ವಾಯುಪುರಾಣಮ್

ಶೌನಕಸ್ತು ದ್ವಿಧಾ ಕೃತ್ವಾ ದದಾವೇಕನ್ತು ಬಭ್ರವೇ। ದ್ವಿತೀಯಾಂ ಸಂಹಿತಾಂ ಧೀಮಾನ್ಸೈನ್ಧವಾಯನಸಂಜ್ಞಿತೇ ।। ೬೧.

ಶೌನಕನು ಅದನ್ನು ಎರಡು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ಮಾಡಿ, ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ಬಭ್ರವನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟನು; ಮತ್ತೊಂದು ಸಂಹಿತೆಯನ್ನು ಬುದ್ಧಿವಂತನು ಸೈಂಧವಾಯನನಿಗೆ ನೀಡಿದನು.

ಸೈನ್ಧವೋ ಮುಞ್ಜಕೇಶಾಯ ಭಿನ್ನಾ ಸಾ ಚ ದ್ವಿಧಾ ಪುನಃ। ನಕ್ಷತ್ರ ಕಲ್ಪೋ ವೈತಾನಸ್ತೃತೀಯಃ ಸಂಹಿತಾನಿಧಿಃ। ಚತುರ್ಥೋಽಙ್ಗಿರಸಃ ಕಲ್ಪಃ ಶಾನ್ತಿಕಲ್ಪಶ್ಚ ಪಞ್ಚಮಃ ।। ೬೧.

ಸೈಂಧವನು ಮುಂಜಕೇಶನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟನು; ಅದು ಮತ್ತೆ ಎರಡು ಭಾಗಗಳಾಯಿತು. ನಕ್ಷತ್ರಕಲ್ಪ, ವೈತಾನ, ಮೂರನೆಯದು ಸಂಹಿತಾನಿಧಿ, ನಾಲ್ಕನೆಯದು ಅಂಗಿರಸಕಲ್ಪ, ಐದನೆಯದು ಶಾಂತಿಕಲ್ಪ.

ಶ್ರೇಷ್ಠಸ್ತ್ವಥರ್ವಣೋ ಹ್ಯೇತೇ ಸಂಹಿತಾನಾಂ ವಿಕಲ್ಪನಾಃ। ಷಟ್ಶಃ ಕೃತ್ವಾ ಮಯಾಪ್ಯುಕ್ತಂ ಪುರಾಣಮೃಷಿಸತ್ತಮಾಃ ।। ೬೧.

ಇವು ಅಥರ್ವಣ ಸಂಹಿತೆಗಳ ಪ್ರಮುಖ ವಿಭಾಗಗಳು; ಆರು ವಿಧಗಳಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ನಾನು ಪುರಾಣವನ್ನು ಕೂಡ ವಿವರಿಸಿದ್ದೇನೆ, ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರೆ.

ಆತ್ರೇಯಃ ಸುಮತಿರ್ಧೀಮಾನ್ಕಾಶ್ಯಪೋ ಹ್ಯಕೃತವ್ರಣಃ। ಭಾರದ್ವಾಜೋಽಗ್ನಿವರ್ಚಾಶ್ಚ ವಸಿಷ್ಠೋ ಮಿತ್ರಯುಶ್ಚ ಯಃ । ಸಾವರ್ಣಿಃ ಸೋಮದತ್ತಿಸ್ತು ಸುಶರ್ಮಾ ಶಾಂಶಪಾಯನಃ ।। ೬೧.

ಆತ್ರೇಯ, ಬುದ್ಧಿವಂತ ಸುಮತಿ, ಕಾಶ್ಯಪ, ಅಕೃತವ್ರಣ, ಭಾರದ್ವಾಜ, ಅಗ್ನಿವರ್ಚ, ವಸಿಷ್ಠ, ಮಿತ್ರಯು, ಸಾವರ್ಣಿ, ಸೋಮದತ್ತ, ಸುಶರ್ಮ, ಶಾಂಶಪಾಯನ—ಇವರು.

ಏತೇ ಶಿಷ್ಯಾ ಮಮ ಬ್ರಹ್ಮನ್ ಪುರಾಣೇಷು ದೃಢವ್ರತಾಃ। ತ್ರಿಭಿಸ್ತಿಸ್ರಃ ಕೃತಾಸ್ತಿಸ್ರಃ ಸಂಹಿತಾಃ ಪುನರೇವ ಹಿ ।। ೬೧.

ಓ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಇವರು ನನ್ನ ದೃಢವ್ರತ ಶಿಷ್ಯರು; ಮೂರು ಮಂದಿ ತಲಾ ಮೂರು ಸಂಹಿತೆಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದರು.

ಕಾಶ್ಯಪಃ ಸಂಹಿತಾಕರ್ತ್ತಾ ಸಾವರ್ಣಿಃ ಶಾಂಶಪಾಯನಃ। ಸಾಮಿಕಾ ಚ ಚತುರ್ಥೀಸ್ಯಾತ್ಸಾ ಚೈಷಾ ಪೂರ್ವಸಂಹಿತಾ ।। ೬೧.

ಕಾಶ್ಯಪ, ಸಾವರ್ಣಿ, ಶಾಂಶಪಾಯನ ಮತ್ತು ಸಾಮಿಕಾ—ಇವರು ಸಂಹಿತೆಗಳ ಕರ್ತೃಗಳು; ಇದು ಮೊದಲ ಸಂಹಿತೆ.

ಸರ್ವಾಸ್ತಾ ಹಿ ಚತುಷ್ಪಾದಾಃ ಸರ್ವಾಶ್ಚೈಕಾರ್ಥವಾಚಿಕಾಃ। ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಪೃಥಗ್ಭೂತಾ ವೇದಶಾಖಾ ಯಥಾ ತಥಾ। ಚತುಃಸಾಹಸ್ರಿಕಾಃ ಸರ್ವಾಃ ಶಾಂಶಪಾಯನಿಕಾಮೃತೇ ।। ೬೧.

ಎಲ್ಲವೂ ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ಒಂದೇ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ; ಪಾಠಾಂತರಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ, ವೇದಶಾಖೆಗಳಂತೆ; ಎಲ್ಲವೂ ನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಶ್ಲೋಕಗಳಿವೆ, ಶಾಂಶಪಾಯನಿಕವನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ.

ಲೋಮಹರ್ಷಣಿಕಾ ಮೂಲಾಸ್ತತಃ ಕಾಶ್ಯಪಿಕಾಃ ಪರಾಃ। ಸಾವರ್ಣಿಕಾಸ್ತೃತೀಯಾಸ್ತಾ ಯಜುರ್ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಪಣ್ಡಿತಾಃ ।। ೬೧.

ಲೋಮಹರ್ಷಣಿಕವೇ ಮೂಲ, ನಂತರ ಕಾಶ್ಯಪಿಕಗಳು, ಮೂರನೆಯದು ಸಾವರ್ಣಿಕ; ಇವರು ಯಜುರ್ವಾಕ್ಯಗಳ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡಿತ್ಯ ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ.

ಶಾಂಶಪಾಯನಿಕಾಶ್ಚಾನ್ಯಾ ನೋದನಾರ್ಥವಿಭೂಷಿತಾಃ । ಸಹಸ್ರಾಣಿ ಋಚಾಮಷ್ಟೌ ಷಟ್ಶತಾನಿ ತಥೈವ ಚ ।। ೬೧.

ಇನ್ನಷ್ಟು ಶಾಂಶಪಾಯನಿಕಗಳು ವಿಧಿನಿರ್ದೇಶಗಳ ಅರ್ಥದಿಂದ ಅಲಂಕರಿತವಾಗಿವೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಸಾವಿರ ಆರು ನೂರು ಋಕ್ಶ್ಲೋಕಗಳಿವೆ.

ಏತಾಃ ಪಞಚದಶಾನ್ಯಾಶ್ಚ ದಶಾನ್ಯಾ ದಶಭಿಸ್ತಥಾ। ವಾಲಖಿಲ್ಯಾಃ ಸಮಪ್ರೈಖಾಃ (ಷಾಃ) ಸಸಾವರ್ಣಾಃ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾಃ ।। ೬೧.

ಇವು ಹದಿನೈದು, ಮತ್ತಷ್ಟು ಹತ್ತು; ವಾಲಖಿಲ್ಯರು, ಸಮಪ್ರೈಖರು ಮತ್ತು ಸಾವರ್ಣರೊಂದಿಗೆ ಇವರು ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಅಷ್ಟೌ ಸಾಮಸಹಸ್ರಾಣಿ ಸಾಮಾನಿ ಚ ಚತುರ್ದ್ದಶ। ಆರಣ್ಯಕಂ ಸಹೋಮಞ್ಚ ಏತಾದ್ಗಾಯನ್ತಿ ಸಾಮಗಾಃ ।। ೬೧.

ಎಂಟು ಸಾವಿರ ಸಾಮಗಾನಗಳು ಮತ್ತು ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾಮಗಳು; ಆರಣ್ಯಕ ಮತ್ತು ಹೊಮಾಂಚವೂ ಇದೆ—ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ಸಾಮಗರು ಹಾಡುತ್ತಾರೆ.

ದ್ವಾದಶೈವ ಸಹಸ್ರಾಣಿ ಛನ್ದ ಆಧ್ವರ್ಯವಂ ಸ್ಮೃತಮ್। ಯಜುಷಾಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಾಞ್ಚ ಯಥಾ ವ್ಯಾಸೋ ವ್ಯಕಲ್ಪಯತ್ ।। ೬೧.

ದ್ವಾದಶ ಸಾವಿರ ಋಚಗಳು ಆದ್ವರ್ಯವ ಯಜುರ್ವೇದದಲ್ಲಿ ಇದ್ದವೆಂದು ವ್ಯಾಸರು ನಿರ್ಧರಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ಸಗ್ರಾಮ್ಯಾರಣ್ಯಕನ್ತತ್ಸ್ಯಾತ್ಸಮನ್ತ್ರಕರಣಂ ತಥಾ। ಅತಃ ಪರಂ ಕಥಾನಾನ್ತು ಪೂರ್ವಾ ಇತಿ ವಿಶೇಷಣಮ್ ।। ೬೧.

ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಊರಿನ ಹಾಗೂ ಅರಣ್ಯದ ಭಾಗಗಳು, ಮಂತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ವಿಧಿಗಳೂ ಸೇರಿವೆ; ಇದಕ್ಕಿಂತ ಹೊರತು, ಹಳೆಯ ಕಥೆಗಳು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.

ಗ್ರಾಮ್ಯಾರಣ್ಯಂ ಸಮನ್ತ್ರಞ್ಚ ಋಗ್ಬ್ರಾಹ್ಮಣಯಜುಃ ಸ್ಮೃತಮ್। ತಥಾ ಹಾರಿದ್ರವೀಯಾಣಾಂ ಖಿಲಾನ್ಯುಪಖಿಲಾನಿ ಚ। ತಥೈವ ತೈತ್ತಿರೀಯಾಣಾಂ ಪರಕ್ಷುದ್ರಾ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಮ್ ।। ೬೧.

ಊರಿನ, ಅರಣ್ಯದ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಗಳ ಭಾಗಗಳು ಋಗ್ವೇದ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಮತ್ತು ಯಜುರ್ವೇದಗಳಿಗೆ ಸೇರಿವೆ; ಹಾರಿದ್ರವೀಯರ ಖಿಲ ಮತ್ತು ಉಪಖಿಲಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ತೈತ್ತಿರೀಯರ ಚಿಕ್ಕ ಭಾಗಗಳೂ ಸೇರಿವೆ.

ದ್ವೇ ಸಹಸ್ರೇ ಶತನ್ಯೂನೇ ವೇದೇ ವಾಜಸನೇಯಕೇ। ಋಗ್ಗಣಃ ಪರಿ ಸಂಖ್ಯಾತೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ್ತು ಚತುರ್ಗುಣಮ್ ।। ೬೧.

ವಾಜಸನೇಯಿ ಯಜುರ್ವೇದದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸಾವಿರಕ್ಕೆ ನೂರು ಕಡಿಮೆ ಋಚಗಳು ಇವೆ; ಋಗ್ವೇದದ ಸಂಗ್ರಹವೂ ಹಾಗೆಯೇ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಭಾಗವು ಅದಕ್ಕಿಂತ ನಾಲ್ಕುಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚು.

ಅಷ್ಟೌ ಸಹಸ್ರಾಣಿ ಶತಾನಿ ಚಾಷ್ಟೌ ಅಶೀತಿರನ್ಯಾನ್ಯಧಿಕಶ್ಚ ಪಾದಃ। ಏತತ್ಪ್ರಮಾಣಂ ಯಜುಷಾಮೃಚಾಞ್ಚ ಸಶುಕ್ರಿಯಂ ಸಾಖಿಲ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯಮ್ ।। ೬೧.

ಎಂಟು ಸಾವಿರ ಎಂಟು ನೂರು ಮತ್ತು ಇನ್ನೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ, ಇದು ಯಜುರ್ವೇದ ಮತ್ತು ಋಗ್ವೇದದ ಪ್ರಮಾಣ, ಶುಕ್ರೀಯ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ ಶಾಖೆಗಳೂ ಸೇರಿವೆ.

ತಥಾ ಚರಣವಿದ್ಯಾನಾಂ ಪ್ರಮಾಣಂ ಸಂಹಿತಾಂ ಶ್ರೃಣು। ಷಟ್ಸಾಹಸ್ರಮೃಚಾಮುಕ್ತಮೃಚಃ ಷಡ್ವಿಂಶತಿಃ ಪುನಃ । ಏತಾವದಧಿಕಂ ತೇಷಾಂ ಯಜುಃ ಕಾಮಂ ವಿವಕ್ಷತಿ ।। ೬೧.

ಇಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಪಾಠಶಾಖೆಗಳ ಸಂಹಿತೆಗಳ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಕೇಳು: ಆರು ಸಾವಿರ ಋಚಗಳು, ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಇಪ್ಪತ್ತಾರು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ; ಈಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಯಜುರ್ವೇದದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಏಕಾದಶ ಸಹಸ್ರಾಣಿ ದಶ ಚಾನ್ಯಾ ದಶೋತ್ತರಾಃ । ಋಚಾನ್ದಶ ಸಹಸ್ರಾಣಿ ಅಶೀತಿತ್ರಿಶತಾನಿ ಚ ।। ೬೧.

ಹನ್ನೊಂದು ಸಾವಿರ, ಅದಕ್ಕೆ ಹತ್ತು ಸೇರಿಸಿ, ಮತ್ತಷ್ಟು ಹತ್ತು ಸೇರಿಸಿ; ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ಋಚಗಳು, ಜೊತೆಗೆ ಮೂವತ್ತೆಂಟು ನೂರು ಕೂಡ ಸೇರಿವೆ.

ಸಹಸ್ರಮೇಕಂ ಮನ್ತ್ರಾಣಾಮೃಚಾಮುಕ್ತಂ ಪ್ರಮಾಣತಃ। ಏತಾವದ್ಭೃಗುವಿಸ್ತಾರಮನ್ಯಚ್ಚಾಥರ್ವಿಕಂ ಬಹು ।। ೬೧.

ಸಾವಿರ ಋಗ್ವೇದ ಮಂತ್ರಗಳು ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಭೃಗು ಸಂಪ್ರದಾಯದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯೂ ಇದಷ್ಟೇ, ಅಥರ್ವಣದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ಇದೆ.

ಋಚಾಮಥರ್ವಣಾಂ ಪಞ್ಚ ಸಹಸ್ರಾಣಿ ವಿನಿಶ್ಚಯಃ। ಸಹಸ್ರಮನ್ಯದ್ವಿಜ್ಞೇಯಮೃಷಿಭಿರ್ವಿಂಶತಿಂ ವಿನಾ ।। ೬೧.

ಅಥರ್ವಣ ಋಗ್ವೇದದ ಪಂಕ್ತಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಐದು ಸಾವಿರ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿದೆ; ಇನ್ನೊಂದು ಸಾವಿರವೂ ಇದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಂದು ಋಷಿಗಳು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.

ಏತದಙ್ಗಿರಸಾ ಪ್ರೋಕ್ತನ್ತೇಷಾಮಾರಣ್ಯಕಂ ಪುನಃ। ಇತಿ ಸಂಖ್ಯಾ ಪ್ರಸಂಖ್ಯಾತಾ ಶಾಖಾಭೇದಾಸ್ತಥೈವ ಚ ।। ೬೧.

ಇದು ಅಂಗಿರಸರಿಂದ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು, ಅವರಲ್ಲಿ ಆರಣ್ಯಕವೂ ಸೇರಿದೆ; ಈ ರೀತಿ ಎಣಿಕೆ ಮತ್ತು ಶಾಖೆಗಳ ಭೇದಗಳೂ ವಿವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.

ಕರ್ತ್ತಾರಶ್ಚೈವ ಶಾಖಾನಾಂ ಭೇದೇ ಹೇತುಸ್ತಥೈವ ಚ। ಸರ್ವಮನ್ವನ್ತರೇಷ್ವೇವಂ ಶಾಖಾಭೇದಾಃ ಸಮಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ ।। ೬೧.

ಶಾಖೆಗಳ ಕರ್ತೃಗಳು ಮತ್ತು ಅವು ವಿಭಜನೆಯ ಕಾರಣಗಳೂ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮನ್ವಂತರದಲ್ಲಿಯೂ ಶಾಖೆಗಳ ಭೇದಗಳು ಒಂದೇ ರೀತಿಯೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯಾ ಶ್ರುತಿರ್ನಿತ್ಯಾ ತದ್ವಿಕಲ್ಪಾಸ್ತ್ವಿಮೇ ಸ್ಮೃತಾಃ। ಅನಿತ್ಯಭಾವಾದ್ದೇವಾನಾಂ ಮನ್ತ್ರೋತ್ಪತ್ತಿಃ ಪುನಃ ಪುನಃ ।। ೬೧.

ಪ್ರಜಾಪತ್ಯ ಶ್ರುತಿ ಶಾಶ್ವತವಾದುದು, ಆದರೆ ಈ ವಿಭಿನ್ನತೆಗಳು ಸ್ಮೃತಿಗಳಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ದೇವತೆಗಳು ಶಾಶ್ವತವಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಮಂತ್ರಗಳು ಪುನಃ ಪುನಃ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ.

ಮನ್ವನ್ತರಾಣಾಂ ಕ್ರಿಯತೇ ಸುರಾಣಾಂ ನಾಮನಿಶ್ಚಯಃ। ದ್ವಾಪರೇಷು ಪುನರ್ಭೇದಾಃ ಶ್ರುತಾನಾಂ ಪರಿಕೀರ್ತ್ತಿತಾಃ ।। ೬೧.

ಮನ್ವಂತರಗಳಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ಹೆಸರುಗಳು ಸ್ಥಿರವಿಲ್ಲ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದ್ವಾಪರಯುಗದಲ್ಲಿಯೂ ಶ್ರುತಿ ವಿಭಾಗಗಳು ಮತ್ತೆ ವಿವರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.

ಏವಂ ವೇದಂ ತದಾನ್ಯಸ್ಯ ಭಗವಾನೃಷಿಸತ್ತಮಃ। ಶಿಷ್ಯೇಭ್ಯಶ್ಚ ಪುನರ್ದತ್ತ್ವಾ ತಪಸ್ತಪ್ತುಂ ಗತೋ ವನಮ್। ತಸ್ಯ ಶಿಷ್ಯಪ್ರಶಿಷ್ಯೈಸ್ತು ಶಾಖಾಭೇದಾಸ್ತ್ವಿಮೇ ಕೃತಾಃ ।। ೬೧.

ಈ ರೀತಿ, ಮಹರ್ಷಿಗಳು ವೇದವನ್ನು ಶಿಷ್ಯರಿಗೆ ಬೋಧಿಸಿ, ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಲು ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋದರು; ಅವರ ಶಿಷ್ಯರು ಮತ್ತು ಅವರ ಶಿಷ್ಯರ ಶಿಷ್ಯರು ಈ ಶಾಖಾಭೇದಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು.

ಅಙ್ಗಾನಿ ವೇದಾಶ್ಚತ್ವಾರೋ ಮೀಮಾಂಸಾ ನ್ಯಾಯವಿಸ್ತರಃ। ಧರ್ಮ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ಪುರಾಣಞ್ಚ ವಿದ್ಯಾಸ್ತ್ವೇತಾಶ್ಚತುರ್ದಶ ।। ೬೧.

ನಾಲ್ಕು ವೇದಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಅಂಗಗಳು, ಮೀಮಾಂಸಾ, ವಿಶಾಲವಾದ ನ್ಯಾಯ, ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಪುರಾಣ—ಇವು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವಿದ್ಯೆಗಳಾಗಿವೆ.

ಆಯುರ್ವೇದೋ ಧನುರ್ವೇದೋ ಗಾನ್ಧರ್ವಶ್ಚೈವ ತೇ ತ್ರಯಃ। ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರಂ ಚತುರ್ಥನ್ತು ವಿದ್ಯಾಸ್ತ್ವಷ್ಟಾದಶೈವ ತು ।। ೬೧.

ಆಯುರ್ವೇದ, ಧನುರ್ವೇದ ಮತ್ತು ಗಾಂಧರ್ವವೇದ—ಇವು ಮೂರು; ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ ನಾಲ್ಕನೆಯದು, ಹೀಗಾಗಿ ಒಟ್ಟು ಹದಿನೆಂಟು ವಿದ್ಯೆಗಳಿವೆ.

ಜ್ಞೇಯಾ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಯಃ ಪೂರ್ವನ್ತೇಭ್ಯೋ ದೇವರ್ಷಯಃ ಪುನಃ। ರಾಜರ್ಷಯಃ ಪುನಸ್ತೇಭ್ಯ ಋಷಿಪ್ರಕೃತಯಸ್ತ್ರಯಃ। ತೇಭ್ಯ ಋಷಿಪ್ರಕೃತಯೋ ಮುನಿಭಿಃ ಸಂಶಿತವ್ರತೈಃ ।। ೬೧.

ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳು ಮೊದಲನೆಯವರು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಅವರಿಂದ ದೇವರ್ಷಿಗಳು, ಅವರಿಂದ ರಾಜರ್ಷಿಗಳು, ಮತ್ತೆ ಮೂರು ವಿಧದ ಋಷಿಗಳು; ಅವರಿಂದ ಶಿಷ್ಟವ್ರತವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವ ಮುನಿಗಳಿಂದ ಋಷಿಪ್ರಕೃತಿಗಳು ಹುಟ್ಟಿವೆ.

ಕಶ್ಯಪೇಷು ವಸಿಷ್ಠೇಷು ತಥಾ ಭೃಗ್ವಙ್ಗಿರೋಽತ್ರಿಷು। ಪಞ್ಚಸ್ವೇತೇಷು ಜಾಯನ್ತೇ ಗೋತ್ರೇಷು ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿನಃ। ಯಸ್ಮಾದೃಷನ್ತಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಣನ್ತೇನ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಯಃ ಸ್ಮೃತಾಃ ।। ೬೧.

ಕಶ್ಯಪ, ವಸಿಷ್ಠ, ಭೃಗು, ಅಂಗಿರಸ ಮತ್ತು ಅತ್ರಿ—ಈ ಐದು ಗೋತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿಯುವವರು ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ; ಅವರು ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಕಾಣುವದರಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.