್ವತವಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಮಂತ್ರಗಳು ಪುನಃ ಪುನಃ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ.

ಮನ್ವನ್ತರಾಣಾಂ ಕ್ರಿಯತೇ ಸುರಾಣಾಂ ನಾಮನಿಶ್ಚಯಃ। ದ್ವಾಪರೇಷು ಪುನರ್ಭೇದಾಃ ಶ್ರುತಾನಾಂ ಪರಿಕೀರ್ತ್ತಿತಾಃ ।। ೬೧.

ಮನ್ವಂತರಗಳಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ಹೆಸರುಗಳು ಸ್ಥಿರವಿಲ್ಲ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದ್ವಾಪರಯುಗದಲ್ಲಿಯೂ ಶ್ರುತಿ ವಿಭಾಗಗಳು ಮತ್ತೆ ವಿವರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.

ಏವಂ ವೇದಂ ತದಾನ್ಯಸ್ಯ ಭಗವಾನೃಷಿಸತ್ತಮಃ। ಶಿಷ್ಯೇಭ್ಯಶ್ಚ ಪುನರ್ದತ್ತ್ವಾ ತಪಸ್ತಪ್ತುಂ ಗತೋ ವನಮ್। ತಸ್ಯ ಶಿಷ್ಯಪ್ರಶಿಷ್ಯೈಸ್ತು ಶಾಖಾಭೇದಾಸ್ತ್ವಿಮೇ ಕೃತಾಃ ।। ೬೧.

ಈ ರೀತಿ, ಮಹರ್ಷಿಗಳು ವೇದವನ್ನು ಶಿಷ್ಯರಿಗೆ ಬೋಧಿಸಿ, ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಲು ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋದರು; ಅವರ ಶಿಷ್ಯರು ಮತ್ತು ಅವರ ಶಿಷ್ಯರ ಶಿಷ್ಯರು ಈ ಶಾಖಾಭೇದಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು.

ಅಙ್ಗಾನಿ ವೇದಾಶ್ಚತ್ವಾರೋ ಮೀಮಾಂಸಾ ನ್ಯಾಯವಿಸ್ತರಃ। ಧರ್ಮ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ಪುರಾಣಞ್ಚ ವಿದ್ಯಾಸ್ತ್ವೇತಾಶ್ಚತುರ್ದಶ ।। ೬೧.

ನಾಲ್ಕು ವೇದಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಅಂಗಗಳು, ಮೀಮಾಂಸಾ, ವಿಶಾಲವಾದ ನ್ಯಾಯ, ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಪುರಾಣ—ಇವು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವಿದ್ಯೆಗಳಾಗಿವೆ.

ಆಯುರ್ವೇದೋ ಧನುರ್ವೇದೋ ಗಾನ್ಧರ್ವಶ್ಚೈವ ತೇ ತ್ರಯಃ। ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರಂ ಚತುರ್ಥನ್ತು ವಿದ್ಯಾಸ್ತ್ವಷ್ಟಾದಶೈವ ತು ।। ೬೧.

ಆಯುರ್ವೇದ, ಧನುರ್ವೇದ ಮತ್ತು ಗಾಂಧರ್ವವೇದ—ಇವು ಮೂರು; ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ ನಾಲ್ಕನೆಯದು, ಹೀಗಾಗಿ ಒಟ್ಟು ಹದಿನೆಂಟು ವಿದ್ಯೆಗಳಿವೆ.

ಜ್ಞೇಯಾ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಯಃ ಪೂರ್ವನ್ತೇಭ್ಯೋ ದೇವರ್ಷಯಃ ಪುನಃ। ರಾಜರ್ಷಯಃ ಪುನಸ್ತೇಭ್ಯ ಋಷಿಪ್ರಕೃತಯಸ್ತ್ರಯಃ। ತೇಭ್ಯ ಋಷಿಪ್ರಕೃತಯೋ ಮುನಿಭಿಃ ಸಂಶಿತವ್ರತೈಃ ।। ೬೧.

ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳು ಮೊದಲನೆಯವರು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಅವರಿಂದ ದೇವರ್ಷಿಗಳು, ಅವರಿಂದ ರಾಜರ್ಷಿಗಳು, ಮತ್ತೆ ಮೂರು ವಿಧದ ಋಷಿಗಳು; ಅವರಿಂದ ಶಿಷ್ಟವ್ರತವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವ ಮುನಿಗಳಿಂದ ಋಷಿಪ್ರಕೃತಿಗಳು ಹುಟ್ಟಿವೆ.

ಕಶ್ಯಪೇಷು ವಸಿಷ್ಠೇಷು ತಥಾ ಭೃಗ್ವಙ್ಗಿರೋಽತ್ರಿಷು। ಪಞ್ಚಸ್ವೇತೇಷು ಜಾಯನ್ತೇ ಗೋತ್ರೇಷು ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿನಃ। ಯಸ್ಮಾದೃಷನ್ತಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಣನ್ತೇನ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಯಃ ಸ್ಮೃತಾಃ ।। ೬೧.

ಕಶ್ಯಪ, ವಸಿಷ್ಠ, ಭೃಗು, ಅಂಗಿರಸ ಮತ್ತು ಅತ್ರಿ—ಈ ಐದು ಗೋತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿಯುವವರು ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ; ಅವರು ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಕಾಣುವದರಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.

ಧರ್ಮಸ್ಯಾಥ ಪುಲಸ್ತ್ಯಸ್ಯ ಕ್ರತೋಶ್ಚ ಪುಲಹಸ್ಯ ಚ। ಪ್ರತ್ಯೂಷಸ್ಯ ಪ್ರಭಾಸಸ್ಯ ಕಶ್ಯಪಸ್ಯ ತಥಾ ಪುನಃ ।। ೬೧.

ಧರ್ಮ, ಪುಲಸ್ತ್ಯ, ಕ್ರತು, ಪುಲಹ, ಪ್ರತ್ಯೂಷ, ಪ್ರಭಾಸ ಮತ್ತು ಕಶ್ಯಪ—ಇವರ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ದೇವರ್ಷಯಃ ಸುತಾಸ್ತೇಷಾಂ ನಾಮತಸ್ತಾನ್ನಿಬೋಧತ। ದೇವರ್ಷೀ ಧರ್ಮಪುತ್ರೌ ತು ನರನಾರಾಯಣಾನುಭೌ ।। ೬೧.

ಈವರ ಪುತ್ರರು ದೇವರುಷಿಗಳು. ಅವರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಕೇಳು: ಧರ್ಮನಿಗೆ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರು—ನರ ಮತ್ತು ನಾರಾಯಣ.

ವಾಲಖಿಲ್ಯಾಃ ಕ್ರತೋಃ ಪುತ್ರಾಃ ಕರ್ದಮಃ ಪುಲಹಸ್ಯ ತು। ಕುಬೇರಶ್ಚೈವ ಪೌಲಸ್ತ್ಯಃ ಪ್ರತ್ಯೂಷಸ್ಯಾಚಲಃ ಸ್ಮೃತಃ ।। ೬೧.

ವಾಲಖಿಲ್ಯರು ಕ್ರತುಮಹರ್ಷಿಯ ಪುತ್ರರು, ಪುಲಹನಿಗೆ ಕರ್ಧಮ, ಪುಲಸ್ತ್ಯನಿಗೆ ಕುಬೇರ, ಪ್ರತ್ಯೂಷನಿಗೆ ಅಚಲ ಎಂಬ ಪುತ್ರರು ಜನಿಸಿದರು.

ಪರ್ವತೋ ನಾರದಶ್ಚೈವ ಕಶ್ಯಪಸ್ಯಾತ್ಮಜಾವುಭೌ। ಋಷನ್ತಿ ದೇವಾನ್ ತಸ್ಮಾತ್ತೇ ತಸ್ಮಾದ್ದೇವರ್ಷಯಃ ಸ್ಮೃತಾಃ ।। ೬೧.

ಪರ್ವತ ಮತ್ತು ನಾರದ ಇಬ್ಬರೂ ಕಶ್ಯಪನ ಪುತ್ರರು. ಅವರು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಋಷಿಗಳು ಆದ್ದರಿಂದ ದೇವರುಷಿಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟರು.

ಮಾನವೇ ವೈಷಯೇ ವಂಶೇ ಐಲವಂಶೇ ಚ ಯೇ ನೃಪಾಃ। ಐಲಾ ಐಕ್ಷ್ವಾಕನಾಭಾಗಾ ಜ್ಞೇಯಾ ರಾಜರ್ಷಯಸ್ತು ತೇ ।। ೬೧.

ಮನುವಂಶ, ವೈಶ್ಯವಂಶ ಮತ್ತು ಐಲವಂಶದಲ್ಲಿ, ಇಳ ಮತ್ತು ಇಕ್ಷ್ವಾಕು, ನಾಭನ ವಂಶದ ರಾಜರು ರಾಜರುಷಿಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಋಷನ್ತಿ ರಞ್ಜನಾದ್ಯಸ್ಮಾತ್ಪ್ರಜಾ ರಾಜರ್ಷಯಸ್ತತಃ । ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಪ್ರತಿಷ್ಠಾಸ್ತು ಸ್ಮೃತಾ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಯೋ ಮತಾಃ ।। ೬೧.

ರಾಜವಂಶದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ಆಗಿ ಜನರನ್ನು ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿಸಿದವರು ರಾಜರುಷಿಗಳು; ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರರಾದವರು ಬ್ರಹ್ಮರುಷಿಗಳು ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.

ದೇವಲೋಕಪ್ರತಿಷ್ಠಾಶ್ಚ ಜ್ಞೇಯಾ ದೇವರ್ಷಯಃ ಶುಭಾಃ। ಇನ್ದ್ರಲೋಕಪ್ರತಿಷ್ಠಾಸ್ತು ಸರ್ವೇ ರಾಜರ್ಷಯೋ ಮತಾಃ ।। ೬೧.

ದೇವತೆಗಳ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರರಾದವರು ಶುಭಕರ ದೇವರುಷಿಗಳು; ಇಂದ್ರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇರುವವರು ಎಲ್ಲರೂ ರಾಜರುಷಿಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.

ಅಭಿಜಾತ್ಯಾ ಚ ತಪಸಾ ಮನ್ತ್ರವ್ಯಾಹರಣೈಸ್ತಥಾ। ಏವಂ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಯಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ದಿವ್ಯಾ ರಾಜರ್ಷಯಸ್ತು ಯೇ ।। ೬೧.

ಉತ್ತಮ ಕುಲ, ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ಮಂತ್ರೋಚ್ಚಾರಣದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮರುಷಿಗಳು ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ; ದಿವ್ಯ ಗುಣವಿರುವವರು ರಾಜರುಷಿಗಳು.

ದೇವರ್ಷಯಸ್ತಥಾನ್ಯೇ ಚ ತೇಷಾಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಲಕ್ಷಣಮ್। ಭೂತಭವ್ಯಭವಜ್ಞಾನಂ ಸತ್ಯಾಭಿವ್ಯಾಹೃತಂ ತಥಾ ।। ೬೧.

ಈ ದೇವರುಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಇತರರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ: ಅವರು ಭೂತ, ಭವಿಷ್ಯ ಮತ್ತು ವರ್ತಮಾನವನ್ನು ತಿಳಿದು, ಸದಾ ಸತ್ಯವನ್ನು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ.

ಸಮ್ಬುದ್ಧಾಸ್ತು ಸ್ವಯಂ ಯೇ ತು ಸಮ್ಬುದ್ಧಾ ಯೇ ಚ ವೈ ಸ್ವಯಮ್। ತಪಸೇಹ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾ ಯೇ ಗರ್ಭೇಯೈಶ್ಚ ಪ್ರಣೋದಿತಮ್ ।। ೬೧.

ಯಾರು ಸ್ವತಃ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ, ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಗರ್ಭದಲ್ಲಿಯೇ ಪ್ರೇರಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ—ಅವರು ದೇವರುಷಿಗಳು.